Archive for the ‘Քրիստոնէություն’ Category

Հայոց հավատը եւ հավատավորները

April 9, 2011


Շուրջ 2 հազարամյակ է, ինչ համառորեն շարունակում են հայից ու Հայքից հեռու պահել Հայոց հավատը, Հայ Աստվածներին, ճշմարիտ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳ-ը:

Եվ այդ հեռու պահողներն ամենաշատն են խոսում ազգային սրբությունների ու ավանդությունների պաշտպանությունից: Ոչ միայն խոսում են, այլեւ ամբարտավան կեցվածքով այլոց սրբություններն ու ավանդույթներն են 1700 տարի քարոզում մեզանում: Ու դեռ զարմանում են, որ հայը չի հասկանում ու չի ընդունում դրանք, նույնիսկ չի կարդում իրենց “սրբազան” գիրքը: Ինչպես հասարակ ժողովուրդն է ասում՝ պարզապես “պապերից է եկել, էլի՜”, դրա համար էլ գնում են եկեղեցի՝ մոմ վառելու կամ հարս ու փեսի հարսանիքը մի քիչ արժեւորելու, իսկ թաղումները՝ “էլի պապական կարգով կատարելու” համար:
Երբ այդ հայի հետ խոսում ենք առավել փաստացի, իր հասկացած “պապականից ավելի պապական հավատից ու ավանդույթներից”, հասկանում է ու չի հակադրվում, չի կարողանում անգամ հակասել, պարզապես չի կողմնորոշվում` այսուհետ ինչ անել…

Երբ հայն իմանում է, որ Եհովան հրեաների Աստվածն է, Հիսուսը հրեաների Աստծո որդի եւ ինքն էլ հրեա, եւ այսպես շարունակ… մինչեւ հրեական ազգի աստվածընտրյալությունը “Բիբլիա” կոչված (հայերեն, չգիտես ինչու, “Աստվածաշունչ” որակված) գրքում, ու նաեւ իմանում է, որ այսքանից հետո էլ, երբ մեռնում է, իրեն “ի վերի Երուսաղեմ” են ուղարկում, այլ ոչ թե իր պապերի երկիր՝ Արարատյան լեռնաշխարհ, մարդկության ծագման, քաղաքակրթման եւ փրկության արարչական վայր… շանթահարվում է, բայց անցնելով իր դժվարին առօրյային՝ մոռանում ու “պապերից է եկել, էլի՜”-ի հույսին է մնում՝ մինչեւ…
Իսկ այդ մինչեւ-ը մոտենում է, քանզի Տիեզերական Գարուն է, կատարվում են անբեկանելի ու բնական իրողություններ, ինչը նույնի՜սկ մեծահարուստ հղփացածները չեն կարող իրենց փողերով կանգնեցնել… Հայի Գենն արթնացել է ձմեռային նիրհից: Այո՛, հայի Գենն արթնանում է նույնիսկ քրիստոնյա շատ հոգեւորականների եւ այլակրոնների մոտ, ովքեր պատմությունից քաջատեղյակ են, թե 301թ. ինչ ավերածություններ եղան Հայաստանում եւ ինչպես հրդեհվեց, ոչնչացվեց Հայոց պատմությունը, հավատը եւ հեթանոսական տաճարների փլատակների վրա արագորեն կառուցվեցին եկեղեցիներ, իսկ քրմերի կրթյալ երեխաներին դարձրին քահանաներ… Տիեզերքի Արարչին, Հայոց Աստվածներ Հայր Արային, Մայր Անահիտին, Նանե, Վահագն, Աստղիկ, Միհր, Տիր եւ Վանատուր Աստվածներին “փոխարինեցին” հրեա Եհովայով, հրեաներ Հիսուսով, Թադեւոսով, Բարդուղիմեոսով, Պողոսով, Պետրոսով, Հուդայով…

…Գենն արթնանում է եւ, թվում է, միայն պիտի ուրախանալ: Իհարկե ուրախանալ պետք է, սակայն, այստեղ էլ մի այլ վտանգ կա: Հին վտանգի կրկնությունը: Դա արթնացող Հայ-արիական տեսակի հավատավորների մի մասի իրականում անհավատ լինելն է, հավատավոր խաղալը: Այսպիսիները բոլորի պես ուսանել ու ապրել են ապականված, ապազգային համակարգում, բայց շատերի պես չկարողացան “բեռնաթափվել”, եւ այդ ապականվածությունը, շահամոլությունը, կիսատ-պռատությունը եւ ծախու բնավորությունը մնաց որպես նրանց “նոր” բնավորություն: Իսկ դա չեն կարող երկար ժամանակ կոծկել հանրությունից, այն էլ` վերափոխվելու պատրաստ: Եվ այդպես էլ լինում է: Ու դեռ լինելու է: Դեռ մաղվելու է Հայոց Գենը, ինքնամաքրվելու է…

Այսօր Հայ հավատի հետեւորդները գուցե քանակով դեռ տասնյակ հազարների չեն հասնում (բայց հազարավոր լավ ծիլեր ունեն Հայաստանում եւ Սփյուռքում), բայց այդ իբր եղածների մեջ էլ կան չեղածներ… Դրա առաջին “արտացոլանքը” եղավ Երեւանում Արիական տաճար կառուցելու հայտարարությունից հետո: Իհարկե, մինչ այդ էլ շատերի համար պարզ էր, թե ով ինչպես է ապրում իր հավատին արժանի… բայց զատվելը չէր հասունանում՝ “դեռ քիչ ենք” ասելով: Բայց հասունացավ: Քրմացավով մի հիվանդություն մտավ ոմանց մեջ եւ սրանք դեմ դուրս եկան Արիական տաճարի գաղափարին անգամ: Պատճառը՝ անձնական չհասությունն էր: Սակայն դա ծածկելու պատրվակով հայտարարեցին, թե Արիական Տաճարը Երեւանում պիտի կառուցվի նաեւ Հայ առաքելական եկեղեցու հետ… Պատկերացնու՞մ եք, այն եկեղեցու, որի “ներդրողները” ուրացնել տվեցին Հայ Աստվածներին եւ հայեցի ամեն սրբություն ու անպատիժ վայելում են Հայոց տաճարային իմաստությունն ու հարստությունները: Մի նոր 301թ. հոտ եկավ: Բայց միայն հոտ, քանզի նմաններն այս անգամ արդեն քրիստոնյաների պես հոտային մտածողություն ունեն եւ դա չի կարող իրապես հայ հեթանոսներին կանգնեցնել մի նոր 301թ. առաջ: Քուրմը պաշտոն չէ եւ ոչ էլ շահութաբեր աթոռ, բայց քրմացավով տառապողները հո տեսնու՞մ են, թե կաթողիկոսն ինչպես է ապրում, եւ… “Մայր աթոռ”-ը ձգում է նաեւ սրանց: Իսկ Հայ Արիական միաբանությունը սկսել է Հայոց քրմական դասի ձեւավորումը, եւ ՀՀ մարզերում, Արցախում, Ջավախքում ու Սփյուռքում նույնպես աշխատանքներ տարվում են:

Եվ հասկանալի է, թե ինչու ենք մենք պարբերաբար աշխարհի տարբեր անկյուններից նամակներ ստանում քրմի կամ քրմուհու “հոգով” հայտնված այս կամ այն անձերից… Բայց Հայ Աստվածներն արդե՛ն Հայաստանում են… եւ Տիեզերքի բոլոր երկինքներում-աշխարհներում (ու ոչ միայն հայկական): Թող բոլո՛րն իմանան: Հատկապես՝ քրմացավով տառապողները: Ինչքան էլ ցուցադրաբար գոռան, կանչեն Հայ Աստվածներին, չե՜ն լսվելու: Ավելին՝ արդեն կպատժվեն, եւ ո՛չ միայն կեղծողները, այլեւ նրանց հարազատներն ու գործակիցները, քանզի Հայ Աստվածներն այլեւս չեն կրկնելու “հանգիստ հեռանալու” տարբերակը… Տիեզերական “ի շրջանս յուր” պտու՛յտը նույնպես չի թողնելու…

Այս համապատկերում հետաքրքիր մի աղմուկ բարձրացավ “Մոսկվա” կինոթատրոնի ամառային դահլիճի տեղում եկեղեցի կառուցելու առումով:

Հայր Կոմիտասը (այդպես ներկայացվում է) դարձավ հեռուստաեթերի հերոս` պարբերաբար կրկնելով, որ այդ տեղում ցանկանում են վերականգնել հին եկեղեցին: “Կենտրոն” հ/ը-ի մի հաղորդման ժամանակ հաղորդավարը հարցրեց, որ եթե կինոթատրոնը կառուցված է եկեղեցու հիմքի վրա, ապա ինչի՞ վրա է կառուցված Էջմիածնի Մայր տաճարը: Հոգեւորականը պատասխանեց. “Հեթանոսական կրակարանի վրա”: Հետեւեց մեկ այլ հարց. “Իսկ եթե մի օր հայ-արիները գան ասեն՝ քանդեք”: Եվ պատասխանն էր. “Եթե մի օր ամբողջ Հայաստանը դառնա հեթանոս նորից, համաձայն եմ, որ վերականգնվի այդ տաճարը, որովհետեւ արդարությունը իր ձայնը միշտ պիտի պաշտպանի”:

Մի հարց էլ մենք տանք` Հայաստանն ամբողջապես քրիստոնեակա՞ն էր, որ քանդեցիք ու ավերեցիք Արիական տաճարները եւ ոչնչացրիք ու սեփականացրիք Հայոց արժեքներն ու մատյանները: Հիմա արդարությունից խոսողի համար միեւնույն չէ՞, թե քանի հոգի են պահանջում վերականգնել արդարությունը, թե՞ այս հարցում էլ հոտային է մտածողությունը:

Այս առումով Հայ Արիական միաբանությունը նույնպես հայտարարություն արեց: ՀՀ Հելսինկյան կոմիտեի նախագահը “Ուրբաթ” ակումբում նույնպես ասել է, որ “հայ հեթանոսներն էլ կարող են ասել՝ քանդե՛ք Էջմիածնի եկեղեցին, որովհետեւ նախապես այդտեղ մեհյան է եղել”: Եվ այսպես` արդեն շատերն են ասում ու մտածում… Իսկ ահա, իրենց քրմացավը “պետական” եւ “եկեղեցական” մակարդակի բարձրացնողները, անգամ նոր Արիական տաճարի կառուցմանն են դեմ:

Իրապես աղանդավորականներից խոսելով` կհանգենք մի մտքի. քրիստոնեությունը հեթանոսության եւ հուդայականության աղանդն է, հիմնվել է հեթանոսական ծեսերի, տոների եւ տաճարների վրա, բայց` հուդայական դավանաբանությամբ: Եվ հիմա, քրիստոնեությունից են արդեն աղանդներ ծնվում: Խոսքը ոչ թե մեզ հայտնի օտար երկրներից ներմուծվող աղանդների, այլ առաքելական քրիստոնեությունից առաջացած էկումենիկ հրեաընտրյալությամբ առաջնորդվող միջազգային աղանդի եւ հեթանոս-քրիստոնեավարներ ներազգային անկապ աղանդի մասին է:

Քրիստոնյա հոգեւորականները եկեղեցու վերակառուցման դեմ ալիքից սարսափած աղաղակում են, թե այս ի՞նչ է, մեր ժողովուրդը անաստվա՞ծ է: Ասենք` այո՛, անաստված է, քանի որ այլեւս Աստվածներով է նորեն…

Բայց Գարունը Տիեզերական է, Երկրային չէ, որ փողով առնես ու Աստվածներին խաբես: Ուրեմն` այն հաստատվելու է վստահաբար: Իսկ ով փառքով է ապրելու, ով էլ պատժով՝ դա սպասման կարճ ժամանակ ունի այլեւս:
Հայը զորավոր է ի՛ր Ծագումով, ի՛ր Հավատով, ի՛ր Հայրենիքում եւ ի՛ր Առաքելությամբ…

Փա՜ռք Հայ Աստվածներին, Ովքեր վերադարձան… ու այլեւս` ՀԱՎԵՐԺ…

Արմեն Ավետիսյան

“Լուսանցք” թիվ 142, մարտ 26 – ապրիլի 1, 2010թ.

Բազմաստվածություն՝ մեկարարչականությամբ

April 9, 2011

Հայկական զլմ-ները դեռեւս լավ չեն ըմբռնում հեթանոսության եւ ցեղակրոնության տարբերակումները:

Ըստ էության, երկուսն էլ սնվում են մեր ազգային արմատ-ակունքից, եւ գուցե սա էլ հենց շփոթմունքի տեղիք է տալիս, սակայն հստակ է, որ առաջինը հավատք է, երկրորդը՝ գաղափարախոսություն:

Հեթանոսությունը (հայերեն՝ ազգայնությունը) Հայոց հին հավատքն է՝ հենված Հայքի ու Հայի ծագման, Հայոց առաքելության, Հայ Աստվածների ու Տիեզերքի Արարչի գոյությամբ պայմանավորված հոգեւոր-իմաստասիրական տեսության՝ Տիեզերակարգի վրա: 

Ցեղակրոնությունը հայկական ազգային-ազգայնական ուսմունք է, գաղափարախոսություն՝ ամրագրված հայի ոգեղենության, զորացման, ինքնաճանաչման ու հարատեւման տեսլականին, հայրենիք-բնօրրանի ամբողջականացման խնդրականին: 

Հեթանոս հայը արիադավան է, ուստի՝ որեւէ կրոնի հետեւորդը չի կարող լինել ազգային հավատի նվիրյալ, Հայ Աստվածների պաշտամունքն ունեցող արորդի: Իսկ ցեղակրոն կարող է լինել յուրաքանչյուր հայորդի՝ անկախ կրոնական կամ կուսակցական պատկանելությունից: Այսպես է նաեւ հայարիականության պարագայում. բոլոր հայերը արիական ծագում ունեն, բայց կարող են լինել տարբեր կրոնների ու գաղափարների կրողներ: Ծագումը չի ոչնչանում կամ փոփոխվում կուսակցական կամ կրոնական գաղափարների տարբերությունից: Իհարկե, նախ եւ առաջ ծագումն է, քանզի այն հիմքն է, դրա համար էլ Գ. Նժդեհը կարեւորել է հին հավատին վերադառնալն ու Վահագն Աստծու “աջի վրա երդվելը”: 

Եվ ահա, մամուլում տեսակետ է շրջանառվում, թե “1993թ. ՀՀԿ-ն Աշոտ Նավասարդյանի գլխավորությամբ մկրտություն է ստացել Գառնիի հեթանոսական տաճարում՝ Արորդաց ուխտի քրմերի ձեռամբ: Ի տարբերություն քրիստոնեական մկրտության՝ արորդիների մոտ այն կոչվում է կնունք: Թե հանրապետականները, թե Արորդաց ուխտի անդամները երկրպագում են Գ. Նժդեհին ու նրա ուսմունքը: Սրանով հասկանալի է դառնում, թե ինչպես կարող է իշխող կուսակցությունը դավանել հեթանոսական արմատներ ունեցող գաղափարախոսություն. հատկապես Եվրախորհրդի անդամ երկրում, որը լուրջ խնդիրներ կարող է ունենալ՝ ազգայնականությամբ շնչող կուսակցությանը պետության ղեկ վստահելով” (“Ազատամտություն”): Եվ, ըստ թերթի, իզուր չէ, որ հեթանոսությունից հրաժարվելու առաջին քայլերն արեց Վազգեն Սարգսյանը, ինչը այժմ շարունակում է Սերժ Սարգսյանը: 

Սա շատ նման է վերոնշյալ մեր մեկնաբանությանը: “Հանրապետական” կուսակցությունը երբեք չի հայտարարել իր հեթանոսական կազմակերպություն լինելու մասին (թերեւս մի քանի անդամներ են օծվել Գառնո տաճարում) եւ չի դավանել Հայ Աստվածների պաշտամունքը, բայց որդեգրել է նժդեհյան ցեղակրոնությունը՝ որպես կուսակցական գաղափարախոսություն: Իսկ ցեղակրոն ուսմունքը (ունենալով իր մեջ Նախնյաց եւ Հայ Աստվածների պաշտամունքը) չի պարտադրում կուսակցական հային ապրել լիարժեք հոգեւոր կյանքով: “Ես ցեղակրո՛ն եմ, եւ ահա՛ կերդվեմ Վահագնի աջի վրա՝ երբեք չմեղանչել ուխտիս դեմ…” երդումը ՀՀԿ-ականները չեն տալիս: Այս երդումը տալիս եւ սրբորեն մինչեւ մահ պահպանում են միայն օծյալ արորդիները, ովքեր դառնում են Հայ Արորդիների համայնքի անդամ (այստեղ կարող են ինչպես ՀՀԿ, այնպես էլ այլ կուսակցությունների ներկայացուցիչներ լինել):

Ուստի՝ նշյալ թերթը, հենվելով “Արորդաց Ուխտ”-ի քրմական խորհրդի նախագահ Զոհրաբ Պետրոսյանի մեկնաբանություններին, շարադրում է, որ “ՀՀԿ հետ հնարավոր միացումը արորդիների համար աբսուրդի ոլորտից է: Իրենք ավելի վաղ են ծնունդ առել, քան հանրապետականները եւ նախընտրում են հոգեւոր ոլորտը, քան՝ քաղաքականը: Իսկ հոգեւորը աղոթելը չէ. քրմերը հարաբերվում են Էներգետիկ դաշտի հետ, ինչպես ժամանակին Գարեգին Նժդեհը, մենակ մնալով Խուստուփի լեռներում, լինելով քահանայի որդի, հայացքը հառեց դեպի հեթանոսական աստվածներն ու ասաց. “Վահագնի հետ պիտի խոսենք հիմա…””: 

Այնուհետեւ, պարբերականը շարունակում է արդեն իր մեկնաբանությունը ներկայացնել: “Ի տարբերություն հանրապետականների, որ միաժամանակ նժդեհական են ու քրիստոնյա, արորդիները քրիստոնեությունը չեն ընդունում: Նրանցը հին աստվածներն են, թեեւ աստվածների բազմազանությունն էլ չի կարեւորվում. արարիչը մեկն է՝ անունը կլինի Վահագն, թե ինչ, կարեւոր չէ:

Իսկ ահա հանրապետականները, դավանելով հեթանոսության հետ աղերսներ ունեցող նժդեհիզմի, միաժամանակ բարիդրացիական հարաբերություններ ունեն քրիստոնեության հետ: Ի տարբերություն բազմահազարանոց հանրապետականի՝ արորդիները հազիվ հազար հոգի են Հայաստանում: Իհարկե, չի կարելի բացառել, որ հին գվարդիայի այն հանրապետականները, որ վերջին շրջանում տվայտայնքների մեջ են եւ այդքան էլ չեն կարողանում ժամանակի ոգուն արդեն խորթ իրենց գաղափարները փաթաթել առաջ նայող կուսակիցների վզին, կարող են օրերից մի օր շրջվել դեպի ակունքները, հիշել հանրապետական կնքողների քսած մեռոնը եւ վերադառնալ արմատներին: Թեեւ, ինչպես խոստովանում է քրմապետը, արորդի լինելը եւս դժվար է”: 

Այս վերլուծությունը գուցե ճշմարիտ հնչեր, եթե զարմանալիորեն չաղավաղվեր Տիեզերակարգը: Արարիչը իսկապես մեկն է, եւ նա Արարիչն է ոչ միայն մարդկության կամ այլ մարդանման արարածների, արիների ու չարիների, այլեւ՝ Աստվածների: Եվ Նրան չի կարելի Վահագն կոչել կամ մեկ այլ անվամբ (առավել եւս՝ Եհովա): Եվ միայն Իրեն է հայտնի Իր Անունը, քանզի Արարիչը Ամենայն Սկիզբն է ու Ամենայն Ստեղծողը, եւ Ինքն է միակ ՏԵՐԸ՝ Աստվածների Աստվածը: Իսկ Հայոց Աստվածային համակարգում (պանթեոնում) 8 Աստվածներ կան եւ բոլորն էլ ունեն հստակ գործառույթներ:

 1. Հայր ԱրաՀայր (գերագույն) Աստված, Աստվածահայր:

2. Մայր Անահիտմայրության (եւ պտղաբերումի) Աստվածուհի, Աստվածամայր:

3. Վահագնռազմի եւ զորության Աստված:

4. Աստղիկսիրո (գեղեցկության) Աստվածուհի:

5. Միհրարդարադատության Աստված:

6. Նանեողջախոհության Աստվածուհի:

7. Տիրիմաստնության (դպրության) Աստված:

8. Վանատուրհյուրընկալության Աստված:

 Մնացյալ “ներմուծված” աստվածները վստահաբար հայկական չեն եւ տասնյակ կամ հարյուրներով “հայոց աստվածներ” հաշիվ անող “աստվածաբանները” պարզապես արծարծում են կռապաշտական ժամանակների տարբեր ազգերի աստվածությունների խառը պաշտամունքի հետեւանքով հիշատակված անունները: 

Մի դիտարկում էլ անենք panorama.am-ի տեղեկատվությունից: Ներկայացնելով “Արորդաց Ուխտ”-ի քրմական խորհրդի նախագահ Զոհրաբ Պետրոսյանի եւ մեհենական խորհրդի նախագահ Գագիկ Հայրապետյանի ասուլիսը (“Իրավունք de facto”-ում)՝ panorama.am-ը այնուհետեւ մի առանձին հարց է ուղղել սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու քահանա տեր Շմավոն Ղեւոնդյանին՝ “Արորդիների Ուխտ”-ի մասին եկեղեցու կարծիքն իմանալու համար: Ահա հոգեւորականի պատասխանը՝ “Արորդյաց ուխտն այնքան անիմաստ կառույց է, որ Հայ առաքելական եկեղեցին չի կարող դրա մասին վերաբերմունք արտահայտել… Ու այն, որ իրենք, Հայ առաքելական եկեղեցուց ու կաթոլիկ եկեղեցուց հետո Հայաստանում գրանցված են որպես երրորդ կրոնական համայնք, զուտ հերթականության հարց է”:

Այնուհետեւ քահանան մանրամասնում է, որ “Արորդյաց ուխտը նույնիսկ աղանդ չէ”, քանզի աղանդները “շեղվել են Հայ առաքելական եկեղեցու ուղղությունից, իսկ նրանք, իրենց խոսքերով, մեր հայրերի ուխտի հետեւորդներն են, ու ինչքան գիտեմ, տարին մեկ անգամ հավաքվում են Գառնիի տաճարում ու հեթանոս ծիսակատարություններ անում… Նրանք շատ հեռու են քրիստոնեական հավատքից”: 

Մի բանն էր այստեղ ճիշտ ասված, որ “Արորդյաց ուխտը նույնիսկ աղանդ չէ”: Սակայն, այդ “նույնիսկ” ձեւակերպումը այնքա՜ն քրիստոնեական “բարություն” ունի ներառած, որ միանգամից հասկանում ենք, թե արորդիները աղանդավորականներից էլ վատն են: Դե՜ իհարկե, իրենց եւ աղանդավորականների նման եհովապաշտ չեն, Եհովայի “օրինական” եւ “անօրինական” վկաներ չեն, Պ. Սեւակի ասած՝ “դալուկ հրեայի” ուսմունքի հետեւորդը չեն, ուստի շա՜տ փիսն են…

Մի անգամ “Լուսանցք”-ում տպագրվեց մեկ այլ քահանայի խոսք, թե ավելի լավ է իշխանության գան “Եհովայի վկաներ”-ը, քան՝ հայ-արիները: Այսքա՜ն ատելություն “մեր հայրերի ուխտի հետեւորդների” նկատմամբ միայն այն բանի համար, որ վաղն իրենք կարող են զրկվել հարսանիքների ու թաղումների… շահութաբեր աշխատանքից, առնվազն զարմանալի է:

Ուստի՝ մենք էլ ասում ենք, Հայոց Ծագումից ու Տիեզերահավատից խուսափող եւ ընդամենը 1700-ամյա օտարահունչ եւ օտարահաճ բարբաջանքներին տրված հոգեւորականներն ավելի վտանգավոր են, քան՝ արտաքին թշնամիները… 

Ինչ մնում է քահանա Շմավոնին, ապա ասենք, որ Հայ առաքելական եկեղեցին ոչ թե չի՛ կարող կարծիք արտահայտել “Արորդաց Ուխտ”-ի մասին, այլ՝ դրա իրավու՛նքը չունի: 

Քանզի քրմական մատյաններում պահպանված Հայոց հազարամյակների պատմությունն ու Հայաստան աշխարհի հոգեւոր-մշակութային արժեքներն ավերած եկեղեցին իր կարծիքը “ատամների” տակ պիտի պահի, քանզի դեռ պատասխան է տալու ԱԶԳԻՆ՝ հրեական սին ընտրյալության հպատակը դարձնելու եւ Հայոց հզոր պետականությունը կործանելու, Հայ Աստվածներին անարգելու համար: Նաեւ՝ Տիեզերքի Արարչի տեղը կասկածելի ծագումով անհայտ մի աստծո որդու “տեղադրելու” համար: 

Իսկ “Արորդիների Ուխտ”-ը որերորդն էլ պետական գրանցում ստացած լինի, միեւնույնն է՝ հին է ինչպես մեր պատմությունը եւ հերթականության առաջնահերթության խնդիր չունի: Եթե հոգեւորականները չեն տիրապետում մեր իրական պատմությանը, տեղյակ չեն հեթանոսական-արիական տոներին ու ծիսակարգին, ապա լավ կլինի լռեն եւ իրենց “անիմաստ կառույցի” պատիվը չգցեն: Արորդիները բազմաթիվ տոներ են նշում Գառնո տաճարում, Կարմիր բլուրում, Էրեբունի ամրոցում, Մեծամորում, Քարահունջում (Զորաց քարեր), Խուստուփում եւ այլուր: Իսկ նրանցից գողացած տոներն ու ծեսերը նշող ու կատարող քրիստոնյաները, ովքեր տաճարների ավերակների վրա եկեղեցիներ կառուցելով շատ շուտ մոռացան անցյալը, պիտի հասկանան, որ արդեն իսկ Տիեզերական Գարուն է, որը չարիների ու չարակամների ժամանակաշրջանի ավարտն է ազդարարել, իսկ իրենք՝ դրանց աստծո կեղծ, թե անկեղծ հովանավորյալներն են ու փրկություն չունեն:

Նույնիսկ իրենց փափագած “Նոյան տապանում”…

 Հայկ Թորգոմյան

 “Լուսանցք” Թիվ 85,  19-25 դեկտեմբերի, 2008թ.

Հնագույն հեթանոսական Աստվածաշունչ

April 9, 2011

Երկինքը քարտեզավորված է Հայկական լեռնաշխարհի գետերի, լճերի եւ լեռների նմանությամբ 

­”Դարերով փնտրում ենք այն, ինչը մեր մեջ է. եւ կորցրածը կվերագտնենք միայն այն ժամանակ, երբ գիտակցենք կորստի արժեքը­”. իր գրքի՝ ­”Հնագույն հեթանոսական Աստվածաշունչ՝ Սասնա Ծռեր էպոսի­” 1-ին հատորի մուտքն այսպես է սկսել լոսանջելեսաբնակ Արթուր Արմինը (Արթուր Լեւոնի Բաբայան): Աշխատության այս հատորը բաղկացած է երկու մասից՝ ­”Հնագույն հավատքի թաքնագիտական իմաստները­” եւ ­”Սասնա Տուն հավատամք-էպոսը­”: Առաջինում ներկայացված են հնագույն հավատամքային պատումների ընդհանրությունները, թվաբանական, երկրաչափական, աստղագիտական համակարգերը եւ հին ժամանակների աշխարհաճանաչողությունը: Երկրորդ մասում հայկական էպոսի քողարկված, թաքնագիտական իմաստների վերծանություններն են ու վերլուծությունները, որոնք փաստում են ­”Սասնա Ծռեր­” էպոսի հնագույն հեթանոսական հավատամք լինելը:

Ինչու՞ է հեղինակը էպոսը Աստվածաշունչ համարում, ի՞նչ թաքնագիտական իմաստներ կան մեր էպոսում, ու եթե կարողանանք ճիշտ վերլուծել այդ թաքնագիտական գաղտնիքները, կարո՞ղ ենք առաջնորդվել դրանցով: Այս եւ այլ հարցերի շուրջ է մեր զրույցը Արթուր Արմինի հետ:

Քաջատեղյակ լինելով մեր իրականությունում առկա մի երեւույթի՝ այն է՝ հայկական ամեն ինչի հանդեպ հակահայկական դրսեւորումների, աշխատության հեղինակը երբ նշեց, թե հնդեվրոպական մայր լեզվաընտանիքի նախահայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն է, միանգամից հավելեց. ­”Դա լուրջ գիտնականների խումբ է պնդել: Այսօր նրանցից մեկը կա՝ Վյաչեսլավ Իվանովը, ով դա ապացուցել է համեմատական լեզվաբանության միջոցով, մաթեմատիկական ճշգրտությամբ:

- 2002թ. հրատարակվեց աշխարհահռչակ գիտնական, լեզվաբան Մերիդ Ռուկլենի ­”Լեզուների ծնունդը­”, որտեղ հեղինակը ԴՆԹ-ների լաբորատոր հետազոտությունների միջոցով որոշում է, որ ԴՆԹ-ն ուղղակի կապի մեջ է որեւէ լեզվի թրթռումնային (վիբրացիոն) համակարգի հետ: Եվ բառացիորեն այդ՝ մարդու գենի ուսումնասիրության եւ դրա փաստերի հիմքի վրա (արդեն գերճշգրիտ գիտության մասին ենք խոսում) ապացուցվում է, որ հնդեվրոպացիների (արիացիների) նախահայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն է: Աշխարհում ամենահնագույն հողագործները Հայկական լեռնաշխարհում են, եւ դա բոլորն են ընդունում: Խնդիրն այն է, թե այդ հողագործները իրենց գիտելիքը փոխանցե՞լ են այլ ռասաների, թե՞ գնացել-տարածել են գիտելիքը, զբաղվել են հողագործությամբ: Դա էլ է հաստատել է ԴՆԹ-ի հետազոտությունը: Այլ կերպ՝ Հայկական լեռնաշխարհից գնացել են՝ իրենց հետ տանելով բառամթերքը, աշխարհահայացքը, աստղագիտական գիտելիքները, ձիաբուծության, պղնձաձուլության եւ այլնի փորձը, հավատամքը նաեւ:

- Դատելով հատկապես Ձեր վերջին ասածից՝ ­”Սասնա Ծռերը­”, այսպես ասենք, էպոսների նախա՞-ն է:
– Գիտեք, երբ ուշադիր զննում ենք արիական հնագույն բոլոր հավատամքային պատումները (կելտական պատումը, թեկուզ ռուսական պատումը), ապա տեսնում ենք, որ այդ հավատամքներն ուղղակիորեն աղերսվում են տիեզերական աստեղատների շրջապտույտի եւ փուլային անցումների հետ: Բոլոր գերգլխավոր աստվածներն ունեն իրենց աստեղատները: Բոլոր պատումների աստեղատները նույնն են: Հիմա՝ հարց է ծագում՝ այս պարագայում որտե՞ղ է կենդանակերպերի հայրենիքը: Որտե՞ղ է, ո՞ր տարածքում է, որ մարդիկ ժամանակին աստղերի բաժանում են կատարել, խորհրդանիշեր տվել եւ բաժանել են ամբողջ երկինքը: Եվ ինչու՞: Ինչու-ի պատասխանը բավականին դյուրին է գտնել: Մարդիկ երկնային ժամացույց են ստեղծել, դա անհրաժեշտ է եղել կենցաղի համար: Օրինակ, երբ գութանի աստղը բարձրանում էր, հողագործը գիտեր, որ ինքն արդեն պետք է լիներ հանդում: Կամ՝ եթե գարնանային գիշերահավասարը եկել է, ապա Արեւը պետք է լինի Ցուլ համաստեղությունում:

- Այս ամենը ամփոփվա՞ծ է մեր էպոսում:

- Ընդհանրապես էպոսներում ամփոփված է: Բայց տարբերությունն այն է, որ եթե հնդկական տարբերակում Ինդրա աստվածությունը բերում է գարնանային եւ ամառային շրջափուլ եւ նրա աստղը պետք է դուրս գա վիշապի մոտ, դա չի համապատասխանում. Հնդկաստանում այդ օրը այդ ժամին աստղը դուրս չի գալիս, ոչ վիշապի եւ ոչ էլ Ինդրայի: Դա միայն Հայկական լեռնաշխարհում է դուրս գալիս:

- Հայե՞ր են ապացուցել այս տեսակետը:

- Սա տեսակետ չէ, այլ գիտություն: Ձեր հարցի ենթատեքստը հասկանում եմ, ու ժամանակին դա ապացուցել են ֆիզիկոսներ Օլքոտը եւ Ֆլամարիոնը, ովքեր փաստեցին, որ Հայկական լեռնաշխարհն է կենդանակերպերի հայրենիքը, աստեղատների կառուցման հայրենիքը, կենդանիների տարատեսակները որպես խորհրդանիշեր միայն Հայկական լեռնաշխարհում գոյություն ունեն եւ այլն եւ այլն… Բայց կա մեկ այլ կարեւոր հանգամանք. եթե թղթի վրա լինեն 12 կետիկներ, ապա լավ նկարիչը այդ կետիկները կուզի առյուծ, կուզի ցուլ կամ փիղ կդարձնի: Բայց հարցն այն է, թե ինչու՞ հենց ցուլի տեղում՝ ցուլ: Պարզվում է, որ ցուլ է, որովհետեւ մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակում մարտի 19-21-ի միջակայքում, երբ գարնանային գիշերահավասարն է, եւ բնությունը զարթնում է, արեւը մտնում է ցուլի համաստեղություն: Եվ աստղերը կանգնում են հայկական Տավրոսի (տավար) գլխին: Ամբողջ երկինքը քարտեզավորված է Հայկական լեռնաշխարհի գետերի, լճերի եւ լեռների նմանությամբ եւ տեղադրությամբ: Տավրոսին տվել են Տավրոս-տավար անունը եւն: Վերջապես գոյություն ունի հերմեսյան օրենքը. այն ինչ վերեւում է, նույնը ներքեւում է՝ իհարկե հայելային հակադարձ արտահայտման առումով: Ավելի պարզ ասեմ, երկինքը՝ ըստ աստեղատների, քարտեզավորված է ըստ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի: Ասել է թե՝ նաեւ ստացվում է, որ այն, ինչ ներքեւում է, նույնը վերեւում է:

- Դատելով ձեր գրքից՝ այս ամենը կա մեր էպոսում: Ցայսօր ինչու՞ չենք նկատել, գաղտնագրվա՞ծ է, թե ուշադիր չեն եղել մասնագետները:

- Մեր ­”Սասնա Ծռեր­”-ը կառուցված է տիեզերական առաջընթացության օրենքի հիմքի վրա: Հայտնի է, որ երկրագնդի առանցքը ուղիղ չէ: Եվ Արեւի շուրջ պտտման ժամանակ այդ առանցքը տատանվում է: Այս տատանումն էլ հենց կոչվում է տիեզերական առաջընթացության օրենք: Այս տատանման պատճառով էլ երբ երկրագնդից երկինք ես նայում, թվում է՝ երկինքն է պտտվում, եւ աստեղատները շարժվում են մեկը մյուսի հետեւից: Ամեն մի համաստեղության մեջ մնում է 2160 տարի, 12 այդպիսի համաստեղությունը անում է 25 հազար 920 տարի: Սա կոչվում է տիեզերական մեկ տարի: 1.5 փուլը հավասար է 35 հազար 880 տարվա: ­”Սասնա Ծռեր­”-ը ամբողջովին կառուցված է առաջընթացության օրենքով: Էպոսում ոչ մի թիվ պատահական թիվ չէ: Այստեղ նույնիսկ խնդիրներ կան, որոնց ուշադրություն չի դարձվել: Օրինակ, Մհերը Ագռավաքարից դուրս է գալիս տարին մեկ անգամ կամ երկու անգամ (Համբարձման գիշերը եւ վարդավառին), տեսնում է, որ հողը չի դիմանում իր ծանրությանը, հետ է դառնում: Փոքր Մհերը վերջին աստվածությունն է, տիեզերական լոգոսն է, այսինքն՝ տիեզերական հոգին՝ տիեզերական նյութի մեջ: Դրա համար է նա Ագռավաքարում: Սա թաքնագիտություն է:

- Այսինքն՝ ենթադրելի է, որ մեր էպոսի այդքան ջահել՝ 1000 տարեկան լինելուն այլեւս անիմաստ է հավատալը:

- Միանշանակ, այո՛: Մհեր-Միթրայի աստվածությունը, որպես պաշտամունք, աշխարհի բոլոր ակադեմիաները ընդունում են, որ այն առնվազն 4000-4500 տարեկան է: Իսկ մենք մեր էպոսում երկու Մհեր ունենք: Այդ ոնց եղավ, որ 1000 տարեկան եղավ մեր էպոսը: Ինչու՞ է ասվում Առյուծաձեւ Մհեր: Մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակում Արեւը ամառային արեւադարձին մտնում է առյուծի համաստեղություն, եւ նա դառնում է առյուծաձեւ: Էպոսում ամեն ինչ այնքա՜ն ճշգրիտ է…

Հնագույն հեթանոսական Աստվածաշունչ-2

Զրույց ­”Հնագույն հեթանոսական Աստվածաշունչ՝ Սասնա ծռեր էպոսը­” աշխատության հեղինակ Արթուր Արմինի հետ

- Փաստորեն, ըստ Ձեր աշխատության, մեր էպոսը ընդամենը 1000 տարեկան լինել չի կարող, քանի որ բոլոր էպոսների նախա-ն է:
- Հետաքրքիր մի փորձ եմ արել՝ պատկերացում տալու համար, թե ինչի մասին են, ի վերջո, բոլոր հայկական առասպելներն ու հեքիաթները: Ու ենթավերնագրել եմ՝ ­”Ովքե՞ր են ի վերջո հայոց թշնամիները հայկական բոլոր առասպելներում­”: Հետո գրել եմ՝ Սենեքերիմ, Շամիրամ, Մըսրա-Մելիք… Մեջբերել եմ տարբեր ստուգաբանություններ, ըստ որոնց, շամիրամ՝ նշանակում է՝ լուսինը բարձրացավ, մըսրա՝ նշանակում է լուսին: Մեր էպոսում այնքա՜ն թաքնագիտական իմաստներ կան: Պարզապես հարկ է քիչ ուշադիր լինել:

- Իսկ էպոսում թաքնագիտորեն խոսվու՞մ է մեր ազգի հեռանկարի մասին:
– Համբերեք մի քիչ, խոսքս դրան եմ հանգեցնում: Լավ, միանգամից ասեմ՝ անշուշտ խոսվում է: Փոքր Մհերը ոչ միայն տիեզերափուլը փակող աստվածություն է: Փակելով հանդերձ՝ Փոքր Մհերը նոր փուլ, նոր կյանք, նոր հարություն բերող աստվածություն է: Էպոսում մեր նախնիների ամբողջ աշխարհաճանաչողությունն է, իսկը՝ քվանտային ֆիզիկա: Մեր հների լեզուն պատումային գիտական լեզու է, որ շատ կարճ տարածքում ցույց է տալիս մասնիկի եւ ամբողջի փոխհարաբերությունը: Մեր նախնիները այնպիսի գիտելիքներ են ունեցել՝ շշմելու աստիճան անհավանական: Դրանք մեզ հեքիաթ են թվում: Բայց… հեքիաթ չեն, պարզապես գիտական են շատ: Ու այդ՝ իբր հեքիաթները շատ ավելի առաջնային են, քան այսօրվա մեր a2 + b2- ն: Մեր այսօրվա գիտական լեզուն այնքան չոր է, որ չի կարողանում ցույց տալ, թե ռեակցիան ինչպես է տեղի ունենում: Իսկ պատումում մասնիկի ու ամբողջի ներքին ամբողջ փոխհարաբերությունը երեւում է: Այնպես որ, մեր ­”Սասնա ծռեր­” էպոսը հնագույն արիական հավատամքի Մայր պատումն է, դրա համար էլ 1000 թվի մասին խոսելն իսկ ավելորդ է:

- Իսկ ինչու՞ եք էպոսը Աստվածաշունչ համարում: Քրիստոնյաները միշտ չէ, որ հանդուրժող են:
- Միանգամից նշեմ, որ աշխարհի որեւիցե լեզվով ­”Բիբլիա­”-ն Աստվածաշունչ չի թարգմանվում: ­”Բիբլիա­”-ի ճիշտ թարգմանությունը ­”գիրք­”-ն է: Միշտ զարմացել եմ, ինչու՞ է ­”Բիբլիա­”-ն Աստվածաշունչ թարգմանվում: Պարզվում է՝ Սասնա տուն՝ Աստվածային հոգու տուն է նշանակում, որը դարձել է Աստվածաշունչ: Այսինքն՝ նույնիսկ ­”Բիբլիա­”-ի վերնագիրը ներմուծված է մեր հնագույն, սրբագույն գենետիկական, հեթանոսական մեր իմացաբանությունից: 36 աստեղատները հնագույն ժամանակներից համարվում են Վերին Աստվածային հոգու բխման տունը:

- Այդ 36-ն ինչ որ կապ ունի՞ մեր այբուբենի 36-ի հետ:
- Միանշանակ, այո՛: Մաշտոցյան այբուբենի 36 տառերը, իմ խորին համոզմամբ, մոռացված ու լրացումներով վերականգնված հնագույն համակարգն է, որի զուգահեռն է 36 աստղերի ու աստեղատների համակարգը: Մաշտոց անունը նշանակում է վիշապ, այնպես ինչպես հոգեւոր մեծ վարպետ Պյութագորասի անունն է՝ Պիթա-վիշապ իմաստով: ­”Մաշտոցը լեռան կատարին 3 տարի ճգնեց­” հաղորդումը թաքնագիտական նշանակություն ունի միայն, քանզի ճգնելու համար 3 տարին ծիծաղելի ժամանակ է. ճգնավորները 30, 40 տարի են ճգնում: ­”Մաշտոցը լեռան կատարին 3 տարի ճգնեց­” հաղորդումում լեռը քար-ժայռ-երկնքի նշանակությունը եւ իմաստն է կրում: ­”Երեք տարի­” ծածկագիրը Մաշտոցի հոգեւոր երրորդ աստիճանն է ցուցում (մարմնում չորրորդ հոգեւոր աստիճան հնարավոր չէ ունենալ): ­”Աստծո Ձեռքը, Քարի վրա, Մաշտոցի համար գրեց 36 տառերը­” թաքնագիտական հաղորդումը հետեւյալ ձեւով է կարդացվում: Քարը եւ Երկինքը համարժեք են: Ձեռքը աստեղատուն է երկնքում, հայկական Տիր դպրության դիցի անունով ամիսը համապատասխանում է ­”Աղեղնավոր­” համաստեղության հետ: Փաստորեն, Աստծո ձեռքը՝ ­”Աղեղնավոր­”, գրում է քարի՝ ­”երկնքի­” վրա հայոց 36 տառերը, որոնք ի վերջո 36 աստղերն ու աստեղատներն են: Հայկական այբուբենում Մաշտոցը ներմուծեց մեհյանական դպրության մեջ չգրվող 7 ձայնավորները, որոնք 7 մոլորակների հնագույն նշաններն էին. 1. Ա – Արեւ, 2. Ի – Լուսին, 3. Ե – Մարս, 4. ւ (ու) – Վեներա, 5. Է – Յուպիտեր, 6. Ո – Մերկուրի, 7. Ը – Սատուրն…

Հնագույն հեթանոսական Աստվածաշունչ – 3

­”666­”-ը ոչ թե գազանի թիվն է, այլ՝ արեւի ծածկագիրը

Զրույց ­”Հնագույն հեթանոսական Աստվածաշունչ՝ Սասնա ծռեր էպոսը­” աշխատության հեղինակ Արթուր Արմինի հետ

- Փաստորեն, մեր էպոսում թվերը պարզապես թվեր չեն ու թաքնագիտական մի ամբողջ համակարգ են:
- Ընդհանրապես, հնագույն հավատամքներում թվերը եւ չափումները աղերսվում էին աստվածների անունների եւ ­”միստիկ ծավալների հետ­”: Ցավոք, այս պարզ ճշմարտությունը չի նկատվել, եւ ցայսօր ­”հնագույն հավատամքները որպես արարչության մասին թվային համակարգեր­” մոտեցումը որդեգրված չէ ոչ լեզվաբանությամբ եւ ոչ էլ պատմագիտությամբ զբաղվող գիտնականների կողմից: Հին կտակարանի՝ ­”Աստված աշխարհն արարեց 6 օրում­”-ը տիեզերական լոգոսի՝ Ադամ-Կադմոնի, Հորոսի, Փոքր Մհերի թիվն է, որ ժամային արտահայտությամբ՝ 144 կամ 144000 է (6 օր x 24 ժամ) եւ հնագույն շումերական 6-60 թվային հիմքով համակարգի ազդեցության արդյունքն է: Ի դեպ, վեդայական Բրահմայի 1 օրը (603 x 20) նույնպես ժամային՝ ­”60­”-ական համակարգ է, եւ նրա հոգեւոր, ծածկագիր անունը թիվ է: Հայկական էպոսում դիցերի անունները՝ ՍԱՆ – Ա – ՍԱՐ, ԾՈՎԻ – ՆԱՐ (ՍԱՐ = ՇԱՐ = 3600, ՆԱՐ = 600) եւ այլն, հայկական լեռնաշխարհի հնագույն շրջանի աստվածների թվային ծածկանուններն են: Արարչության մասին հնագույն հավատամքը համակարգ է նաեւ իր թվային ներկայացմամբ: Հնագույն հավատամքի կարգակառույցները բարձրագույն քրմական կաստայից են դուրս եկել: Հետո տարածվել են, բայց… իբրեւ պատում են ընկալվել:

- Այլ կերպ՝ պատումները, առասպելներն ամենեւին էլ չափազանցությու՞ն չեն, պատումները քրմերի համար գիտությունը փոխանցելու ձեւ՞ են եղել:
- Նրանք գաղտնագրված լեզու են ունեցել: Կենդանիների խորհրդանիշերը որոշակի նշանակություն ունեն: Դրանք իմանալով՝ լեզուն հասկանում ես, պատումը բացում ես:

- Այս տրամաբանությամբ՝ յուրաքանչյուր անուն էլ թիվ է ու կարող է ինչ-որ բան հուշել: Աստվածների անուններն ինչ-որ բան հուշու՞մ են:
- Աստվածների անունները մաթեմատիկական գործողություններում գործածվող տերմին-բառեր են եղել: ՄԻՀՐ կամ ՄՀԵՐ. այսպես ասենք, շումերական դպրոցների մաթեմատիկական սալիկների վրա գրված է, որ ՄԻՀՐ-ը նշանակում է ­”հավասարաչափ քառակուսու մակերես­”: Հիթիթների մոտ այս անունը ­”ժամանակ­” է նշանակել: Վերջին հաշվով, սա ԱՐԵՎ եւ ԼՈՒՍԻՆ համատեղությունն է. Mah+ ur, Mah + er, ՄԻՀ, ՄԱՀ + ԱՐ, Մահ-մահիկ-լուսին եւ Ար-Արեւ: Այսինքն՝ օրվա 24 ժամը բաժանված է 2 կեսի, Լուսնի իշխանությունը գիշերային 12 ժամերն են, իսկ Արեւի իշխանությունը՝ ցերեկային 12 ժամերը: Միհրի բոլոր տաճարները 24 սյուներ ունեն, որոնք խորհրդանշում են օրվա 24 ժամերը: Բրահմայականության մեջ հոգեւոր վարպետները՝ սվամինները, գերագույն աստծո անունը արտաբերում են ­”Narayan Hari­” (Նարայան Հարի): Սա գերագույն էակի՝ Բրահմայի թե՛ անձնանունն է (Հարի < Հարք > Հայք) եւ թե՛ թվային անունը: Բրահմայի 12 ցերեկային ժամերը՝ 4 մլրդ 320 մլն մարդկային տարի է եւ բաժանված է 4 ժամանակային մահայուգաների՝ ա. 8 x 603 , բ. 6 x 603 , գ. 4 x 603, դ. 2 x 603 : Սա իրականում շումերական թվային՝ 60-ական հիմքով համակարգ է: Այսօրվա 1 ժամը = 60 րոպե, 1 րոպեն = 60 վայրկյան, շրջանագիծը = 60 x 60 = 3600, որը 3600 է եւ այլն: Մի բան էլ հավելեմ, որ շատ տեղին է: Նոր կտակարանում սատանան՝ ՆԵՌ-ը, գազանը, որն աղերսվում է ­”6­” թվի հետ (­”եւ գազանի թիվը 666 էր­”), թաքնագիտության մեջ բոլորովին այլ նշանակություն ունի: ­”666­”-ը իրականում ոչ թե գազանի թիվն է, այլ՝ արեւի ծածկագիրը: Իրականում իր անունը ստացել է շումերական 600 թվի անունից՝ ՆԵՌ < ՆԱՐ = 600, որը 600 տարեշրջանի անվանումն է, հունարեն՝ neros, հայերեն՝ Ծովի-նար: Հայերեն՝ ներ(ք)-ին, ԻՆ> ԱՆ > ՀԱՆ – ի ներսը, նաեւ՝ նախաշրջան, որը իգական հիմք ունի:

- Հիմա ո՞րն է ­”666­”-ի ճիշտ բացատրությունը:
– Եթե հնագույն հավատամքներում ­”6­” թիվը համարվում էր աստվածային՝ հոգու (­”3­”) եւ նյութի (­”3­”) միացություն, հոգին նյութականի մեջ արտահայտվելու շրջափուլի թիվ, իսկ ­”9­” թիվը՝ բացասական, որպես նյութական տիեզերքի գոյության չեզոքացում-լուծարում, որպես շրջափուլի վերջ, ապա քրիստոնեության ժամանակ, քրիստոնեական աշխարհամերժությունը ­”6­”-ի եւ ­”9­”-ի իմաստները շրջեց. նյութական աշխարհի արտահայտման ­”6­” թիվը դարձավ ատելի արդեն, իսկ նյութական աշխարհի լուծարման թիվը՝ ­”9­”-ը աստվածային համարվեց: Հնագույն հավատամքներում ­”6­”, ­”60­”, ­”600­” թվերը համարվել են ամենայն գոյության հիմքը, ուստիեւ՝ սրբազան են համարվել:

Աստղինե  Քարամյան

“Լուսանցք­”  Թիվ 32, 33,34 ,  2-8 նոյեմբեր, 9-15 նոյեմբեր, 16-22 նոյեմբեր,   2007թ.

Մեկ հիշեցում Լեւոն Շանթից

April 9, 2011

Երկու խոսք կազմողի կողմից

Ուշադիր զննելով ամեն մի հայ Գրողի1 աշխարհը՝ նրանում կարելի է տեսնել պատկերներ, որոնցում գրողի հավատը, կամ իմաստասիրական լեզվով ասած՝ աշխարհայացքն է արտահայտվում: Դրանք, ըստ էության, կազմում են Գրողի բուն ասելիքը, այն, ինչի, որպես յուրահատուկ միջուկի, շուրջը ձեւավորվում է Գրողի ամբողջ աշխարհը: Հայ Գրողը Հավատավոր Գրող է: Ավա՜ղ, հայ գրականությունը այդ կտրվածքով տակավին ուսումնասիրված չէ:

Այդ առումով մոտենալով հայ Գրողին եւ նույնիսկ հպանցիկ հայացք նետելով նրա թողած գրական աշխարհին՝ այդտեղ, որպես կանոն, տեսնում ենք Հայ Հավատքը, ավելին՝ նույնիսկ Ցեղահավատքն ունեցողին, մեկին, ով “գլխավորապես դարավոր ժառանգական ունակություններու ու հակումներու բերած ու մշակած չափովն ու ձեւովը կզգա, կընե ու կմտածե” (Լ. Շանթ): Հայ Գրողը ո՜չ մի կապ չունի ոչ հայկական (ավելի ստույգ՝ հակահայկական) կրոնի՝ քրիստոնեության հետ, եւ եթե անգամ կապ ունի, ապա դա խիստ ժխտողական կամ վանողական է:

Հետեւաբար, հայերից նրանք, ովքեր իրենց հայ քրիստոնյա են համարում եւ իրենց հոգեւոր կրթություն-դաստիարակությունը տեսնում են քրիստոնեական “կրթություն-դաստիարակության” մեջ (հայերի այս մեծազանգվածը գլխավորում են ՀՀ առաջին երեք գլխավոր դեմքերը)՝ ազնվություն պետք է ունենան հայ մեծ Գրողներին իրենցը չհամարել, իրենց էլ՝ նրանց հոգեւոր ժառանգորդը, թեեւ այդպիսիների համար, նույնիսկ բանասիրական կրթություն ստացած…, ճշտով ասած, հայ Գրողներն արդեն գոյություն չունեն. նրանք իրենց “հոգում” արդեն սպանել են նրանց՝ այդ տորիչելյան դատարկությունը լցնելով զանազան պողոս-պետրոսներով…

Անցնենք, սակայն, մեր մեծագուն գրողներից մեկին՝ Լեւոն Շանթին, ում գրողական աշխարհի կապակցությամբ ասվածների ճշմարտացիությունը շատ պարզորոշ երեւում է: Գրողի հավատքային խորաքանդակ դրվագումներից ստորեւ արված քաղվածք-փնջումը կասկած հարուցու՞մ է, ո մենք գործ ունենք հայ լիարյուն Հավատավոր Գրողի հետ եւ, հետեւաբար, ոչ հայադավան հայը մեծ Գրողի անունը հանկարծ բերանը չառնի՜…

“Լ. Շանթ” երեւույթը միջազգային հարթության վրա արդեն դիտելով՝ ասենք հետեւյալը: Քաղված մտքերը համեմատելով բոլոր ժամանակների, երեւի, ամենամեծ փիլիսոփայի՝ Ֆ. Նիցշեի ասածների հետ՝ դժվար չէ դրանց միջեւ նմանություններ տեսնելը. ակնհայտ է, որ մեր գրողը ազդվել է 19-20-րդ դարերի առողջ մտքերի տիրակալից: Բայց Նիցշե-հավատավորի եւ Շանթ-հավատավորի միջեւ էական տարբերություն կա, տարբերություն, որ մեր Գրողի օգտին է խոսում: Այդ տարբերությունը հավատքային ամենաառանցքային հարցի՝ Աստվածների (Տիեզերական համաբնական զորությունների) գոյության վերաբերյալ արտահայտվում է նրանում, որ Նիցշեն ասում է՝ “Աստված մեռավ”, նրան քրիստոնեությունն ու նրա եկեղեցին “սպանեցին”, նա էլ “հարություն չի առնի” (քրիստոնեւոյթան ու նրա եկեղեցու ուզածն էլ հենց դա է-հեղ.), իսկ թե ինչ է ասում Շանթը, տես ստորեւ:

Գինեձոն Վահագնին2

Քեզի՛, ով մեծդ Աստված, Վահագն արի, դուն արեւը աշխարհի, դուն կյանքն ու աշխույժ, դուն կռիվ եւ ուժ, դուն լույս ու զտող, ազնիվը զատող, փառքը ազատող, դուն, որ հաղթեր ես վարի, խավարի, ամեն մռայլի, այլեւ երկնքին, սեւ ամպու թուխպին, դեւին, վիշապին, աշխարհի ափին, քեզի՜, այգածին, ճառագայթածին, քեզի կձոնեմ այս վայելքի եղջյուրը՝ լիքը ազնիվ արբեցնող գինիով, դու՛ն, որ ապրելու ու կռվելու արբեցումը կուտաս մեզի: Տե՛ս, ընդունե՛ մեր ձոնը:

Գինեձոն Աստղիկին

Քեզի՛, ո՜վ վեհդ դիցուհի, ո՜վ, փրփրածինդ Աստղիկ, դու՛ն, որ անարատ ես ու սքանչելի, դու ելած փրփուրից նման. դու՛ն վերի՜ն գեղեցկություն, դու՛ն գերագույն հմայք ու քնքշություն, քու տված լույսիդ նման: Դու՛ն, որ աղբյուրն ես սիրու, հույսերու եւ հուզումներու, քեզի օրորող ալիքներուն նման, քեզի՛, ծովածի՛ն, քեզի՛ կնվիրեմ այս վայելքի եղջյուրը՝ լիքը ազնիվ ու արբեցնող գինիով, դու՛ն, որ գեղեցկության ու սիրու վայելքը, հեշտանքն ու արբեցումը կուտաս մեզի: Ընդունե՛, դիցուհի՛, իմ ձոնս:

Գինեձոն Կռվին

Առաջին թասը… կյանքի ու աշխարհի օրենքովը… ես կխմեմ կռվի կենացը. կռվի՛, որ վերն է խավարին ու ամպերուն մեջը, …, կռվի՛, որ դուրսն է, աշխարհի վրա…

Արտավազդ-Միհր աստվածը

Ո՛չ հույս է, ո՛չ ոխ, այլ… կռիվ է Արտավազդը… դարեր ու դարեր ձեզի խաբեր են, հավտացուցեր են, թե Արտավազդը եթե դուրս գա, քանդե պիտի Աստծու շինած աշխարհը. ձեր ուսերուն հեծնողներն են… հնարեր այդ սուտը, որ ավելի պինդ հեծնեն ու ավելի երկար նստին ձեր կռնակը… Արտավազդը, այո՛, գա պիտի ու քանդե պիտի, …, բայց ո՞ր աշխարհը: Մարդու շինածը. կողոպուտի ու բռնության ու գողերու աշխարհը… Բայց այդ օրերը… իրենք իրենց չեն գալու: Կռիվ է Արտավազդը: Այդ օրերը… ձեր ձեռքով են գալու: Այդ օրերը… դուք եք բերելու, ձեր կամքով, ձեր զենքովը: Դուք պիտի խորտակեք Արտավազդի շղթաները, դուք պիտի ազատեք Արտավազդը: Դարբի՛ն, դու՛ն, դու՛ն, պիտի ազատես Արտավազդը… Կյանքի բոլոր տեսակի դարբինները, բոլոր կյանքի դարբինները: Կռիվ է Արտավազդը:

Կեցցե՜-ներ

Կեցցե՜ կյանքն ու իր կռիվը… Կեցցե՜ն հաղթողները… Կեցցե՜ն քաջերը… Կեցցե՜ կռիվը… Կեցցե՜ կռվողը… Կեցցե՜ գեղեցկությունը… Կեցցե՜ սերը…

Բարեմաղթանք հայ ռազմիկին

Իր (Վահագնի-հեղ.) ծագումը ձեզի զորավիգ, ձեր թեւերը միշտ ամուր, ձեր սուրերը միշտ հատու, ձեր վահանը անխորտակ: Լույս ու արեւ Վահագնի օրհնությունը ձեզի հետ, դու՛ք, որ հաղթողներն եք կյանքի կռվին մեջ. ձերն ըլլա միշտ հաջողությունն ու հաղթանակը:

* * *

Կռիվը կյանքն է աշխարհի… Սերը վայելքն է աշխարհի…

* * *

Սերը սիրով, սերը սիրով՝ օրենքն աս է դարերով:

* * *

Ի՛նքը կյանքի մեհյանը խորտակում չունի, ինչպես եւ ինքը կյանքը: Կթափին քարերը, կփոխվին անունները, բայց իրենք աստվածները կան ու կմնան… Հո՛ս ու ամեն տեղ, ուր մարդն իր ոտքը կդնե, հո՛ն են անոնք հավե՜րժ ու անմահ:

* * *

Հին աստվածները կապրին. ու հին աստվածներուն հետն ալ իրենց հին կյանքը: Երբ մենք հո՛ս, մեր մութ ու նեղ եկեղեցիներուն մեջ գետնատարած կապաշխարհենք, անոնք հո՛ն կապին ազա՜տ. կապրին տաք ու պայծառ արեւին տակ, կապույտ ծովուն վրա, ծփուն օդերուն մեջ, կապրին իրենց զվարթ ու եռուն կյանքովը, լի, շարժուն ու հարափոփոխ: Մենք կաղոթենք, անոնք կապրին: Այս ծովը, այս սարերը, այս կղզին, անոնցն է այս բոլորը, մե՛րն է միայն այս խուցերն ու եկեղեցին (ասում է “դարձի” դարձ ապրած եկեղեցականը-հեղ.):

* * *

Այդ հին աստվածները. դեռ շատ են հզոր… Այդ աստվածները մեռած չե՛ն:

* * *

(Հայի կառուցած-հեղ.) Այդ… եկեղեցին նվիրված է … հի՛ն աստվածներին:

* * *

Թող անպակաս ըլլա կյանքեն սուրբ կռիվը… Կյանքի կռվին մեջ չխնայեք երբե՛ք եւ ո՛չ ոքի: Խնայելը թուլություն է, մեղքնալը պարտություն: Զարկե՛ք, ով ձեր դեմն է, ով ձեր ճամփան կգոցե: Ով որ քեզի կարգիլե՝ քու թշնամիդ է:

* * *

Արեւ՜… Մեզի անպատճառ պետք է արեւ, ուրախ ու տաք արեւ: Մենք դեռ արեւապաշտներ ենք. արեւ՜… Չենք կրնար ապրիլ առանց ախորժելի արեւի, առանց ուրախ ու տաք արեւի (ասում է իր հետ մի պահ անկեղծացած եկեղեցականը-հեղ.):

* * *

Տու՛ր ինձի ձեռքդ ու երթանք… երկրպագելու մեր վեհ աստվածներուն… հի՛ն աստվածներուն, մի՛շտ հին ու մի՛շտ նոր ու մի՛շտ հավիտյան: Եկու՛ր:

* * *

Կյանքը ուրախության համար է տված մեզի:

* * *

Հայ ոգին ամեն կողմ իր գոյության եւ ստեղծագործության համար ամուր կայան մը հաստատել կփորձե:

* * *

Ի՜նչ քաղցր բան է հաղթանակը. կյանքի հաղթանակը: Երբ արգելքները մեկը մյուսի ետեւեն կթափին վար, դռները կբացվին, պարիսպները կխոնարհին… Հաղթե՜լ ու բարձրանալ. հաղթե՜լ ու պահանջել. հաղթե՜լ ու վայելել: Աս է կյանքը…

* * *

Պարտությունը ի՞նչ է որ դուրսը կռվի դաշտին վրա. պարտությունը իսկապես լեղի է հոգիին մեջ: Եվ որ հոգիին մեջ պարտված է՝ ալ անոր փրկություն չկա: Մարդիկ նախ հոգիին մեջ կհաղթվին: Հոգիին մեջ չհաղթվածը անպարտելի է:

* * *

Կռվի ժամանակ ամենեն դժբախտն ու ամենեն տառապողն ան է, ով անգործ է:

* * *

Ամեն հեղինակ, ինչպես իր մարմնին, այնպես ալ իր հոգիին մեջ կպտտեցնե դարավոր ու դարավոր ժառանգական կարողություններու որոշ համադրումը: Մարդս ինչ որ կզգա, ինչ որ կմտածե եւ ինչ որ կընե, գլխավորապես դարավոր ժառանգական ունակություններու ու հակումներու բերած ու մշակած չափովն ու ձեւովը կզգա, կընե ու կմտածե: Ինչպես մեր մարմինը, այնպես ալ մեր հոգին, մեր էությունը, մեր գործն ու ստեղծագործությունը ամենեն առաջ կպարտինք մեր ծնողներուն ու մեր ծնողներու ծնողներուն, մեր տոհմին, մեր ցեղին, մեր ժողովրդին: Ամեն մարդու եւ ամեն հեղինակի հոգիին մեջ տիրապետողը ամենեն առաջ իր ժողովուրդի կողմն է, իր ժողովուրդի շնորհներն ու հակումները, իր ցեղային հոգեբանությունը:

* * *

Ինչպես որ նույն լեզուն խոսիլը ազգը ազգեն զատող եւ ազգի մը հատվածները իրարու զոդող ամենեն կարեւոր կապն ու օղակն է ամեն տեղ, այնպես ալ այդ մայրեն լեզվով կատարված բոլոր արժեքավոր ստեղծագործությունները մեյ-մեկ զոդող օղակներ են եւ այդ ստեղծագործություններում ամբողջությանը ներկայացող գրականությունը ժողովրդի մը բոլոր հոգիներն ու սրտերը իրարու կապող ոսկի շղթան է…

* * *

Մեր ժողովուրդի վերջին ամենածանր աղետներուն ու տարագրության օրերուն կատարված գեղեցիկ խորհրդանիշ մըն է հետեւյալ պատկերը: Հյուծված ու տանջանքի մրուրը խմած հայ կինը, որ իր մատին ծայրովը Տեր Զորի ավազներուն վրա գրե՛լ կսորվեցնե իր փոքրիկին:

* * *

Ի՜նչ բախտավոր են բոլոր անոնք, որ հավատք մը ունին: Հավատք ապագային, …, հավատք իր դերին, իր գործին, հավատք իդեալի մը…

Լեւոն Շանթ

ծնթ. – 1 Խոսքը մեծի մասին է. միջակություններին ու փոքրերին ստորեւ ասելիները չեն վերաբերվում:
2 Այս եւ մյուս գլխագրերը կազմողինն են:

տարբե՛ր, շահամո՛լ, եսակա՛ն, տգե՛տ. ո՛չ մեկ գաղափարական ձգտում, ո՛չ անձնազոհություն, կամ գեթ մաքուր զգացում… Այդ փտտած մարմինը,…, այդ ճահճացած կյանքը…

***
Հոգեւորականության դարերը անցած են: Եվ բնական մահվան դեմ բժշկություն չկա: Կընդունիմ, որ այս կամ այն անհատը իրբնածին տաղանդով կամ իր բնավորության բարձրությամբ օգուտ կրնա տալ նաեւ իբրեւ հոգեւորական: Բայց այդ միշտ ալ բացառիկ անհատական ուժերը ինչ ալ որ ըլլան, հոգեւորականությունը իբրեւ ամբողջություն մը առած՝ ապրած է իր ժամանակը: Անիկա հիմա հետադիմական գործոն մըն է իր էությամբ, որ ո՛չ նորել կարելի է, ո՛չ բարձրացնել:

***
Մեր ժամանակի ձգտումն է արթնացնել մարդկությունը հանդերձյալ կյանքի տափակ երեւակայություններեն, բարձրացնել մարդու իր անձին վրա ունեցած ինքնավստահությունը՝ մեկդի նետելով բոլոր գերբնական հավատալիքները, արքայությունները, գիտակցություն ու հպարտություն ներշնչել մարդուն իր ուժերուն ու կարողության վրա, հասկցնե՛լ, որ բնութենեն դուրս ոչինչ չկա, որ մարդն ալ այդ բնության մեկ մասն է:

***
Բնությունը սիրելը… վտանգավոր նշան է վարդապետացուի մը համար:

***
Ինքնին հակաբնկան ու անմիտ բան է կուսակրոնությունը…

***
Աստված քու (եկեղեցականիդ-կազմ.) փառաբանությա՞նդ է կարոտ: Եվ վերջապես մինչեւ հիմա արդեն ձանձրացած կըլլա ամեն օր միեւնույն բանը լսելեն:

***
… Հավատքը ուրիշ բան է, եկեղեցին ու ժամերգությունը՝ ուրիշ բան: Ներքին հավատքը… երկար-բարակ արտահայտություններու պետք չունի, իսկ եկեղեցական արարողությունները հնարված են… ժողովրդին ցույց ընելու համար:
***
… Հոս (վանքում-կազմ.) լուռ է ու խաղաղ, ինչպես գերեզման: Ա՜, ի՞նչ սառն է հոս:

***
… Հոս (վանք-եկեղեցիում-կազմ.) կրքեր չկան, հոս բնազդներ չկան…

***
… Այդ բոլոր երգերը, սաղմոսները, աղոթքները… հանկարծ (եկեղեցական սպասավորը-կազմ.) սկսավ հաշվել, թե տարեկան ընդամենը քանի ժամ է իր այդ պարտականությունը: Առտունները մոտ երկու, ժա՛մ մը իրիկունը, տոն օրերն ու պատարագը միասին առնելով՝ օրական մոտ չորս ժամ, ան ալ օրվան ու աշխատանքի ամենաթարմ ժամերին: Ու մտքով սկսավ չորս-ը 365-ով բազմապատկել. ելավ 1460…Մեղք չէ՜ ձեւական պարտականության մը համար սպանված այսչա՜փ ժամանակին:

***
Ձեւականության համար առտու-իրիկուն ժամ երթամ, ձեւի համար երգեմ, աղոթեմ, խաբեմ, ձեւի համար դդում-գլուխ եպիսկոպոսի մը առջեւ խոնարհիմ, իմ կարծիքներս ծածկեմ, իմ համոզումներս ծռեմ ու կեղծեմ, ձեւի համար հարաբերությունս կտրեմ մարդկության կեսին հետ (ասում է եկեղեցական ձեւականություններից հոգնած եկեղեցական հերոսը-կազմ.):

***
Զոհաբերությու՞ն (կուսակրոնի զոհաբերությունն է նկատի առնվում-կազմ.): Կարծես դուրսը քի՛չ կան այրիներ ու ամուրիներ: Չխաբենք ինքզինքնիս. այդ անձնազոհություն ըսածնիս պարզապես խուսափում մըն է դուրսի կյանքի դժվարություններեն ու նյութական մաքառումներեն, ուրիշ ոչի՛նչ:

***
Ժողովուրդը մեզմե (ասում է եկեղեցական հերոսը-կազմ.) խեր չունի. մենք կտրված ու կղզիացած մարմին մըն ենք հասարակութենեն դուրս:

***
Այդ հավիտենական հարմարվելու ու քողարկվելու սկզբունքը վախկոտներու, զառամածներու եւ ետ մնացողներու քաղաքականությունն է… Ես այլեւս ո՛չ վեղարին երկար ծածկույթը կուզեմ մտածումներիս վրա, ո՛չ ալ փիլոնին կաշկանդող փեշերը քայլերուս շուրջը:

***
Ելեք դու՛րս (եկեղեցականներդ-կազմ.), դուք, որ զգայարանքները չորցնել կուզեք ու կրքերը մարել… Դուք, որ թշնամի եք ամեն գեղեցկության, ամեն կյանքի ու շարժումի, ամեն ուժի ծնունդի:

***
Հոն կթագավորե տանջանքի գործիքը (խաչը-կազմ.) ու մահը:

***
Քու (եկեղեցականիդ-կազմ.) բերնով կխոսի ցավագար մարդկությունը:

***
Թագավորներն ու իշխանները վանքերուն տվեր են միայն, առնել՝ չէ:

***
Ժողովուրդ ըսածդ շան կնմանի. կքծնի, կսիրե ու կպաշտե իր տերերը, ով ալ կուզե ըլլա:

***
Ո՛ր սեմեն, որ ներս մտնե հոգեւորականը իր փեշերը ժողված, հոնկե անպատճառ դուրս կելլե անհամություն մը:

***
… Պետք է ապաշխարե աբեղան, որ տաճարին մուտքը նորեն բացվի իրեն համար… Չէ՞ որ ձեռք է տվեր կնկա (եկեղեցական կանոններից է-կազմ.):

***
Եկեղեցին ջարդվածների ու խաչվածների տեղ է:

***
Դուն (եկեղեցականին է ուղղված խոսքը-կազմ.) այն ցած վախկոտը չե՞ս, որ սուրը նետեր ես գետին ու փախեր ես կյանքի կռվեն… Ցա՛ծ արարած, …, վախկոտ… Դուն այն մեծամիտ տխմարը չե՞ս, որ կարհամարհես մեր վեհն Վահագնի նվիրած ամենեն վեհ նվերը՝ կյանքը. եւ քու թշվառ գլուխդ չես ուզեր խոնարհել անոր լույս պատկերին առջեւը… Աստվածուրա՜ց… Դուն այն ամբարտավանը չե՞ս, որ երկրպագել չես ուզեր մեր փրփրածին Աստվածուհիին, ո՛չ անոր նվերը եղող սիրուն, ո՛չ ալ կնոջ գեղեցկությանն ու հմայքին… Ապու՜շ… Դուն այն սրբապիղծը չե՞ս, որ կարհամարհես մարմինը, Վահագնի ու Աստղկան այդ հրաշալի կերտվածքը… Այս ճկու՛ն, այս ուժե՛ղ մարմինը… Սրբապի՜ղծ… Այս քնքու՛շ, այս գեղեցի՛կ, այս հոյակա՛պ մարմինը… Սրբապի՜ղծ…

***
Կին, մեղանչանք է քու անունդ, կեղծիք է քու հոգիդ ու զգայարանքներդ, քու աշխարհդ (ասում է եկեղեցականը-կազմ.):

***
Մեղքի վրա է շինված… եկեղեցին:

***
Այդ ծածուկ, քողարկված հուզումներն են շիներ այս եկեղեցին, աշխարհեն անապատ եկած, մեզի հետ ներս սպրդած աշխարհի այդ կտորն է շիներ այս եկեղեցին: Աշխարհինն է այդ եկեղեցին, մեր Աստծունը չէ:

***
Եկեղեցին կռատուն է:

***
Ամենեն ստոր հոգիները միայն հայհոյել կրնան այն Աստծուն, որուն երբեմն երկրպագեր են:

***
Հերի՛ք է (խոսքն ուղղված է եկեղեցականին-կազմ.), հեռու՛ գացեք ձեր անդունդներովն ու մութերովը, հեռու՜ ձեր անվերջ վախերովը: Վա՛խ լույսերեն ու բերկրանքեն, վա՛խ մութեն ու տանջանքեն, վա՛խ աստվածներեն ու դժոխքեն:

***
…Վանք ու մատուռներն գողությամբ կշինվեն:

***
Այո՛, ես հայ մըն եմ եւ հայ եկեղեցիի վարդապետ մը, բայց ահա՜ կսեմ քեզի, որ խեղդեմ պիտի իմ մեջս ինչ որ հայ է… Ի՞նչ է հայը, կամ ծագումը, կամ տեղական մանր-մունր հաշիվները, երբ տիեզերական հավատքի մը, երբ համայնապարփակ իդեալի մը, երբ ընդհանրական քրիստոնյա եկեղեցիի մը հավատքը կեցած է առջեւս:

***
Մենք (հայերս-կազմ.) հոս (Հայաստանում-կազմ.) պահակ մըն ենք միայն, այս հայ պետությունը քրիստոնեության սահմանապահն է, քրիստոնյա աշխարհի վերջին ամրությունը…

***
Երկրպագե՛ (խոսքն ուղղված է եկեղեցականի-կազմ.), մոլորվա՛ծ, հավերժ աստվածներուն… խոստովանե՛, մոլորվա՛ծ, ու երկրպագե՛… Կուգա օրը ու կխոստովանիս…

Կազմող՝ Սերգեյ Մանուկյան

“Լուսանցք” Թիվ 91, 13-19 փետրվարի, 2009թ.

“Լուսանցք” Թիվ 92, 20 – 26  փետրվարի, 2009թ.

Պապ թագավոր. Նրա կառավարման ձեւն այսօր էլ պետք կգա

April 9, 2011

Ժամանակ առ ժամանակ մեր պատմության վճռորոշ պահերին ի հայտ են եկել անհատներ, ովքեր, տոգորված ազգայինով, իրենց փրկարար կամքն են պարտադրել շրջապատին եւ մեկ անգամ եւս ապացուցել աշխարհին հայ կամքի ամենազորությունը: Իհարկե, նրանցից շատերը չգնահատվելով ու չհասկացվելով ժամանակակիցների կողմից՝ սերունդներին ներկայացվել են մտացածին ձեւերով, հակառակ կողմից: Նույն բախտին արժանացավ եւ Արշակունի Պապը: Ժամանակի պատմագրությունը նրան վերագրեց բազում արատներ: Սակայն, հարցին ավելի լուրջ մոտենալու պարագայում դժվար չէ համոզվել, որ արատավոր բնորոշումները չեն համապատասխանում Պապի անձին, կեղծիք են ու սադրանք եւ, չնայած երիտասարդ տարիքին, նա առնական տղամարդ եւ ազգային մտածողությամբ խորաթափանց թագավոր էր: Պապին փնովողները կրոնականներն էին, որոնց նա զրկել էր մի շարք արտոնություններից…

468թ. պարսից Շապուհ արքայի խարդավանքներին ու հայ նախարարների բանսարկություններին զոհ գնացած հայոց Արշակ Բ-ից հետո երկիրը արհավիրքների առջեւ էր: Գահին հավատարիմ մի խումբ այրերի հետ պարսիկներին դիմադրություն ցույց տալուց հետո, ի վերջո, Արշակի այրի Փառանձեմը գերի ընկավ եւ, անարգվելով պարսիկների կողմից, մահացավ Տիզբոնում: Երկիրն սկսում էր ենթարկվել պարսից զորքերի անպատիժ ասպատակություններին, կործանվում են բազմաթիվ քաղաքներ, բնակչության հոծ զանգվածներ տարվում են գերության: Այդ պայմաններում շարունակվում է անհաշտ, պառակտիչ պայքարը հունասեր եւ պարսկասեր խմբավորումների միջեւ: Հայկական մի շարք ծայրամասային գավառներ անջատվում են Հայքից եւ միացվում են Պարսկաստանին:

…Համատարած այս հուսալքության պահին էր, որ ասպարեզ իջավ Պապը՝ պետական մտածողությամբ մի գործիչ, ով իր վարքով ապացուցեց, թե աղիողորմ լացն ու օտարաշունչ աղոթքը չէ, որ փրկելու են մեզ, այլ համառ ու անզիջում պայքարը՝ հանուն անկախության, հանուն ազգային վերածննդի:

Պապը որդին էր Արշակ Բ-ի եւ Փառանձեմ թագուհու. վերջինս Սյունյաց Անդոկ իշխանի դուստրն էր եւ մեծապես ազդել է Պապի դաստիարակության վրա: Հայոց պետությանը հավատարիմ եւ զուտ հայկական արժեքներով ապրող այդ թագուհին որդուն դաստիարակել էր նախնյաց բարքերով ու հավատով: Հետագայում կղերական պատմիչ Փավստոս Բուզանդը, Պապի մասին գրելիս պատմում է, թե Փառանձեմը մանկուց որդուն նվիրեց դեւերին: Ավելորդ չէ ասել, որ եկեղեցին դեւեր էր անվանում Հայոց հին Աստվածներին: (Դե իհարկե, քրիստոնյաներին ավելի հարազատ է սարսափի ու չարի աստված Եհովան, քան՝ Հայոց անմահ 8 Աստվածներից որեւէ մեկը կամ հենց Տիեզերքի Արարիչը – Հ. Թ.:) Վերոհիշյալ կարծիքի վկայությունն է եւ այն, որ Պապի սպանությունից հետո հրավիրված հայ մեծամեծերի ժողովը որոշում է թե՝ քանի որ սպանվածը մի հեթանոս արքա է, ապա նպատակահարմար չէ նրա պատճառով թշնամանալ քրիստոնյա կայսեր հետ: Այսպես հայ եկեղեցին մշտապես իր շահը գերադասել է Հայոց ազգային ու պետական շահից…

Դեռեւս Արշակ Բ-ի կենդանության ժամանակ Պապն ուղարկվում է Բյուզանդիա՝ կրթություն ստանալու: Սակայն, օտար միջավայրը չի ազդում ազգային արմատներից սնված պատանու վրա: Նրա հունական փայլուն կրթությունն ու գիտությունների իմացությունը երբեք չվերածվեցին հունասիրության: Մոր կողմից ստացած ազգային դաստիարակությունն ու բնատուր տաղանդն էլ պայմանավորեցին պատանի արքայի ամբողջ գործունեությունը, կարճ, բայց փառահեղ կյանքը:

Ձիրավի ճակատամարտից հետո (371թ.) ամրապնդվելով գահին՝ Պապը եռանդուն միջոցներ ձեռնարկեց երկրի հզորությունը վերականգնելու ուղղությամբ: Ցուցաբերելով պետական ու ազգային գործչի փայլուն ունակություններ՝ կարճ ժամանակամիջոցում Պապը հայկական զորքերի թիվը հասցնում է շուրջ 90 հազարի: Դա հնարավորություն է ընձեռում վերականգնել երկրի բնական սահմանները: Սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանի գլխավորությամբ հայկական զորքերը վերագրավում եւ Հայկական թագավորությանն են միացնում Արշակի օրոք Հայաստանից խլված տարածքները: Բյուզանդացիների օժանդակությամբ անցնելով իշխանության գլուխ՝ Պապը, սակայն, չդարձավ Բյուզանդիայի կամակատարը, որպիսին ձգտում էին նրան տեսնել եկեղեցին եւ հունասերների խմբավորումը: Հայրենապաշտ արքան, ի տարբերություն իր նախորդների, շատ լավ էր հասկանում, որ տարբերություն չկա պարսկական եւ բյուզանդական տիրապետությունների միջեւ, եւ վարում էր միանգամայն անկախ քաղաքականություն:

Անհողդող կամք եւ սթափ դատողություն է ցուցաբերում Պապը հատկապես Պարսկաստանի հետ հարաբերություններում: Հայկական նվաճված հողերը վերանվաճելուց հետո, Պապը դրականորեն է արձագանքում Շապուհ 2-րդի բարեկամության առաջարկին: Այս քաղաքականության շնորհիվ Պապի իշխանությունը ճանաչվում է Շապուհի կողմից, եւ Հայաստանը զերծ է մնում Սասանյան հզոր տերության ասպատակություններից: Սակայն պապը շատ լավ էր գիտակցում, որ առանց կենտրոնական-կենտրոնաձիգ իշխանության ուժեղացման եւ ներքին կարգուկանոնի Հայաստան աշխարհի անկախությունը երկար չի գոյատեւի: Այստեղ է, որ ի հայտ են գալիս թագավորի մեծ ունակությունները:

Պետության սահմաններն ամրապնդելուն զուգընթաց, Պապը ձեռնամուխ է լինում մի շարք կարեւոր վերափոխումների: Լավ հասկանալով գոյություն ունեցող եկեղեցական համակարգի վնասակարությունը պետության համար՝ Պապն առաջին հայ արքան էր, որ խարխլեց այդ համակարգի տնտեսական եւ, հատկապես, քաղաքական հզորությունը: Նա կրճատեց վանականների թիվը՝ նրանցից առողջներին պարտադրելով ռազմական ծառայություն: Վերացվեցին վանականներին տրվող բազմաթիվ արտոնություններ: Պապը փակել տվեց Ներսես կաթողիկոսի հիմնած միաբանություններն ու աղքատանոցները, որոնք “քամում” էին պետության միջոցները եւ լցված էին ձրիակերներով: Վերացվեցին կուսանոցները. բոլոր կույսերին Պապը ամուսնացրեց՝ մեծապես նպաստելով հայության բազմացման գործին: Եկեղեցուց խլվեցին դրա կալվածքների մեծ մասը, վերացվեցին բնակչությունից գանձվող տասանորդն ու պսակի հարկը: Շնորհիվ վանքապատկան հողերի կրճատման, հնարավոր դարձավ մեծացնել պետական եկամուտները եւ դրանք ծախսել բանակի ու այլ կարիքների համար:

Հասկանալի է, որ խարխլելով եկեղեցու հզորությունը, Պապը չէր կարող գովերգվել կրոնականների ու նրանց պատմիչների կողմից: Դաշնակցելով Պապի անկախ քաղաքականությունից դժգոհ հունասեր խմբավորման հետ՝ եկեղեցին, համակված կղերական ատելությամբ, սկսեց կատաղի, անհաշտ ու վարկաբեկիչ պայքար հայոց արքայի դեմ: Պապին վերագրվեցին ամենաստոր, անասնական արատներ: Հետագայում՝ Փավստոս Բուզանդը (իհարկե կղերականների պատվերով) Պապին մեղադրում էր համասեռամոլության, անպարկեշտության մեջ: Եվ միջոցների մեջ խտրություն չդնելով՝ հայ եկեղեցին սերունդների առջեւ Պապին “դարձրեց” անբարոյական, Նեռ ու մարդասպան հրեշ: Սակայն Պապի ժամանակակիցներից ոմանց (նաեւ Փավստոս Բուզանդի) տեղեկություններից էլ դժվար չէ կռահել այդ բանսարկությունների բուն նպատակը…

Պապի դեմ այս քարոզարշավն ավելի կատաղի բնույթ ստացավ Ներսես կաթողիկոսի մահից հետո (372թ.): Առիթը չկորցնելով՝ եկեղեցին Պապին մեղադրեց կաթողիկոսին թունավորելու մեջ: Մերժելով հունասերների առաջադրած թեկնածուին՝ Պապն անմիջապես կաթողիկոս նշանակեց Աղբիանոսի տոհմից Հուսիկին: Սա պատահական չէր: Բուն հայկական ծագում եւ քրմական անցյալ ունեցող այս տոհմը բոլոր ժամանակներում օժանդակել է հայկական պետականության հզորացմանը:

Բացառություն չէր եւ Հուսիկը, ով նույնպես նվիրված էր Հայոց պետությանը, Պապին: Փոխանակ Հուսիկին ուղարկելու Կեսարիա, որտեղ միշտ ձեռնադրվել են հայ կաթողիկոսները, Պապը նրան ձեռնադրեց տեղում: Դրանով Պապը մի անգամ եւս ցույց տվեց անկախ պետություն ստեղծելու իր կամքը: Այս քայլով նա բացառեց հայ եկեղեցու կախումն Արեւմուտքից: Սակայն հայ եկեղեցին ազգայնացնելու Պապի ջանքերը ցավագին ընդունեցին հունասերներն ու հուդա-քրիստոնեական եկեղեցականների մեծ մասը: Քաղաքական տհասությունը, ազգային մտածելակերպի բացակայությունն ու օտարահակությունը խանգարում էին նրանց հասկանալու պատանի արքային, եւ ծայր առավ մի դավադրություն, որի կազմակերպման գործում խառն էին թե՛ եկեղեցին, թե՛ մեծ թվով քրիստոնյա ազնվականներ (հետո էլ մեղադրում ենք կաթոլիկ եկեղեցուն հերետիկոսության ու դավադրություններ կազմակերպելու մեջ…):

Այն ժամանակ, երբ Պապի դիվանագիտական համառ ջանքերի շնորհիվ Բյուզանդիան դուրս էր բերելու Հայաստանի արեւմտյան մասերից իր կայազորները, վերոհիշյալ ուժերի դրդմամբ, Հայաստանում բյուզանդական զորքերի հրամանատար Տերենտիոսն առաջարկեց կայսրին՝ պատժել Պապին: Պապը խաբեությամբ հրավիրվեց Տարսոն, բայց արդեն այնտեղ, ճիշտ ժամանակին հասկանալով կայսեր նենգ մտադրությունը՝ ձերբակալել իրեն, փախուստի դիմեց եւ անվտանգ հասավ հայրենիք: Սակայն, նրա թշնամիները չէին դադարում գործել: Տերենտիոսին այստեղ փոխարինած Տրայանոսը, խաբեությամբ Պապին հրավիրելով խնջույքի, դավադրաբար սպանեց նրան:

…Այս սպանությանը նախապես տեղյակ էին շատ հայ իշխաններ, կրոնականներ: Սակայն, տեղին չէ սպարապետ Մուշեղին մեղադրել այս հարցում, ինչպես պատմում է Փավստոս Բուզանդը: Չպետք է մոռանալ, որ նա եղավ պապի գլխավոր դաշնակիցը անկախ պետականություն ստեղծելու ճնապարհին, եւ նա էր, որ նախատում էր Պապին հաջորդած հունասեր արքա Վարազդատին՝ իր քաղա-քականության համար, ինչի համար եւ սպանվեց: Մանկությունից մեծանալով Պապի հետ՝ իրենց համատեղ գործունեության ամբողջ ընթացքում Մուշեղ սպարապետը ապահովեց Պապի քաղաքականության ռազմական հիմքը: Եվ, հավանաբար, հայրենանվեր ռազմական գործչի անունը եկեղեցական պատմիչը նույնպես փորձել է օգտագործել Պապի դեմ:

Այսպես ցավալիորեն ավարտվեց կարճ, բայց հայրենանվեր կյանքը պատանի արքայի, որ Հայաստանի քրիստոնեացումից հետո եղավ հայոց ամենասթափ ու անկախ պետական այրը, երբեք չընկավ տերեր փնտրող այս կամ այն հոսանքների ազդեցության տակ եւ, զսպելով բոլոր կենտրոնախույս ուժերին, կարճ ժամանակում Հայաստանը կրկին դարձրեց տարածաշրջանի ազդեցիկ երկրներից մեկը: Իրոք, Հայաստանը կարոտ էր Պապի կարգավորող ու վճռական ձեռքին եւ մեծապես տուժեց նրա սպանությունից հետո:

Պապ արքայի մեջ զուգորդված էին բնածին խելքն ու կազմակերպչական մեծ ընդունակությունները, սառը դատողությունն ու վճռականությունը, որոնք նա անմնացորդ նվիրաբերեց հայոց պետականության հզորացման գործին: Նա եկավ ապացուցելու, որ “այնտեղ է լոկ սխրանքն սկսվում, ուր վերջանում է ամեն մի հնար”: Եվ սրա համար պարտական ենք այն հայեցի դաստիարակությանը, որ տրվեց Պապին իր մոր կողմից:

Ազգային դաստիարակությունն էր, որ Պապի մեջ սերմանեց աննպաստ միջավայրի ու ճակատագրի դեմ կռվելու կամք եւ իր փառահեղ նախնիներին հավատարիմ մնալու շնորհ:

Այսօր էլ կարիք ունենք Պապ թագավորի նման պետական ղեկավարի, ով ապազգային ու կրոնական խարդավանքներից զորավոր կգտնվի ու ազգային արմատներին, հավատին հենվելով կվերածնի Հայոց Հայրենիքը:

Հայկ Թորգոմյան

“Լուսանցք” Թիվ 59, 23 – 29 մայիսի, 2008թ.

Ի՞նչ օկուպացիայի մասին է խոսքը

April 6, 2011

Բաքվի թաթարները և նրանց տերերը` Ստամբուլի թուրքերը, պարբերաբար խոսում են Հայաստանի Հանրապետության կողմից Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքի մի մասի, իբր, ռազմակալման (occupation) մասին: Միանգամայն հիմնազուրկ պնդում:  Նման պնդման համար  հիմքեր են պետք:  Հիմքերից մեկը խնդրո առարկա տարածքի միջազգային իրավունքով ամրագրված տիտղոսի առկայությունն է: Այսինքն, որպեսզի Ադրբեջանի տարածքի որևէ մաս համարվի որևէ մեկի կողմից ռազմակալված,  անհրաժեշտ է, որ Ադրբեջանն ունենա և վկայակոչի այն միջազգային փաստաթուղթը, որով, այսպես կոչված, ռազմակալված տարածքի վրա ճանաչված է եղել Ադրբեջանի Հանրապետության տիտղոսը: Սա միջազգային իրավունքի հիմնարար դրույթ է, քանի որ միջազգային օրենքը հստակ է` ցանկացած տարածքի պատկանելությունը որևէ պետության պայմանավորված է միջազգային օրինական փաստաթղթով ամրագրված տիտղոսով և տվյալ տարածքի վրա հաստատված գերիշխանությամբ (sovereignty):  

Համառոտակի անդրադառնանք վերջին մի քանի  հարյուր տարվա ընթացքում Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի  տիտղոսին:  Ամասիայի թուրք-պարսկական պայմանագրով 1555թ.-ից  Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի վրա միջազգայնորեն ամրագրված է եղել Պարսկաստանի տիտղոսը: 19-րդ դարի սկզբին Հարավային Կովկասի արևելյան հատվածն անցավ  Ռուսաստանի կայսրությանը, ըստ այդմ,   1813թ.-ի  Գյուլիստանի պայմանագրով Ռուսաստանի տիտղոսն ամրագրվեց Լեռնային Ղարաբաղի վրա:  Անվիճելի է, որ 1813-1918թթ. Ղարաբաղի վրա (նկատի ունեմ և Լեռնային և Դաշտային Ղարաբաղը) անվերապահորեն հաստատված է եղել Ռուսաստանի կայսրության տիտղոսն ու գերիշխանությունը:  Բոլշևիկյան հեղաշրջման պատճառով (1917թ.) Ռուսաստանի կայսրության կործանման հետևանքով Հարավային Կովկասում թեև առաջացավ քաղաքական անհստակ վիճակ, միջազգային իրավունքի և տարածքի տիտղոսի տեսանկյունից մինչև 1920թ. հունվարը ամեն ինչ հստակ մնաց, քանի որ  մինչև 1920թ. հունվարը միջազգային հանրությունը  մերժել է ճանաչել հարավային Կովկասի երեք նորաստեղծ պետությունները, հետևաբար շարունակել ճանաչել Ռուսաստանի կայսրության տիտղոսը: Միայն 1920թ. հունվարից Փարիզի խաղաղության վեհաժողովը, հանձինս Գերագույն խորհրդի (Supreme Council of the Paris Peace Conference) երկրներ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Իտալիայի, ճանաչեց Հարավային Կովկասի երկրների անկախությունը: Ըստ էության մինչ այդ` 1918թ. մայիսից մինչև 1920թ. հունվարը, Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի հանրապետությունները, ժամանակակից լեզվով ասած, միայն ինքնահռչակ հանրապետություններ էին: Կարևոր է ընդգծել, որ Փարիզի վեհաժողովի ճանաչումը հստակ նախապայման ուներ` Հրավային Կովկասի երկրների սահմանները հետագայում որոշվելու էին Փարիզի վեհաժողովի կողմից: Այստեղ անհրաժեշտ է շեշտել, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի հանրապետությունների հռչակումից  (1918թ. մայիս)  մինչև նրանց ճանաչման սկիզբը (1920թ. հունվար) ոչ միայն Ադրբեջանի Հանրապետության տիտղոսը ճանաչված չի եղել Լեռնային Ղարաբաղի վրա, այլև Ադրբեջանի Հանրապետությունը երբևէ Լեռնային Ղարաբաղի վրա չի իրականացրել լիակատար  վերահսկում (effective control): Ավելին, Ղարաբաղը շատ ավելի արդյունավետ վերահսկվում էր տեղում ձևավորված հայկական իշխանությունների և  ուժերի կողմից:

Փարիզի վեհաժողովի ճանաչումից արդեն մեկ ամիս հետո` 1920թ. փետրվարի 24-ին, նույն վեհաժողովի Հայաստանի սահմանները որոշող  հանձնաժողովը (Commission for the Delimitation of the Boundaries of Armenia) Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Ճապոնիայի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ, արդեն Ազգերի լիգայի խորհրդի անունից,  համատեղ զեկույցով հստակեցրեց Հարավային կովկասում սահմանազատման (delimitation) սկզբունքը: Այն է` Հայաստանի և Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանները պիտի գծվեին ի նկատի ունենալով, որպես սկզբունք, ազգագրական տվյալները□ (taking into, in principle, of ethnographical data).[1] Ի դեպ, Շուշիի 1920թ. մարտի ջարդերը մեծապես   պայմանավորված էին այս որոշումով` Կովկասի թաթարները փորձ արեցին թուրքավարի փոխել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդագրական պատկերը: Սակայն այս որոշմանը վիճակված չէր իրականություն դառնալ, քանի որ արդեն 1920թ. ապրիլից Ադրբեջանը, իսկ 1920թ. դեկտեմբերից Հայաստանն օկուպացվեց  բոլշևիկյան 11-րդ բանակի կողմից և նշյալ պետությունները դադարեցին գոյություն ունենալուց: Հետագան ավելի է հայտնի` նորահաստատ սովետական իշխանությունները կուսակցական որոշումով վարչական վերաբաշխումներ արեցին և հայաբնակ զգալի  տարածքներ, որոնք Փարիզի վեհաժողովի ակզբունքի կիրառման դեպքում անվիճելիորեն հայաստանյան պիտի լինեին,  դրեցին Բաքվի վարչական ենթակայության ներքո: Բնական է, որ  խոսք լինել չի կարող միջազգայնորեն ամրագրված տիտղոսի մասին: Որևէ կուսակցական որոշում չի կարող իրավական հետևանք ստեղծել միջազգային իրավունքի մեջ և ամրագրել որևէ տարածքի վրա որևէ տիտղոս:  Նախկին անկախ Վրաստանը, Հայաստանը և Ադրբեջանն իրենք 1920/21թթ.-ից մինչև 1924թ. ունեին ռազմակալված երկրների կարգավիճակ: Հետագայում, (1924թ. փետրվարից), Սովետական Միության ճանաչման հետևանքով ճանաչվեց այդ երկրների բռնակցումը (annexation): Ըստ այդմ, 1924թ.ից ողջ Հարավային Կովկասի վրա, ներառյալ Լեռնային Ղարաբաղը, անվերապահորեն ճանաչվեց Սովետական Միության տիտղոսն ու գերիշխանությունը:

            1991թ.-ին, երբ Ադրբեջանն իրեն անկախ հռչակեց Սովետական Միությունից, Լեռնային Ղարաբաղն արդեն փաստացի անկախ էր: Այսինքն, իր վերանկախացումից ի վեր Ադրբեջանի Հանրապետությունը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տարածքի վրա  մեկ օր իսկ չի իրականացրել լիակատար վերահսկում (effective control): Ավելին, 1991թ. հոկտեմբերի 18-ին Պետական անկախության վերականգնման սահմանադրական ակտով նորանկախ Ադրբեջանն իրեն հայտարարելով Ադրբեջանի առաջին հանրապետության (1918-1920թթ.) ուղղակի իրավահաջորդը, ըստ էության,  նաև փաստաթղթային ձևակերպմամբ չեղյալ հայտարարեց միչևիսկ այն վարչական կապը, որը գոյություն էր ունեցել Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի միջև:

Այսինքն, եթե ՍՍՀՄ տրոհումից հետո նախկին սովետական սոցիալիստական հանրպետությունների մեծ մասի  տարածքում առաջացան մեկական անկախ երկիր, ապա Ադրբեջանի Սովետական Սոցիալիստան Հանարապետություն կոչված ՍՍՀՄ-ի վարչական միավորի տարածքում առաջացան երկու պետություն` Ադրբեջանի Հանրապետությունը և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը:  Ադրբեջանի Հանրապետությունը ոտնահարելով ՄԱԿ-ի կանոնադրությամբ ստանձնած ինքնորոշման սկզբունքը հարգելու պարտավորությունը, անողոք պատերազմ սանձազերծեց իր նորանկախ հարևանի դեմ և խայտառակ պարտություն կրեց:

Ի դեպ, 1991թ.-ի դեկտեմբերի 16-ին Բրյուսելում Եվրոպական համայն­քի (ներկայումս՝ Եվրոպական Միություն) երկրների արտաքին գործերի նախա­րարները Արևել­յան Եվրոպայում և Խորհրդային Միության [տարածքում] նոր պե­տությունների ճանաչման ուղենիշների□ վերաբերյալ հռչակագրում բոլոր սահմանների անձեռնմխելիության նկատմամբ հարգանքը պայմանավորեց  օրենքի իշխանու­թյան, ժողովրդավարության և մարդկային իրավունքնե­րի□ հարգանքով, ինչպես նաև էթնիկ, ազգային խմբերի և փոքրա­մասնությունների իրավունքների երաշխավորմամբ□: Մի բան,  որոնցից և ոչ մեկը չի իրականացվել ադրբեջանական պետության կողմից:

Հետևաբար, երբ մեր հարևանները խոսում են օկուպացիայի մասին, թող բարի լինեն նշել` պատմության ո՞ր ժամանակահատվածում է Ադրբեջանի Հանրապետությունը Լեռնային Ղարաբաղի վրա իրականացրել լիակատար վերահսկում (effective control) և ո՞ր միջազգային փաստաթղթով է Լեռնային Ղարաբաղի վրա ճանաչված եղել Ադրբեջանի Հանրապետության տիտղոսը: Եթե չի եղել այդպիսի վիճակ և չկա այդպիսի փաստաթուղթ, իսկ այդպիսիք անկհայտորեն չկան, ապա ի՞նչ օկուպացիայի□ մասին է խոսքը:

Արա Պապյան,

Մոդուս վիվենդի կենտրոնի ղեկավար,

24 հունիսի 2010թ


[1] United States National Archives, Records of the Department of State Relating  to Political Relations between Armenia and other States, 1910-1929, 760J.6715/60-760J.90C/7.

Մեր իրավունքը չի կարող մեզ որպես պարգևական տրվել

April 6, 2011

 Ցանկացած գործողություն ճիշտ հասկանալու համար անհրաժեշտ է նկատի ունենալ մի շարք գործոններ: Ամենակարևոր գործոններից մեկը տվյալ գործողության շարժառիթն է, դրդա­պատճառը: Երբ այդ տեսանկյունից ենք նայում Աղթամարի սբ. Խաչ եկեղեցում սեպտեմբերին նախատեսված պատարագի մատուցումը և հարակից աղմուկը, ակնհայտ է դառնում դրանց, մեղմ ասած, ոչ պատշաճ հիմնառիթը: Միանշանակ է, որ այդ պատարագը և ողջ ձեռնարկը բնավ կապ չունեն աստծո փառաբանության հետ: Այն թուրքական հատուկ ծառայությունների կողմից հղացած խաբեպատիր միջոցառում է, որի միակ նպատակը, քաղաքագիտական խրթին բառերով ասած, դրական պատկերի հեռացոլում է (positive image projection):

Թուրքերը լավ են անում, որ հերթական անգամ խաբում են աշխարհին: Դա նրանց բնույթն ու իրավունքն է: Սակայն ես չեմ հասկանում այս խաղին հայերի հրճվալից մասնակցության իմաստը: Իբր, աշխարհը կիմանա, որ Աղթամարը հայկական եկեղեցի է: Նախ նա, ով պիտի իմանա, արդեն գիտի: Նա, ով չի ուզում իմանալ, չի իմանա: Սակայն վստահեցնում եմ ձեզ` դա չի լինելու աշխարհի մեծագույն լրատվականների հիմնական ուղերձը: Հիմնական միտքը թուրքերի հանդուրժողականության գովքն է լինելու: Թույլ մի տվեք, որ թուրքերը մեզ հերթական անգամ ստորացնեն: Ցյուրիխում ստորագրված արձանագրությունների ստորացումը մեզ մի քանի տասնամյակ հերիք է: Ինչո՞ւ եք ուզում նորից աղ ցանել մեր վերքերին:

Միանգամայն անընդունելի է այն տեսակետը, որ ՙայդ վայրերում այդքան մարդ չունենք, ի՞նչ պիտի անենք եկեղեցիները: Տարին մեկ անգամ պատարագն էլ բավարար է՚: Նախ թող պատասխանեն` ի՞նչ եղան այդ եկեղեցիները կառուցած հայերը: Հետո, խոսքը պատարագ մատուցելու մասին չէ, խոսքը իրավունքի` պատարագ մատուցելու իրավունքի մասին է: Գուցե հայերը հինգը տարին մեկ այդ եկեղեցիներում պատարագ մատուցեն, գուցե տասը, այսուհանդերձ նրանք իրավունք պիտի ունենան ցանկացած, եկեղեցիական կարգով նախատեսված պահի, պատարագ մատուցելու: Թուրքերը մեր իրավունքը մեզ որպես պարգևական են տալիս, իսկ մենք դրանով ուրախանում ենք: Մենք նման ենք այն մանուկին, որի հարազատներին կոտորել են, հայրենական ողջ կալվածքը խլել են, ապա մի փայլփլուն խաղալիք են շպրտել նրա առաջ և նա խելակորույս հրճվում է դրանով: 1912թ. թուրքական պաշտոնական տվյալներով Օսմանյան կայսրության տարածքում ավելի քան երկու հազար հայկական գործող, կրկնում եմ գործող, վանք ու եկեղեցի կար: Դրանք ապօրինի բռնագրավվել են Թուրքիայի Հանրապետության կողմից: Նախ թող օրինական տիրոջը վերադարձնեն եկեղեցապատկան, այն է` համայնքապատկան, այսինքն մեզ բոլորիս պատկանող, գույքը կամ հատուցեն դրա դիմաց:

Հետո, թող հավատարմորեն կատարեն իրենց իսկ ստանձնած միջազգային պարտավորու­թյունները: Թուրքիան վերահսկող քեմալական շարժման հետ հարաբերությունների հաստա­տումը խարսխված է եղել որոշակի նախապայմանների վրա, որոնք ամրագրված են Լոզանի պայմանագրի (24 հուլիսի, 1923թ.) մեջ: Լոզանի պայմանագրի 38-րդ հոդվածի 2-րդ մասով Թուրքիայի բոլոր բնակիչներին, մասնավոր կամ հանրային կյանքում, տրվում է հավատքի, կրոնի կամ դավանանքի ազատություն (All inhabitants of Turkey shall be entitled to free exercise, whether in public or private, of any creed, religion or belief): Իսկ պայմանագրի 40-րդ հոդվածով նրանց տրվում է կրոնական հաստատություններ հիմնելու, գործածելու և վերահսկելու իրավունք:

Ավելին, Լոզանի պայմանագրի 42-րդ հոդվածի 3-րդ մասով ՙԹուրքական կառավարությունը պարտավորվում է լիակատար պահպանության տակ առնել եկեղեցիները, սինագոգները, գերեզմաններն ու նշյալ փոքրամասնությունների այլ կրոնական հաստատությունները՚ (The Turkish Government undertakes to grant full protection to the churches, synagogues, cemeteries, and other religious establishments of the above-mentioned minorities): Բնականաբար ՙլիակատար պահպանությունն՚ իր մեջ ներառում է ոչ միայն եկեղեցիները չքանդելն ու չավիրելը, այլև դրանց ամրացումն ու նորոգումը:

Հետևաբար, սբ. Խաչ եկեղեցու շենքի մասնակի նորոգումը և դրանում տարին մեկ անգամ պատարագ մատուցելու իրավունքը, ոչ թե ՙբարի կամքի դրսևորում՚ է, այլ Թուրքիայի կողմից հիմնական օրենքի կարգավիճակով ստանձնած միջազգային պարտավորությունների խիստ թերի և ուշացած կատարում՝ որոշակի քաղաքական շահարկման նկատառումով: Ըստ այդմ, բնավ մեր շահերից չի բխում այդ շահարկումների առջև լայն հնարավորություններ բացելը:

Արա Պապյան 

ՙՄոդուս Վիվենդի՚ կենտրոնի ղեկավար

14 օգոստոսի, 2010թ 

Ցանկացած գործողություն ճիշտ հասկանալու համար անհրաժեշտ է նկատի ունենալ մի շարք գործոններ: Ամենակարևոր գործոններից մեկը տվյալ գործողության շարժառիթն է, դրդա­պատճառը: Երբ այդ տեսանկյունից ենք նայում Աղթամարի սբ. Խաչ եկեղեցում սեպտեմբերին նախատեսված պատարագի մատուցումը և հարակից աղմուկը, ակնհայտ է դառնում դրանց, մեղմ ասած, ոչ պատշաճ հիմնառիթը: Միանշանակ է, որ այդ պատարագը և ողջ ձեռնարկը բնավ կապ չունեն աստծո փառաբանության հետ: Այն թուրքական հատուկ ծառայությունների կողմից հղացած խաբեպատիր միջոցառում է, որի միակ նպատակը, քաղաքագիտական խրթին բառերով ասած, դրական պատկերի հեռացոլում է (positive image projection):

Թուրքերը լավ են անում, որ հերթական անգամ խաբում են աշխարհին: Դա նրանց բնույթն ու իրավունքն է: Սակայն ես չեմ հասկանում այս խաղին հայերի հրճվալից մասնակցության իմաստը: Իբր, աշխարհը կիմանա, որ Աղթամարը հայկական եկեղեցի է: Նախ նա, ով պիտի իմանա, արդեն գիտի: Նա, ով չի ուզում իմանալ, չի իմանա: Սակայն վստահեցնում եմ ձեզ` դա չի լինելու աշխարհի մեծագույն լրատվականների հիմնական ուղերձը: Հիմնական միտքը թուրքերի հանդուրժողականության գովքն է լինելու: Թույլ մի տվեք, որ թուրքերը մեզ հերթական անգամ ստորացնեն: Ցյուրիխում ստորագրված արձանագրությունների ստորացումը մեզ մի քանի տասնամյակ հերիք է: Ինչո՞ւ եք ուզում նորից աղ ցանել մեր վերքերին:

Միանգամայն անընդունելի է այն տեսակետը, որ ՙայդ վայրերում այդքան մարդ չունենք, ի՞նչ պիտի անենք եկեղեցիները: Տարին մեկ անգամ պատարագն էլ բավարար է՚: Նախ թող պատասխանեն` ի՞նչ եղան այդ եկեղեցիները կառուցած հայերը: Հետո, խոսքը պատարագ մատուցելու մասին չէ, խոսքը իրավունքի` պատարագ մատուցելու իրավունքի մասին է: Գուցե հայերը հինգը տարին մեկ այդ եկեղեցիներում պատարագ մատուցեն, գուցե տասը, այսուհանդերձ նրանք իրավունք պիտի ունենան ցանկացած, եկեղեցիական կարգով նախատեսված պահի, պատարագ մատուցելու: Թուրքերը մեր իրավունքը մեզ որպես պարգևական են տալիս, իսկ մենք դրանով ուրախանում ենք: Մենք նման ենք այն մանուկին, որի հարազատներին կոտորել են, հայրենական ողջ կալվածքը խլել են, ապա մի փայլփլուն խաղալիք են շպրտել նրա առաջ և նա խելակորույս հրճվում է դրանով: 1912թ. թուրքական պաշտոնական տվյալներով Օսմանյան կայսրության տարածքում ավելի քան երկու հազար հայկական գործող, կրկնում եմ գործող, վանք ու եկեղեցի կար: Դրանք ապօրինի բռնագրավվել են Թուրքիայի Հանրապետության կողմից: Նախ թող օրինական տիրոջը վերադարձնեն եկեղեցապատկան, այն է` համայնքապատկան, այսինքն մեզ բոլորիս պատկանող, գույքը կամ հատուցեն դրա դիմաց:

Հետո, թող հավատարմորեն կատարեն իրենց իսկ ստանձնած միջազգային պարտավորու­թյունները: Թուրքիան վերահսկող քեմալական շարժման հետ հարաբերությունների հաստա­տումը խարսխված է եղել որոշակի նախապայմանների վրա, որոնք ամրագրված են Լոզանի պայմանագրի (24 հուլիսի, 1923թ.) մեջ: Լոզանի պայմանագրի 38-րդ հոդվածի 2-րդ մասով Թուրքիայի բոլոր բնակիչներին, մասնավոր կամ հանրային կյանքում, տրվում է հավատքի, կրոնի կամ դավանանքի ազատություն (All inhabitants of Turkey shall be entitled to free exercise, whether in public or private, of any creed, religion or belief): Իսկ պայմանագրի 40-րդ հոդվածով նրանց տրվում է կրոնական հաստատություններ հիմնելու, գործածելու և վերահսկելու իրավունք:

Ավելին, Լոզանի պայմանագրի 42-րդ հոդվածի 3-րդ մասով ՙԹուրքական կառավարությունը պարտավորվում է լիակատար պահպանության տակ առնել եկեղեցիները, սինագոգները, գերեզմաններն ու նշյալ փոքրամասնությունների այլ կրոնական հաստատությունները՚ (The Turkish Government undertakes to grant full protection to the churches, synagogues, cemeteries, and other religious establishments of the above-mentioned minorities): Բնականաբար ՙլիակատար պահպանությունն՚ իր մեջ ներառում է ոչ միայն եկեղեցիները չքանդելն ու չավիրելը, այլև դրանց ամրացումն ու նորոգումը:

Հետևաբար, սբ. Խաչ եկեղեցու շենքի մասնակի նորոգումը և դրանում տարին մեկ անգամ պատարագ մատուցելու իրավունքը, ոչ թե ՙբարի կամքի դրսևորում՚ է, այլ Թուրքիայի կողմից հիմնական օրենքի կարգավիճակով ստանձնած միջազգային պարտավորությունների խիստ թերի և ուշացած կատարում՝ որոշակի քաղաքական շահարկման նկատառումով: Ըստ այդմ, բնավ մեր շահերից չի բխում այդ շահարկումների առջև լայն հնարավորություններ բացելը:

 

 Արա Պապյան

ՙՄոդուս Վիվենդի՚ կենտրոնի ղեկավար

14 օգոստոսի, 2010թ.

Աղանդները Հայաստանում անվերահհսկելի են .

April 6, 2011

armworld.am
6.04.2011
Անահիտ Եսայան

Անկախության տարիների ընթացքում 364 Եհովայի վկա դատապարտվել է բանակում ծառայությունից հրաժարվելու համար: Երբ 2004թ. ուժի մեջ մտավ այլընտրանքային ծառայության մասին օրենքը, նրանցից 22-ը ուղարկվեցին հիվանդանոցներ ու մանկատներ սպասարկող անձնակազմի կարգավիճակով, սակայն 5 ամիս անց հրաժարվեցին ծառայությունից։ Մոտիվը հետեւյալն էր` այլընտրանքայինները գտնվում են ՊՆ վերահսկողության տակ: 15 հոգի դատապարտվեց 2-3-ամյա ազատազրկման, սակայն 7 ամիս անց նրանք ազատ արձակվեցին:

«Հայաստանում այլընտրանքային ծառայության հնարավորություն ունեն միայն «Եհովայի վկաներն» ու մալականները: Իսկ ինչ վերաբերում է «Էմոներին», ապա ամբողջ աշխարհում, այդ թվում` Հայաստանում եւս նրանց այլընտրանքային ծառայության հնարավորություն չի տրվում»,- երեկ մամուլի ասուլիսի ընթացքում հայտարարեց ,Քայքայիչ պաշտամունքից տուժածների օգնության եւ վերականգնողական կենտրոնիե նախագահ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՄԱՐՅԱՆԸ:

Բայց, պարզվում է, եհովականներին ավելի ձեռնտու է բանակից խուսափելը, քան այլընտրանքային ծառայությունը: «Նրանց համար բանակ գնալը ձեռնտու չէ։ Ճիշտ է, բանակ չգնալու համար դատապարտվում են 2 տարվա ազատազրկման, բայց այդ դեպքում «Եհովայի վկաները» ֆինանսական եւ նյութական աջակցություն են ստանում իրենց հովանավորների կողմից, ավելին՝ մեկ երրորդով որպես «խղճի կալանավոր» ազատվելով պատժի կրումից` նրանք գնում են արտասահման»:

Ըստ էության, «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքը չի գործում: Այն ուղղակի Հայաստանում չի կիրառվում: Ահավասիկ, մեր երկրում մոտ 170 Եհովայի վկաներ խուսափում են ոչ միայն բանակում ծառայելուց, այլեւ այլընտրանքային ծառայությունից: Ա.Ամարյանի համոզմամբ. «Պարտադիր զինծառայության կամ այլընտրանքային ծառայության փոխարեն աղանդավորական շարժումներում ընդգրկված երիտասարդների համար ճիշտ կլինի պայմանագրային ծառայություն մտցնել»:

Ընդհանրապես «Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքը մեռած օրենք է, քանզի այստեղ հստակ սահմանված չէ, թե ինչ ասել է հոգեորսություն, ինչ ասել է աղանդե: Եվ կամ` մեզանում չկա մի օրենք, ըստ որի կրոնական կառույցին կարող են պատժել, կամ պարտադրել կոմերցիոն գործունեության համար վճարումներ կատարել: Ի վերջո, այլ երկրներում, օրինակ` ՌԴ-ում, եթե «Եհովայի վկաներին» արգելված է իրենց գրականությունը տարածել, ապա Հայաստանում արգելված չէ, ընդ որում, եհովականները իրենց «Դիտարանը» եւ բրոշյուրները օրը ցերեկով են տարածում:

Մասնագետի ներկայացմամբ. «Ստացվում է այնպես, որ այսօր ոչ մի կառույց կամ փորձագետ չի կարող վերահսկել կրոնական կազմակերպությանը` հասարակության համար փակ են մնում ե՛ւ նրա աշխատանքի մեթոդները, ե՛ւ միջոցները, ե՛ւ իրական նպատակները»:

Այս մասին, ի դեպ, «Հայոց Աշխարհ»-ը տարիներ շարունակ ահազանգում է, բայց սայլը տեղից չի շարժվում. կրոնական ոլորտին վերաբերող հայաստանյան օրենքները եղել եւ մնում են թույլ ու անիմաստ:

Իսկ ամենացավալին, ըստ բանախոսի, այն է, որ ,մեր կառավարությունն օրենսդրական փոփոխությունները մշակելուց հետո ոչ թե ժողովրդին է տվել` քննարկելու, այլ ուղարկել է Եվրոպա: Եվ նրանց ,դաբրոյիցե հետո միայն մենք կարող ենք քննարկելե։

Այդ ամենի հետեւանքով 3 մլն բնակչությամբ Հայաստանում աղանդավորների թիվը տատանվում է 300-400 հազարի սահմանում: Համեմատության համար, ասենք, որ 140-145 միլիոնանոց Ռուսաստանում նրանց թիվը հասնում է ընդամենը 700-800 հազարի: Այսինքն բնակչության քանակով նրանք մեզնից շատ են գրեթե 50 անգամ, իսկ աղանդավորների քանակով` ընդամենը երկու անգամ:

Ա.Ամարյանի համոզմամբ, աղանդավորների այս բազմաքանակությունը լուրջ վտանգ է ներկայացնում ազգային անվտանգության տեսանկյունից, այն վտանգավոր է նաեւ համապետական ընտրությունների նախաշեմին, քանի որ այս կազմակերպությունների անդամները միանշանակ լսում են իրենց առաջնորդներին. «Եթե նրանց ասվի` պիտի այս մարդուն ձայն տաս, նրանք կգնան ու կընտրեն հենց այդ մարդուն, ընդ որում՝ եթե անգամ նրան չեն ճանաչում»:

Ամարյանն անդրադարձավ նաեւ բիզնես գործունեություն իրականացնող կրոնական կազմակերպություններին, ի մասնավորի` «ոսկու եւ ադամանդի, սննդամթերքի, տեսասկավառակների արտադրությամբ զբաղվող կրոնական կառույցներ կան մեզանում», եւ քաղաքական նպատակներ հետապնդող կրոնական կազմակերպություններին, որոնց թվում են Հայաստանում ակտիվ գործունեություն ծավալող մորմոնները. «Նրանց, ի դեպ, չի հետաքրքրում իրենց հետեւորդների քանակական աճը: Նրանց համար կարեւորն այն է, որ ամերիկյան միսիոներները գան Հայաստան, վերլուծություններ կատարեն, մարդկանց մասին տեղեկատվություն հավաքեն եւ փոխանցեն ուր որ հարկն է»:

Վերջիններս հատկապես մեծ թիվ են կազմում սպասարկման, ծառայությունների ոլորտում. «Նրանք ծառայություն մատուցելու ոլորտ են մտնում, եւ մարդկանց հետ շփվելով ներգրավում իրենց կրոնական կառույցի մեջ` դա հոգեորսության մեկ այլ ձեւ է»: Աղանդավորական կազմակերպության հոգեորսության թարմ օրինակը աչքի առաջ է. ,Վերջերս համալիրում անցկացվող դեղագործական էքսպոյում «Տրանսցենդենտալ մեդիտացիա» կառույցի անդամները «հրաշք մեղր» էին առաջարկում եւ նրանց տաղավարի մոտ հերթ էր գոյացելե:

Շվեյցարահայերը դատի կտա՞ն սբ. Էջմիածնին

April 6, 2011

hraparak.am
2.04.2011
Մարինե Խառատյան

Շվեյցարիայի հայ համայնքի ու Մայր Աթոռի միջեւ լարումը հասել է գագաթնակետին: Մինչ Գարեգին Բ-ն Շվեյցարիայի նախագահ Միշելին Կալմի-ռեյին է ներկայացնում Շվեյցարիայի թեմի նորանշանակ առաջնորդական տեղապահ Տ. Մեսրոպ վարդապետ Պարսամյանին, շվեյցարահայերը հայտարարում են, թե հնարավոր է գործընթացը տեղափոխեն իրավական հարթություն:

Մենք տեղեկացրել էինք, որ դեռ մարտի 6-ին ժնեւահայությունը «ոչ» էր ասել Ամենայն հայոց կաթողիկոսի ցանկությանը՝ եկեղեցական թեմ հիմնել Շվեյցարիայի Ժնեւ քաղաքում: Ժնեւի Հայ առաքելական եկեղեցու անդամական ժողովը 88 դեմ, 2 կողմ ձայներով մերժել էր թեմ հիմնելու կաթողիկոսի առաջարկը, որը պետք է գործեր Ժնեւի հայ համայնքի միջոցներով: Ժնեւահայ ոչ մեծաթիվ համայնքը կարծում է, որ դրա անհրաժեշտությունը չկա, որ եկեղեցու ներկա կարգավիճակը բավարար է, ու լրացուցիչ ծախսեր պետք չէ բարդել համայնքի ուսերին: Շվեյցարահայ համայնքում լուրեր են շրջում, թե կաթողիկոսը դժգոհ է իրենց հանգանակությունների չափից՝ ուղղված Էջմիածնին, լուրջ գումար է ակնկալում Սփյուռքից, տվյալ դեպքում՝ Շվեյցարիայից, դա է պատճառը, որ ուզում է փոխոխություն կատարել: Սփյուռքին որպես «կթու կով» օգտագործելու ձեւաչափը նոր չէ, սակայն սփյուռքահայերն անընդունելի են համարում իրենց ուղղած «դիկտատորական» ուղերձները:

Օրերս Մայր Աթոռի դիվանապետ Արշակ եպիսկոպոս Խաչատրյանը նամակով տեղեկացրել է Շվեյցարիայի եկեղեցու խորհրդին, որ Էջմիածնում գումարված գերագույն հոգեւոր ժողովը որոշում է կայացրել Շվեյցարիայի հայոց թեմում առաջնորդական տեղապահ կարգել Տ. Մեսրոպ վարդապետ Պարսամյանին եւ հետ կանչել եկեղեցու ներկա հովիվ՝ Ժնեւի Սբ. Հակոբ եկեղեցու հոգեւոր հովիվ տ. Աբել քահանա Մանուկյանին:

Մարտի 25-ի իրենց պատասխան նամակում Ժնեւի առաքելական եկեղեցու խորհուրդն «անընդունելի, անթույլատրելի ու անօրինական է» հայտարարել Էջմիածնի որոշումն ու հայտարարել, թե թույլ չի տա ներկայիս հոգեւոր հովիվ Աբել քահանա Մանուկյանին լքել հոգեւոր հոտը, ու չի պատրաստվում ընդունել կամ հրավիրել նորանշանակ թեմի առաջնորդ Մեսրոպ վարդապետ Պարսամյանին: «Մենք չենք ընդունի նաեւ մեր կողմից չկանչված որեւէ այլ քահանա Ժնեւի ներկա հովիվ Աբել քահանայի փոխարեն: Մեզ հաճելի է Աբել քահանայի ծառայությունը, եւ Շվեյցարիայի առաքելական եկեղեցու հոգեւոր խորհուրդը որոշել է պահել նրան որպես հովիվ»,-հայտարարել է խորհուրդը՝ հավելելով, որ իրենց որոշումը վերջնական է, իրենք ենթարկվում են Շվեյցարիայում գործող օրենքներին ու չեն ընդունում այլ իշխանություն՝ նման որոշումների կայացման հարցում, առավել եւս՝ իրենց փոխարեն: Երեկ զրուցեցինք Շվեյցարիայի առաքելական եկեղեցու խորհրդի նախագահ Վիգեն Վարձպետի հետ:

- Պարոն Վարձպետ, Դուք ասում եք, որ խորհրդի որոշումը վերջնական է, եւ համայնքը չի ընդունելու նոր սրբազանին՝ ով էլ լինի: Ի՞նչ է լինելու այդ պարագայում:

- Խնդիրը հետեւյալն է, մենք Շվեյցարիայի մեջ եկեղեցական ասամբլեա ունենք, որ ժողովրդից է բաղկացած, եւ մեր ժողովուրդը ոչ փափագ ունի եւ ոչ էլ հարկ է համարում, որ այստեղ նոր սրբազան կամ թեմ ունենանք: Սա արդեն 3-րդ անգամ է, որ մեր անդամներին հրավիրում ենք, ներկայացնում ենք կաթողիկոսի ուզածը՝ թեմ ստեղծելու հետ կապված, եւ ժողովուրդը չի ընդունում դա: Մենք չենք կարող դեմ գնալ համայնքին:

- Այդ դեպքում, Ձեր կարծիքով, ինչո՞ւ է Էջմիածինը պնդում այս հարցը:

- Մենք չգիտեինք, որ թեմ հիմնելու որոշում է եղել: Երբ Վիգեն սրբազանը այստեղ երկրորդ քահանա օծվեց, նա ասաց, որ որոշվել է, որ այստեղ թեմ լինի, եւ սա է մեր թեմի կանոնագիրը: Այդ օրվանից մեր Շվեյցարիայի համայնքը չի ընդունում այդ որոշումը: Այստեղ որոշակի անճշտություն էր եղել, ներկայացվել էր, որ 20 հազարից ավելի հայություն կա Շվեյցարիայում, ինչը սխալ է, քանի որ 5 հազարից ավելի չկա: Ինձնից առաջ եկեղեցու խորհրդի երեք նախագահ այս խնդրով զբաղվել են, ներկայացրել են համայնքի անդամներին, սակայն անդամները մերժել են:

- Փաստորեն, Էջմիածինն իրենն է պնդում, շվեյցարահայ համայնքը՝ իրենը: Էստեղ ի՞նչ լուծում է հնարավոր:

- Լուծումը չգիտեմ: Եթե կարող ենք Էջմիածնի հետ մենք լուծում գտնել, մենք պատրաստ ենք, բայց ոչ այն լուծումը, որ Վեհափառ տերը մեզ ստիպում կամ պարտադրում է, թե էսպես է, ու ժողովուրդը պետք է ընդունի: Մենք, մինչեւ որ համայնքը չընդունի, այստեղ չենք կարող իրականացնել, քանի որ ենթարկվում ենք շվեյցարական օրենքներին: Իսկ այդ օրենքով՝ եկեղեցու համայնքը պետք է նման որոշումներ կայացնի: Մեր հոգեւոր հովիվի վրա էլ ճնշում կա Էջմիածնից, թե պիտի հանենք ձեզ, եթե ժողովրդին չհամոզեք: Նման փոքր բաներ կան, բայց մեր համայնքը մեր տեր հորը հարգում եւ սիրում է, մեր 16 տարվա տեր հայրն է:

- Ներկայումս եկեղեցու հոգեւոր խորհուրդը եւ տեր հայրն ի՞նչ են պատրաստվում անել:

- Հիմա որեւէ բան չենք ձեռնարկում, որովհետեւ մենք մեր բոլոր նամակներն ուղարկել ենք, բայց, դժբախտաբար, այն նամակներին, որ մենք ենք գրում, Վեհափառն ուշադրության չի արժանացնում եւ հեռուստատեսությամբ Շվեյցարիայի նոր վարդապետին է ներկայացնում: Այդ ճնշումները մեր համայնքի վրա շատ են ազդում:

- Ասել է թե՝ հնարավոր է պառակտո՞ւմ լինի Էջմիածնի եւ համայնքի միջեւ:

- Այո, որովհետեւ Վեհափառը չի փորձում խնդիրը լուծել, հաշվի նստել համայնքի հետ, ինքը ճնշում է գործադրում: Մենք այստեղ դեմոկրատիկ երկիր ենք, չենք կարող այդ բաներն ընդունել: Ես հիմա իմ անունից չեմ ասում, այլ քաղաքի անունից, եւ գաղութն է, որ մեզ ընտրել է եւ ուզում է, որ իրենց որոշումները կատարենք:

- Իսկ ճի՞շտ է, որ պատճառը նաեւ այն է, որ Սփյուռքից Էջմիածին գնացող գումարները չեն բավարարում կաթողիկոսին կամ քիչ են, եւ գումարների հետ է կապված այս փոփոխությունը:

- Ուրեմն գումարների հետ խնդիրն ասեմ: Մենք այսօր Շվեյցարիայից նվիրատվություններով եւ ֆոնդերով, որ դեպի Հայաստան ծերանոցներ, որբանոցներ եւ եկեղեցիներ են գնում, գրեթե 3 մլն եվրոյի չափ փող է ուղարկվում Շվեյցարիայից տարեկան, բայց Էջմիածնին չի հասնում թերեւս: Իսկ մենք քանի անգամ Վեհափառի հետ երբ խոսեցինք, ասել ենք, որ մենք տարվա վերջում մեր եկեղեցու միջոցներով չենք կարողանում եկեղեցու ծախսերը փակել: Եվ եկեղեցու միջոցներից չենք կարող որեւէ բան Էջմիածնին ուղարկել:

- Ասել է թե՝ կոնկրետ պահանջ կա՞ ձեզանից` գումարի, Էջմիածնի կողմից:

- Կոնկրետ գումար դրված չէ, բայց միշտ ասում է, որ մենք Շվեյցարիայից դրամ չենք ստանում, դուք որ հարուստ մարդիկ եք, բայց Էջմիածին գումար չի գալիս: Մենք տեղի եկեղեցու ֆոնդից չենք կարողանում ուղարկել, բայց այստեղի մարդիկ իրենց ֆոնդերով գումարներ ուղարկում են դեպի Հայաստան: Բայց մենք, իբրեւ եկեղեցական ֆոնդ, չենք կարող Էջմիածնին գումար ուղարկել, որովհետեւ մենք չենք կարողանում տեղի եկեղեցու հոգսերը հոգալ:

- Լավ, դա որքանո՞վ կապ ունի հոգեւոր հովվի փոփոխության հետ: Կապ ունի՞, թե՞ ոչ:

- Հոգեւոր հովվի փոփոխություն չկա, որովհետեւ մենք մեր տեր հորը պահում ենք եկեղեցում, եւ ժողովուրդը չի ընդունում, ում էլ որ Վեհափառն ասի, թե այստեղ տեր հայր պիտի լինի, ու այստեղ վարդապետին պիտի դնեմ: Չի ընդունում:

- Հիմա որ Մեսրոպ վարդապետը գա, իրեն չե՞ք ընդունելու:

- Այո, չենք ընդունելու եւ Վեհափառին ասել ենք, որ եթե ուղարկեք, մենք իրեն հետ ենք ուղարկելու: Ասել ենք, բայց Վեհափառն ուշադրություն չի դարձնում մեր խոսքերին: Եթե պիտի գա, պիտի գա պարապ տեղը եկեղեցում նստի, բայց չպիտի արտոնենք, որ աղոթի կամ քարոզի, որովհետեւ ժողովուրդը չի ընդունել: Մենք ժողովրդական ենք:

- Նաեւ կաթողիկոսը պահանջել էր, որ ներկա հովիվ Աբել քահանա Մանուկյանը մինչեւ ապրիլի 1-ը գա ու ներկայանա իրեն: Եկե՞լ է Հայաստան:

- Տեր հայրը չկարողացավ այստեղ թողնել-գալ, որովհետեւ այս խնդիրներով գաղութում իրար անցած վիճակում են: Բոլոր ժողովուրդը, որ մենք կարողացել էինք եկեղեցուն մոտեցնել, այս խնդիրների պատճառով համարյա հեռանում է: Տեր հայրը ստիպված է այստեղ մնալ:

- Սա ի՞նչ ազդեցություն կունենա Հայաստանի եւ շվեյցարահայ համայնքի կապերի վրա:

- Չգիտեմ: Մենք գիտենք, որ մենք Շվեյցարիայում միշտ ուզում ենք դեպի Էջմիածին կապված լինել, որովհետեւ մեր մայր եկեղեցին է, բայց այս ծանր բաները, որ Վեհափառը մեր ժողովրդին է ստիպում, դա է, որ շատ դժվար է մեր համայնքն ընդունում:

- Իսկ մտավախություն չունե՞ք, որ հնարավոր է կաթողիկոսը կարգալույծ անի ձեր քահանային:

- Կարգալույծ անելու համար, կարծեմ, պետք է որ եկեղեցական օրենքներով շատ մեծ սխալ անի տեր հայրը՝ որեւէ բան խոսի մեր կրոնի դեմ կամ ոչ ճիշտ քայլ անի կրոնի դեմ: Մինչեւ որ կրոնի դեմ մեր տեր հայրը որեւէ բան չի արել, չեմ կարծում, որ Վեհափառն ինչ-որ բան գտնի, որ կարգալույծ անի մեր տեր հորը: Դա եկեղեցական օրենքների մեջ է գրված:

Ազգի և եկեղեցու նույնացումը բացասաբար է ազդում մեր մշակույթի և ազգային ինքնության վրա

April 6, 2011

Մեր զրուցակիցներն են պատմական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ աստվածաբանության ֆակուլտետի դասախոս Հովհաննես Հովհաննիսյանը և մշակութաբան Վարդան Ջալոյանը

- Հովհաննես, մոտավորապես երբվանի՞ց են թվագրվում Հայ եկեղեցու բարենորոգչական շարժումները և որո՞նք էին նրանց հիմնական շեշտադրումները:

- Բարենորոգչական շարժումը սկսվեց 19-րդ դարում` հայ լուսավորչական մտքի ի հայտ գալով, սակայն դա մի շարժում էր, որ դրսից էր ցանկանում բարեփոխել եկեղեցին:

19-րդ դարի վերջին արդեն բարենորոգչական բաղափարներ հայտնվեցին նաև եկեղեցու պատերից ներս: Քանի որ հոգևորականներն ապրել էին այդ միջավայրում և գիտեին նրա թերությունները, նրանք արդեն հանդես էին գալիս բարեփոխման համակարգված ծրագրերով: Բարենորոգչականների պահանջներն ու առաջարկները հիմնականում կրել են ոչ թե դավանաբանական, այլ կանոնական-ծիսական բնույթ: Նրանք համարում էին, որ այդ բարենորոգումների արդյունքում ժողովուրդն ավելի կմոտենա եկեղեցուն, իսկ վերջինս կկարողանա առավել համարժեք արձագանք տալ ժողովրդին հուզող խնդիրներին:
Հիմնական բարենորոգչություններն մի քանիսն էին` քահանաների կրթության վերաբերյալ հարցեր, կուսակրոնության վերացման պահանջ, ծիսական կյանքի բարեփոխում և պատարագի կրճատում ու, որ ամենակարևորն է` լեզվի փոփոխության հետ կապված խնդիրներ (քանի որ ժողովրդին հասու չէր գրաբարը, առաջարկվում էր պատարագն աշխարհաբար անել): Սրանք հիմնական բարենորոգչական պահանջներն էին, թեև եղել են խնդիրներ կապված հագուստի, արտաքին տեսքի և ծիսական ատրիբուտների հետ:

- Վարդան ըստ Հովհաննեսի` բարենորոգչական շարժումը հիմնականում կրել է ծիսական բնույթ: Սակայն եթե «բարենորոգչական շարժումն» ընկալենք ոչ թե որպես տերմին, այլ որպես բովանդակություն, ապա եղե՞լ են արդյոք Հայ եկեղեցու պատմության մեջ դավանաբանական բարեփոխումներ ենթադրող շարժումներ:
– Իհարկե, դրանք միշտ էլ եղել են, որովհետև Հայ առաքելական եղեղեցին ապրել է իր քույր եկեղեցիների հետ և կրել է նրանց ազդեցությունը` դրական իմաստով: Հայկական ծեսը ժամանակի ընթացքում փոփոխվել է, դարձել է ինչ-որ տեղ ավելի գեղագիտական` տարրեր են ավելացել կամ փոխվել: Ի վերջո, ՀԱՍԵ ներսում էլ են ընթացելլ նմանատիպ աստվածաբանական վեճեր, ինչ որ մյուս եկեղեցիներում: Նրանք, անշուշտ, չեն ունեցել այն ծավալն ու թափը, ինչպես, օրինակ կաթոլիկ եկեղեցում, բայց գոյություն ունեցել են (օրինակ` բանավեճը նոմինալիստների և ունիվերսալիստների միջև): Սա, իհարկե, չի վերաբերվում դավանաբանությանը, այլ` վարդապետությանը: Այս առումով կարող եմ հղում կատարել Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանին, որը նշում էր, որ Հայ առաքելական եկեղեցում գոյություն ունի վարդապետական ազատություն: Մի կողմից դա կարող է դրական դիտվել, սակայն մյուս կողմից այն կարծես թե արժեզրկում է վարդապետական բանավեճերի նշանակությունը: Այսինքն` յուրաքանչյուրը կարող է ունենալ իր սեփական վարդապետությունը և դրանով իսկ նա որևէ հակասության մեջ չի մտնում եկեղեցու ընդհանուր որոշումների հետ:

- Վարդան, իսկ ընդհանուր առմամբ ինչպիսի՞ արդյունք են ունեցել այդ ռեֆորմների փորձերը:
– Ամբողջ 19-րդ դարի ընթացքում Հայ առաքելական եկեղեցին, այնուամենայնիվ, որոշ չափով բարեփոխվել է` համապատասխանացվելով ժամանակի պահանջներին: Օրինակ` կոռուպցիայի նվազումը կամ մսխումների դեմ պայքարը: Նույն կերպ` վերջին 20 տարվա ընթացքում ՀԱՍԵ-ում խորը փոփոխություններ են գրանցվել: Սակայն գործընթացն ունի նաև հակազդող միտումներ: Օրինակ` վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում Հայ առաքելական եկեղեցին ստիպված եղավ ներքաշվել որոշակի աստվածաբանական վեճերի մեջ` կապված էկումենիկ շարժման հետ և կարծում եմ` դրանք միայն հարստացրեցին հայկական աստվածաբանական միտքը:

- Հովհաննես, իսկ դո՞ւք համաձայն եք, որ նախորդ դարասկզբին բարենորոգչական շարժումը նման լուրջ ազդեցություն է թողել եկեղեցու վրա:
– Բարենորոգչական շարժումն ունեցավ իր ազդեցությունը, սակայն այն մեծ չէր: Մի փոքր համաձայն չեմ պարոն Ջալոյանի այն մտքի հետ, որ 20-րդ դարի սկիզբը եկեղեցին դիմավորեց բարոյապես ավելի ամուր վիճակում, որովհետև 1900-ականների սկզբին, կան բազմաթիվ տեղեկություններ, թե ինչպիսի ախտեր կային Էջմիածնում և տարբեր հոգևոր կենտրոններում: Դրանք հատկապես կապված էին «Հին ցավի» կամ «Քահանայից խնդրի» հետ, որն այսօր էլ չի կորցրել իր արդիականությունը: Այսօր էլ մենք գյուղերում ունենք բազմաթիվ քահանաներ, որոնք զուտ ժառանգական սկզբունքով գալիս են, և նորից նրանց կրթական վիճակն այդքան էլ բարվոք չէ: Ինքս Հայաստանի շրջաններում հանդիպել եմ բազմաթիվ քահանաների, որոնց կրթական ցենզը, մեղմ ասած, այնքան էլ բավարար չէ: Ինչ վերաբերվում է բարենորոգչական շարժմանը, նրանք հիմնականում երկու թևի էին բաժանված` պահպանողականներ և հենց լիբերալներ կամ բարենորոգչականներ, և մշտապես հաղթանակ էին տանում առաջինները, թեև հաճախ` պյուռոսյան: Շարժման անկումից հետո` 20-րդ դարասկզբին, երբ նրա ականավոր դեմքերը կամ հրաժարվեցին իրենց հայացքներից, կամ մահացան (Մաղաքիա Օրմանյան, Երվանդ Տեր-Մինասյան, Կարապետ Տեր-Մկրտչյան և այլն), 1924թ. հրավիրվեց Գերագույն հոգևոր խորհրդի նիստ, որտեղ ընդունված որոշումները համարվում են այդ բարենորոգչական շարժման անուղղակի ազդեցության հետևանք: Սակայն պետք չէ մոռանալ, որ այդ շրջանը սովետական մամլիչի ներքո եկեղեցու գործառնության շրջանն է, և շատ որոշումներ ընդունվել են ուղղակի ճնշումների պայմաններում:
- Վարդան, եթե առավել ընդհանրացված հայացք նետենք, կարելի՞ է ներկայացնել Հայ առաքելական եկեղեցուն ուղղված հիմնական մարտահրավերները ու որոնք են, որ շարունակվում են պահպանվել:
– Հիմնական մարտահրավերները կապված են մինչմոդեռն հասարակությունից մոդեռնին անցման խդիրների հետ: Սոցիալական կապերի բնույթը փոխվում է` անցում է կատարվում համայնքից հասարակության և համապատասխանաբար փոխվում է եկեղեցու և կրոնի դերը մարդու կյանքում: Ավելի կարևոր են դառնում հոգևորի այնպիսի դրսևորումներ, ինչպիսիք են արվեստն ու գիտությունը, և այդ արտահայտման ձևերը եկեղեցուն մրցակից են դառնում: Հետևաբար, ինչպես արդեն նշվեց, եկեղեցու մարտահրավերներից մեկը քահանաների ցածր կրթական մակարդակն էր, բայց ինչո՞ւ դա արդիական դարձավ հենց 19-րդ դարում. ինչո՞ւ նման խնդիր գոյություն չուներ օրինակ 18-րդ դարում: Դա հենց հասարակության փոփոխության հետ էր կապված: Եկեղեցին պետք է մրցակցության մեջ մտնի ոչ միայն այլ եկեղեցիների, այլև արվեստի ու գիտության հետ: Մալխասյանցն իր նշանավոր գրքում` նվիրված Ներսիսյան ճեմարանին, նշում է, որ Թիֆլիսում մի քանի հարյուր եկեղեցականներից միայն երկուսը-երեքը հայերեն գրել և կարդալ գիտեին. մնացածները խաչ էին դնում կամ էլ ստորագրում էին վրացերեն: Եթե համեմատենք Թիֆլիսի իրավիճակի հետ, ինձ թվում է, առաջընթացն իսկապես նկատելի է: Եկեղեցու մեկ այլ մարտահրավեր էր հումանիզմի խնդիրը, որը Հայաստանում ձևակերպվում էր «հաս-չհասի» ձևով, ինչը գեղարվեստականորեն արտացոլվել է Թումանյանի «Մարո» պոեմում:

- Հովհաննես, նաև հաշվի առնելով նախորդ նկատառումը, կարո՞ղ ենք ասել, որ բարենորոգչական շարժման դրույթները հիմա իրենց արդիականությունը պահպանել են, թե՞ ոչ: Եվ դրանից բխող հաջորդ հարցը` արդյո՞ք ներկայաումս Հայաստանում կա նեոբարոնորոգչական շարժման անհրաժեշտություն:
– Հայ եկեղեցու առաջնորդներից մեկի` Պարգև սրբազանի խոսքերով` բարենորոգչական շարժման և բարենորոգչության անհրաժեշտությունը մշտապես կա: Քանի դեռ հասարակությունը` որպես դինամիկ օրգանիզմ, շարժվում և փոփոխվում է, պետք է փոփոխվի նաև նրա մի արտահայտչամիջոցը հանդիսացող եկեղեցին, և այն պարտավոր է քայլել հասարակությանը համընթաց: Հիմնական խնդիրներն առաջանում են այն ժամանակ, երբ եկեղեցին չի քայլում հասարակությանը համընթաց. հասարակության մեջ առաջանում են նոր խնդիրներ, և եկեղեցին ոչ ժամանակին կամ ոչ համարժեք է պատասխանում այդ խնդիրներին: Այսօր առաջնահերթություն է համարվում եկեղեցու սոցիալական հայեցակարգը, որը մեր եկեղեցին ոչ թղթի վրա, ոչ էլ գործողությունների իմաստով փաստացիորեն չունի: Օրինակ կարելի է վերցնել կաթոլիկ եկեղեցուց, որն անցյալի սխալի հաշվի առնելով` այսօր թե գիտության, թե սոցիալական կյանքում տեղի ունեցող ամեն մի իրադարձությանն առաջինն է փորձում արձագանքել: Մեր եկեղեցին, ցավոք, չունի այդ արագ արձագանքման ինստիտուտները, բայց դա չի նշանակում, որ նրանք չպետք է զբաղվեն դրանով: Փոխվում են օրենքներ, մարդը խնդիրներ է ունենում տարբեր հաստատություններում` պետական և հասարակական, անարդար դատավարություններ են տեղի ունենում: Եկեղեցին պարտավոր է այդ ամենին արձագանքել` չքաղաքականալով, որովհետև եկեղեցականները միշտ նշում են, որ եկեղեցին քաղաքական մարմին չի: Եկեղեցին պարտավոր է մշտապես ակտիվ ու գործունյա կերպով հակազդել այդ բոլոր երևույթներին և կարողանալ պաշտպանել իր հոտին ամեն մի անարդարությունից և նրա արժանապատվությունը ոտնահարող ամեն մի քայլից: Եթե եկեղեցին այսօր կարողանա բարենորոգվելով այդ խնդիրը լուծել և կարողանա բավարարել ժողովրդի պահանջները հենց այդ տեսանկյունից, նա շատ մեծ հեղինակություն ձեռք կբերի ժողովրդի շրջանում:

- Հովհաննես, արդյո՞ք սոցիալական հայեցակարգի բացակայության դրսևորումներից չի Արարատյան թեմի առաջնորդի կողմից նոր, թանկարժեք ավտոմեքենայի ձեռքբերումը կամ զենքի կրումը:
– Իմ ասածն մի քիչ ավելի ընդհանրական էր և ոչ կոնկրետ դեպքերին առնչվող: Խնդիրն առավել խոշոր պլանով եկեղեցուն հասարակությանը մոտեցնելն է, թեև առանձին դեպքեր, անշուշտ նրան առավել են հեռացնում վերջինից: Պետք է մշտապես հիշել Մաղաքիա Օրմանյանի խոսքերը, որ «Եկեղեցին եկեղեցականը չէ. եկեղեցին հասարակությունն է»: Պետք է հասարակությանը հասու դարձնել այդ գաղափարին, և երբ այն գիտակցի, որ եկեղեցին ինքն է, այդ ժամանակ նման խնդիրներն ինքնաբերաբար լուծում կստանան:

- Վարդան, ավելացնելու բան ունե՞ք:
– Հովհաննեսի առաք քաշած հարցադրումը իրականացնելու համար (եկեղեցու և հասարակության համընկման մասին) հարկավոր է փոխել եկեղեցու մասին ավանդական պատկերացումները, որը հեշտ չի: Առաջին հերթին դրանք պատկերացումներ են, որոնց հանրամատչելի դրսևորումներն են «Հայ եկեղեցին հայ ազգային ինքնության բևեռն է» և նմանատիպ այլ դատողություններ: Այդ տեսակետները փոփոխությունը ես կարող եմ բացատրել, օրինակ, կաթոլիկ եկեղեցու օրինակով: Կաթոլիկ եկեղեցում մոտավորապես 14-րդ դարից սկսած, դանդաղորեն, բայց անշեղորեն գերակայություն է դառնում նոմինալիստական փիլիսոփայությունը, որը նշանակում է հասարակությանն ուղղված որոշակի հայացք: Առաջին հերթին շեշտադրումը դրվում էր հնազանդության քարոզի վրա, և դա նշանակում է, որ եկեղեցին կարծես թե ավելի շատ աջակցում է իշխանություններին: Եվ բնութագրական է, որ տաս տարի առաջ Հովհաննես-Պողոս II պապը ներողություն խնդրեց` դարեր շարունակ շահագործողներին աջակցելու և շահագործվողների կողքին չգտնվելու համար:

- Հովհաննես, որպես եզրափակում` ո՞րն է ներկայիս բարենորոգչական շարժման գլխավոր սուբյեկտը:
– Առավել կարևոր է եկեղեցի-ազգ, եկեղեցի-համայնք հարաբերությունը, որն էլ հիմնական փոխոխության ենթարկվող հարաբերությունն է: Որքանո՞վ է եկեղեցին մոտենում ազգին, կամ հեռանում նրանից: Ինչքանո՞վ է եկեղեցին հանդես գալիս որպես գործիք, որը պետք է ծառայի հասարակության հոգևոր, սոցիալական և այլ պահանջմունքներ բավարարմանը: Կարծում եմ` 21-րդ դարի սկզբին այդ պահանջմունքներն էականորեն փոխվել են` կապված ոչ միայն հասարակության զարգացման, այլև համաշխարհային զարգացումների հետ: Եթե անցյալ դարասկզբին ինֆորմացիան կարող էր փակ մնալ, ապա ներկայումս փակ ինֆորմացիա չկա, և եկեղեցականները պետք է շատ ավելի ուշադիր և հոգատար լինեն գործողություններում, որպեսզի մարդկանց շրջանում այլ պատկերացումներ չկազմվեն նրանց կերպարի և եկեղեցու դերի ու հետագա գործառնության վերաբերյալ:

- Վարդան, ձե՞ր տեսակետը:
– Ժամանակակից աշխարհը գլոբալացվող աշխարհ է, և հետևաբար գնում է մշակութային որոշակի ստանդարտների ձևավորում ու առաջ է գալիս ազգային ինքնության հարցը: Հենց այս լույսի ներքո են սովորաբար դիտարկում ազգ-եկեղեցի հարաբերությունները, այսինքն` ՀԱՍԵ-ն հայկական ինքնության մասերից մեկն է: Բայց եթե նայենք պատմությանը, կհամոզվենք, որ նման մոտեցումներն ունեն բազմաթիվ թույլ կետեր: Մասնավորապես, ազգայնականության հարցը: Ազգային ինքնության հարց ունեցող բոլոր երկրներում ազգայնականությունը ձևավորվել է հակակղերական (ո՛չ հակաեկեղեցական ) դրոշի ներքո: Դա չափազանց կարևոր է, քանի որ ազգը և ազգային գաղափարը մոդեռնիստական հասկացություններ են: Այս առումով, կարծում եմ, մինչև հիմա արդիական է մնում Րաֆֆու այն պահանջը, որ ազգային գաղափարի ձևավորման համար անհրաժեշտ է ազգի և եկեղեցու բաժանում: Հայ ազգը տարբեր եկեղեցական համայնքներին պատկանող հայերի հավաքականությունն է` մուսուլման, կաթոլիկ թե բողոքական: Ազգի և եկեղեցու նույնացումը բացասաբար է ազդում մեր մշակույթի և ազգային ինքնության վրա, որի պատմական բաղադրիչներն են հայ քաղկեդոնականների, կաթոլիկների և բողոքականների մասնաբաժինները:

Հարցազրույցը վարեց Արթուր Ավթանդիլյանը www.religions.am

Հայ առաքելական եկեղեցու պատմության պաշտպանությունը ծուռ հայելու մեջ

April 4, 2011

Համլետ Դավթյան, պատմաբան, հրապարակախոս

Ընթերցողի ուշադրությանը ներկայացվող նյութը պատասխան-հոդված է «Էջմիածին» ամսագրում տպագրված մի գրախոսության: Համաձայն «Զանգվածային լրատվության մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 8-ի, պատասխան հրապարակումը իրականացնում է նույն լրատվամիջոցը, սակայն ամսագրի գլխավոր խմբագիր Արշակ Մադոյանը, խորհրդակցելով հոգևոր դասի ներկայացուցիչների հետ, հրաժարվեց տպագրել սույն հոդվածը, հետևյալ կերպ պատճառաբանելով իր մերժումը.

  

«Այն, ինչը կարող է վնաս հասցնել եկեղեցու հեղինակությանը, չի կարող տպագրվել «Էջմիածին» ամսագրում»: Այսինքն, դա ոչ թե առարկություն էր հեղինակիս բերած փաստարկներին, այլ պարզապես լրացուցիչ մի ապացույց էր, որ, ինչպես բոլոր ժամանակներում, այնպես էլ այսօր, Մայր Աթոռի համար Հայաստանյայց եկեղեցու վարկը ավելի մեծ արժեք է, քան Հայաստանի Հանրապետության օրենքը, և որ եկեղեցին շարունակում է ազգային պետությունից իրեն ավելի բարձր դասել` անտեսելով նույնիսկ բոլոր տեսակի օրինախախտների համար վատ օրինակ ծառայելու հանգամանքը:

 

   

 

Անշուշտ, օրենքը խախտելու և անձիս իրավունքները ոտնահարելու այս բացահայտ վկայությունը ինձ թույլ է տալիս դիմելու դատարան` պատասխանս ամսագրում տպագրելու պահանջով, սակայն այդ քայլին չեմ դիմում սոսկ ճանաչված հայագետ պարոն Ա. Մադոյանի հանդեպ խորին հարգանք տածելուս պատճառով: Դատարան կդիմեի, եթե պատասխանող կողմ հանդիսանար ոչ թե ամսագրի գլխավոր խմբագիրը, այլ` հիմնադիրը: Շնորհակալություն եմ հայտնում «Կրոն և հասարակություն» հանդեսի խմբագրությանը, որ համաձայնեց այս կապակցությամբ էջեր տրամադրել ինձ:

Հեղ.

Վերջապես լույս տեսավ իմ հեղինակած «Մեզ անծանոթ Վարդանանց պատերազմը: Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցին և մեր պատմության ընթացքը» աշխատության գրախոսությունը (ավելի շուտ` հակախոսությունը), որը գրել է պատմական գիտությունների դոկտոր Վրեժ Վարդանյանը[1]: Իսկ թե ինչու` «վերջապես լույս տեսավ», որովհետև ակադեմիական շրջանակներում վաղուց էին շրջանառվում գրքիս դեմ գրելու համար իջեցված հրահանգի մասին լուրերը: Ինչևէ, այժմ ինձ մնում է միայն օգտվել պատասխան խոսքի իրավունքից և, փորձելով գրախոսության նույն ոճով ու կառուցվածքով, նրանում արտահայտված մտքերն ու դատողությունները ծուռ հայելու փոխարեն իսկական հայելու մեջ անդրադարձնելով` ընդդիմախոսել ընդդիմախոսիս: Կարծում եմ, ասելիքն այսպես ավելի առարկայական կդառնա, որովհետև գրքի վերաբերյալ բազմաթիվ դատողություններ կան, որոնք բնորոշ են հենց գրախոսությանը: Հետևենք Վարդանյանի մեկնակերպին (ինչպես ինքն է կամենում հետևել իմ մեկնակերպին) և, ճիշտ հայելու առջև պահելով գրախոսությունը, ցույց տանք, որ ոչ թե գրքում, այլ այնտեղ են «քննության առնվում Հայոց եկեղեցու պատմությանն առնչվող իրողությունները` պատմության առողջ ըմբռնմանը հակասող մեկնաբանություններով ու եզրահանգումներով, դրույթներով» (129):

Գրախոսն իր առաջին մեղադրանքը ներկայացնելու համար հետևյալ մեջբերումն է կատարում. «Հանուն Հայաստանում սեփական իշխանության հաստատման` քրիստոնեական Եկեղեցին կործանեց Հայոց պետականությունը»[2]:  Այո, իհարկե, սա իմ գրքից է: Բայց լավ հասկանալու համար, թե ինչ եմ ասել և ինչու եմ ասել` հարկավոր է գիրքն ամբողջությամբ նորից կարդալ, երկու տողով բացատրելու բան չէ: Ես, օրինակ, առանց լրացուցիչ բացատրության լրիվ հասկանում եմ պարոն Վարդանյանին, երբ նա գրում է, որ «գահընկեց անելով հայ Արշակունի վերջին թագավորին` Սասանյան տիրակալը Հայաստանի քաղաքական ղեկը հանձնեց Եկեղեցու ձեռքը, որը ժողովրդի ներկայացուցիչն էր արյաց դռան առջև»[3]: Նշանակում է, գիրքս «քննողի» համար էլ է անշրջանցելի ճշմարտություն, որ V դարում արդեն եկեղեցին ստանձնել էր Հայաստանի քաղաքական ղեկը: Ինքս միայն շեշտել եմ` ցանկանալով է ստանձնել:

Ի դեպ, միայն ես չեմ դա ասել: Լեոյի համոզմամբ, «ամբողջ չորրոդ դարն արդեն ցույց տվեց մեզ որ քրիստոնեությունը, Հայաստան մուտք գործելուց հետո, հայ ժողովրդի քաղաքական շահերը հպատակեցնում էր իր շահերին»[4]: Զորայր Խալափյանը պատմավեպ է գրել, բայց պատմաբանի հայացքով է նայել ժամանակին: Ահա այն. «Եկեղեցին պատճառ դարձավ հայ ինքնուրույն թագավորության անկման… Հարյուրավոր եպիսկոպոսները, որ մեծ մասամբ այլազգիներ էին և նրանց մեջ պակաս չէին խաչագողերն ու շնացողները, իրենց բարոյապես բարձր էին պահում թագավորից: Սրանք ևս ղեկավարվելով արդարության թյուր ըմբռնմամբ, ձգտում էին ստեղծել «Քրիստոսի արդար թագավորությունը երկրի վրա», եկեղեցին ինքն էր ձգտում թագավորել ու թագավորեց, իշխանության սկզբունքները փոխարինվեց գաղափարախոսությամբ, իսկ դա պետության վախճանն էր»[5]: Ներկայացնելու համար, թե որն է իշխանության սկզբունքներին փոխարինած այդ գաղափարախոսությունը, հեռու չեմ գնա, կվկայաբերեմ Վ. Վարդանյանի նույն աշխատությունից մի փոքրիկ ծանոթագրություն: Սա է. «Հովհաննես Արճիշեցին իր «Մեկնութիւն պատարագին» գործում գրել է. «Եկեղեցին տուն, բնակարան է երկնաւոր Թագաւորին»` Աստծու, որը եկեղեցականներին կարգել է «իբրև իշխան» ժողովրդի վրա (ընդգծ. իմն է.- Հ.Դ.)»[6]: Իսկ եթե հետաքրքրում է նաև այն հարցը, թե «ինչու էր եկեղեցին համարում, որ իշխելու իրավունքն իրենն է», ապա, կարծում եմ, հարկավոր է նախ ուսումնասիրել Հայաստանյայց եկեղեցու դավանաբանությունը:

Հաջորդը: Վարդանյանը գրում է. «Ներքին ու արտաքին ախոյանների դեմ Եկեղեցին ու պետությունը պայքարում էին միասնաբար: Նրանց միջև հաստատված բնական դաշինքը տվեց ցանկալի պտուղներ: 335 թ. մազքութների Հայաստան կատարած հարձակումից հետո Վրթանեսը հատուկ կոնդակով սահմանեց, որ յուրաքանչյուր տարի պատարագին պետք է հիշվեն Հայրենի երկրի համար (ընդգծ. իմն են.- Հ.Դ.) մղված մարտերում զոհված հայ ռազմիկների անունները» (էջ 129):

Սահուն է Վրթանես կաթողիկոսի մասին ասվածը, և առավել համոզիչ է թվում, երբ հղում է կատարվում Փավստոս Բուզանդին (առանց մեջբերման), այն էլ` նրա երկի 1883 թվականի հրատարակությանը: Մենք էլ բացենք Բուզանդ (բայց 1987 թ. հրատարակություն) ու կարդանք (տեղի սղության պատճառով ես հատված կբերեմ, դուք ամբողջը կարդացեք). «Մեծ Վրթանեսը մոտենալով նրանց (Խոսրով թագավորին, և բոլոր զորքերին.- Հ.Դ.) սփոփում էր և ասում. «Մխիթարվեցեք Քրիստոսով, որովհետև նրանք, որ մեռան, մեր աշխարհի, եկեղեցիների և աստվածատուր  հավատի համար (մեռան) […]

և մեռնելիս հաստատ պահեցին իրենց հավատարմությունը ու իրենց անձերը զոհեցին աստվածային ճշմարտության համար, եկեղեցիների, նահատակների, կրոնի սուրբ ուխտի, հավատի կարգերի համար, քահանայական ուխտի և Քրիստոսի անունով անթիվ նոր մկրտվածների ու աշխարհի բնիկ տիրոջ համար, և նրանք, որ իրենց կյանքը չխնայեցին այս բոլորի համար, պետք է մեծարվեն Քրիստոսի համար զոհվածների հետ […]: Եվ Վրթանես մեծ քահանայապետը օրենք սահմանեց երկրում տարեցտարի նրանց հիշատակը կատարել, ինչպես և նրանց, որոնք նույն կերպով (ընդգծ. իմն է.- Հ.Դ.) երկրի փրկության համար կմեռնեն»[7]: Պարոն Վարդանյան, հիմա` ա) ըստ Վրթանեսի` Հայրենի երկրի՞, թե՞ եկեղեցիների և աստվածատուր հավատի համար մեռան Վաչեանք, բ) նույն կերպով մեռնողների մեջ Վրթանեսը չի թվում թագի, թագավորի ու թագավորության համար մեռնողներին. մի՞թե այդպիսիք չկային, գ) ըստ Ձեզ` Եկեղեցու և պետության միջև հաստատված բնական դաշինքի տված ցանկալի պտուղը զոհված զինվորների անվան հիշատակումը եղավ. սա՞ էր «ցանկալի պտուղը»: Ասեմ, որ ինքս էլ եմ անդրադարձել Վրթանեսի կոնդակին և, իհարկե, այլ կարծիք եմ հայտնել (տես գրքիս 198-րդ էջը): Գուցե չարժեր աչքաթող անել:

Երրորդը: Պատմ. գիտ. դոկտորը ինձ չիմացության մեջ բռնացնելու համար գրում է, որ Սահակ կաթողիկոսը «մինչև վերջ ընդդիմացավ Արտաշեսին գահընկեց անելուն, որը տեղի ունեցավ Վռամ Ե արքայի կայացրած հրապարակային դատի ժամանակ, երբ Սահակը ծառացավ թագավորական ատյանի որոշման դեմ, ի հետեւանս որի զրկվեց Կաթողիկոսի իրավասությունից եւ երեք տարի պահվեց աքսորում: Անգամ այդ պայմաններում նա կարողացավ Վռամ արքայից համաձայնություն կորզել` վավերացնելու հայոց Արշակունի թագավորների օրոք գործող հայ նախարարությունների գահակարգը (Խոր. Գ, կե), որը մեզ է հասել «Գահնամակ» անունով: Սակայն Դավթյանը քամահրում է այս փաստերը` (ընդգծ. իմն են.- Հ.Դ.) նշելով, թե իբր Վռամ արքան Սահակ Կաթողիկոսի «անչափ խոսուն լուռ համաձայնությամբ թագազրկեց Հայոց աշխարհը» (էջ 130):

Տեղյակ լինենք, հարգելի գրախոսող, որ Սահակ կաթողիկոսին դատի ժամանակ «Շապուհ արքան պաշտոնանկ արեց և քաղաքական մեղադրանքով ձերբակալեց»[8], որովհետև «Սասանյան թագավորները շարունակում էին կասկածով վերաբերվել հայերին, միշտ համարել նրանց հունական քաղաքականության և նվաճողական ձգտումների գործիք»[9]: Հիմա թե ինձ ու Լեոյին հավան չեք, Խորենացուն դիմենք: Նրանից մենք գիտենք, որ Վռամը Սահակին «արձակելիս կանչում է իր առաջ բազմամբոխ ատյանում և ասում. «Երդվեցնում եմ քեզ քո հավատով, որ հավատարիմ մնաս մեր հպատակության մեջ, ապստամբության խորհուրդներ չտածես` խաբվելով Հունաց մոլորական հավատակցությունից, պատճառ դառնալով, որ Հայաստանը մենք կորուստի մատնենք, և մեր բարերարությունը չարության փոխարկես»[10]: Այնուամենայնիվ, պարոն Վարդանյան, Սահակ կաթողիկոսն իր հունասիրության համար դատվեց, ոչ թե «ի հետևանս» Արտաշես թագավորի պաշտպանության: Սահակը հանց Պիղատոս էր այդ ատյանում, այնինչ կոչված էր պաշտպանելու թագավորին: Նա լռեց, «հրաժարվեց առհասարակ որևէ բան ասելուց, չար կամ բարի»[11]: Ձեռքերը լվաց, բառ անգամ չարտասանեց Հայոց թագավորի օգտին (ուր մնաց ծառանար որոշման դեմ), քաջ գիտենալով, որ իր խոսքը կարող է հակակշռել մեղադրող իշխանների խոսքին: Փոխարենը մեծն Սահակը խոսեց ի պաշտպանություն իրեն, «պարկեշտ և նազելի դիրք բռնելով, ինչպես բեմբասացության ժամանակ, համեստ հայացքով և ավելի համեստ ձայնով, և սկսեց ճառել իր հպատակության երախտիքները»[12]: Այս մասին գրում է նաև Փարպեցին[13]: Մի՞թե Խորենացի ու Փարպեցի կարդալուց հետո անգամ կարելի է գրել` «Սահակը ծառս եղավ»: Բայց, ինչպես տեսնում ենք, գրվում է, որովհետև առասպել է հարկավոր, ոչ թե ճշմարտություն:

«Գահնամակի» մասին: Այս փաստաթուղթը վավերացնելու համար Վռամ արքայից համաձայնություն կորզելու հարկ չկար, որովհետև կարգ էր` պիտի վավերացվեր, «ամեն անգամ նոր թագավորի գահ բարձրանալով «Գահնամակը» վերահաստատվում էր»[14]: Այս անգամ պիտի վերահաստատվեր Հայոց թագավորությունը վերացնելու պատճառով: Իսկ Սահակը խնդրողի դերում էր, ոչ թե «համաձայնություն կորզողի»: Այն էլ խնդրում էր ոչ թե Պարսից թագավորին, այլ իր ազգակցին` Արյաց հազարապետ Սուրենյան Պահլավին. «Արդ` ջանա նրան (թագավորին.- Հ.Դ.) համոզել ճարտար միջնորդի նման»[15]: Սահակը նաև անձնական լուրջ շահախնդրություն ուներ. Մամիկոնյանների, Կամսարականների ու Ամատունիների տեղն էր կամենում կարգավորել:

Պարոն Վարդանյան, թերևս վատ չէր լինի տեղյակ լինել և այն մասին, որ, ձեր կարծիքով, եթե ես քամահրում եմ փաստերը, ապա այս առումով նորից ձեր համախոհների հետ փոքր թիվ եք կազմում, քանզի գրքի լույս տեսնելուց հետո բազմաթիվ մասնագիտական գնահատականներ են հնչել, որոնք հակընդդեմ են ձեր կարծիքին: Օրինակ, ԳԱԱ թղթակից-անդամ Հենրիկ Հովհաննիսյանը գրել է. «Նա (այսինքն` ես.- Հ.Դ.) անչափ ուշադիր է սկզբնաղբյուրների տողի ու տառի հանդեպ եւ մեզ ստիպում է նորից թերթել սկզբնաղբյուրներն առանց նախապաշարումների, մի պահ մոռանալով անգամ հարցի պատմությունը: Սա, կարելի է ասել, յուրահատուկ էկզիստենցիալ մոտեցում է: Հեղինակն այդ վիճակում է եւ մեզ էլ ներքաշում է այդտեղ: Ուզում ենք դատել ոչ թե մեր, այլ իր իսկ առաջադրած խնդիրների տեսակետից եւ չվիճել (դա թերեւս հնացած եղանակ է), այլ ինչ-որ բան գուցե լրացնել հարցի մեզ հետաքրքրող կողմից»[16]:

Վարդանյանը` իմ մասին: «Իր մտահնարքները մատուցելով ընթերցողին իբրեւ պատմական իսկություն` նա չի վարանում գրել, որ 428 թ. «հրաժարում եղավ սեփական թագավորից ու փոխարենը որեւէ ուղիղ պայման չդրվեց», եւ Հայաստանի կառավարմանը հայերի մասնակցությունը «մնաց չպարզված»: Մինչդեռ Եղիշեն վկայում է, որ Արշակունիների անկումից հետո «ի նախարարսն Հայոց անկանէր թագաւորութիւնն» քանի դեռ կային հայ նախարարությունները, Հայաստանը բառիս բուն իմաստով մնում էր աննվաճ» (էջ 131):

Ես` Վարդանյանի համար: Վրդովվել եք, որ գրել եմ` հայ իշխանները հրաժարվեցին սեփական թագավորից, ինչպես առուծախին սովոր մարդիկ, և գոհացան ստացած վարձքով: Նախ կխնդրեմ մեջբերում կատարելիս կամայական կրճատում չանել. եթե իմ նախադասությունը լրիվ բերեիք, ապա ընթերցողին առանց ձեր միջնորդության պարզ կլիներ ասելիքս (տես գրքիս 25-րդ էջը), իսկ ինքներդ էլ ձեզ կրակը չէիք գցի: Հիմա ես ստիպված ձեզ համար մի քանի պարզաբանում պիտի կատարեմ. ա) մտքում Խորենացի կարդացեք (ընթերցողին մի ասեք, նա գիտի), ահա այս հատվածը. «Վերջապես Վռամը հրամայեց` Արտաշիրից թագավորությունն առնել և նրան (Պարսկաստանում) արգելել և նրա ցեղի բոլոր գույքը արքունիք գրավել… Իսկ նախարարներին արձակեց մեծամեծ պարգևներով (ընդգծ. իմն է.- Հ.Դ.)` մի պարսիկ մարզպանի հետ, որ կոչվում էր Վեհմիհրշապուհ»[17]: Վատ չի լինի, եթե նաև Փարպեցի կարդաք. «Եվ Հայոց իշխաններն էլ, իբրև Արտաշեսին մատնելու վարձ, Պարսից թագավորից ստանալով պատիվներ ու մեծարանքներ (ընդգծ. իմն է.- Հ.Դ.)… հեռացան արքունիքից և եկան իրենց աշխարհը»[18]: Ասացեք խնդրեմ, ձեր կարծիքով թագավոր տալով մեծամեծ պարգևներ առնելն ու պարսիկ մարզպանի հետ վերադառնա՞լն էր արդյոք Հայաստանի օգտին դրված ուղիղ պայմանը, բ) իմ հաջորդ միտքն եք պռատ ձևով մեջբերում (լրիվը սա է` «Հայաստան աշխարհի կառավարմանը հայերի մասնակցությունը (ինչպե՞ս, ի՞նչ չափով) մնաց չպարզված»), հետո իմ դեմ հանում Եղիշեին` նորից պռատ ձևով հիշատակելով նրա խոսքը: Ես ամբողջը բերեմ. «Երբ Արշակունյաց ցեղը վերացավ… իշխանությունն անցավ Հայոց նախարարներին. որովհետև թեպետև հարկը Պարսից արքունիքն էր գնում, սակայն Հայոց հեծելազորն ամբողջապես նախարարներն էին առաջնորդում պատերազմի ժամանակ»[19]: Հիմա պարզվե՞ց, որ սեփական երկրի քաղաքական կառավարման մեջ հայերի մասնակցության չափը պարզ չէր, թե՞ տեքստը գրաբար բերեմ[20], գ) իմ «մտահնարքները» արևերես հանելուց հետո, անցնում եք պաթետիկայի` «քանի դեռ կային հայ նախարարությունները, Հայաստանը բառիս բուն իմաստով մնում էր աննվաճ»: Բայց լավ չէ՞ր չանցնեիք: Դե հիմա ասեք` ո՞ւմ միտքն է դա: Ականջս կախեմ` թաքուն ասեք: Պնդում եք, որ ձե՞րն է: Ուրեմն Նիկողայոս Ադոնցն է ձեզանից արտագրել: Ահա խնդրեմ. «Շնորհիվ մշտապես սպառազինված ազնվականության, Հայաստանը երբեք այն օրին չի հասել, որ դիաթավալ փռվի հաղթական թշնամու առջև, ինչպես տեսանք այդ նախարարության անկումից հետո: Նրա օրով մեր երկիրը նվաճված չի եղել բառի բուն իմաստով (ընդգծ. իմն է.- Հ.Դ.)»[21]: Ներեցեք, պարոն Վարդանյան, համարձակվում եմ աննրբանկատ երևալ, բայց թույլ տվեք ասել, որ պայման է և բարեկրթության նշան` ուրիշի միտքը կրկնելիս հիշել հեղինակի անունը, այլապես մտքագողություն է ստացվում:

Փոքր-ինչ ներքև Վարդանյանը նորից գյուտ է անում. «Հազկերտ Երկրորդի կողմից Հայաստան ուղարկված Միհրներսեհը (ընդգծ. իմն է.- Հ.Դ.) հայերին կրոնափոխության առաջարկ է արել, որը կտրուկ մերժվել է Արտաշատի ժողովում» (էջ 131): Եղիշեն կզարմանար, կասեր` ես չգիտեի: Ո՞նց չզարմանար, եթե ինքը գրել է, որ Հազկերտի հրովարտակ կոչված հրամանագիրը Միհրներսեհի` մեծ վեզիրի անունից է ուղարկվել Հայաստան (այդպես էր կարգը), իսկ ըստ պատմաբանի` Միհրներսեհն է ուղարկվել, այն էլ` ոչ թե պահանջելու, այլ սոսկ  առաջարկելու հայերին կրոնափոխ լինել: Հայերն էին էլի` աղմուկ հանեցին, ժողով արեցին, խիստ նամակ գրեցին նույն Միհրներսեհին, որը չգիտես ինչու չէր սպասել, հետ էր գնացել (թե՞ փախել էր) Տիզբոն: Բայց թողնենք Վարդանյանին, որովհետև այդ ամենի մասին Եղիշեն ավելի հետաքրքիր է պատմում[22]:

Արտաշատի ժողովում մի ուրիշ բան էլ է եղել, որ չգիտեինք` Վարդանյանն է բացահայտում: Ուշագրավ հարցադրում է, լսենք. «Արտաշատի ժողովում, երբ հայերը մերժեցին հավատափոխության առաջարկը եւ պայքարի ելան Վասակ Սյունեցու դեմ Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ, արդյո՞ք մաքառում էին միմյանց դեմ» (էջ 132): Իսկ հիմա հեղինակին կխնդրենք միտքը հայերեն թարգմանել` ինչ է, Վասակը հայ չէ՞ր…

Միջանկյալ կերպով մի մտահոգություն հայտնեմ: Քանի որ պրն Վարդանյանի հոդվածի 3 էջի դեմ արդեն 7 էջ եմ լրացրել թռուցիկ գրելով, բայց դեռ ասելիք է մնացել, ապա ստիպված եմ մտածել պատասխանիս ծավալի մասին, և նրա մնացած 12 էջին ոչ մանրամասնաբար անդրադառնալ: Վերջապես ո՞վ է այդքանը տպագրելու: Այս հանգամանքից դրդված, ուրեմն, այսուհետև թռիչքներով առաջ կգնանք: Վարվենք այդպես:

Կարդում ենք. «Ամուր կառչելով իր կանխակալ ենթադրություններին` Դավթյանը գրում է, թե իբր Ավարայրից սկսվեց համայնքի վերածվելու հայերի «ազգային ուղին», իսկ Նվարսակի պայմանագիրը ցույց տվեց, որ հայերն »ամբողջը վերջնականապես կորցնելուց հետո՞ արդեն ընդունակ էին »գոհանալ փոքր ձեռքբերումներով՞ (էջ 122): Մի՞թե փոքր ձեռքբերում էր այդ պայմանագրով Հայաստանին վերապահված ներքին ինքնավարությունը, հոգեւոր ազատությունը, նախարարական պետականության հիմքերի ամրապնդումը (թագի գաղափարից ու թագը վերականգնելու հնարավորությունից վերջնականապես հրաժարվելո՞վ են պետականության հիմքեր ամրապնդում.- Հ.Դ.)… Մի՞թե »փոքր ձեռքբերում՞ էին Բագրատունյաց թագավորությունը, Զաքարյանների եւ մյուս տոհմերի իշխանությունները (հազար ափսոս, բայց Բագրատունյաց թագավորությունը Մեծ Հայքի թագավորությունը չէր, իսկ Զաքարյանների եւ մյուս տոհմերի իշխանություններն էլ Բագրատունիների թագավորությունը չէին, այլ մեկ աստիճան ցածր էին, ինչն արդեն ազգային նահանջ էր.- Հ.Դ.)՞ (էջ 134):

Շարունակենք Նվարսակի թեման:  Ըստ Վարդանյանի, ««ծառայ» բառեզրը հայերենում ունի «վասալ» իմաստը, իսկ Դավթյանի կարծիքով Վահանը կամովին իրեն ներկայացրել է իբրեւ պարսից թագավորի «ծառա» եւ հրաժարվել անկախությունից» (էջ 134): Թույլ տվեք ասել, որ «ծառայ» բառեզրը հայերենում չունի «վասալ» իմաստը (համոզվելու համար տես Աճառյանի «Հայերեն արմատական բառարանը» և «Ժամանակակից հայերենի բացատրական բառարանը»): Թույլ տվեք ասել նաև, որ շփոթում եք, պարոն, իմ գրքի 165-րդ էջում ես չեմ Վահանին ծառա ասողը, այլ Վաղարշ թագավորը: Փարպեցին է բերում թագավորի խոսքը. «…Բայց դուք մեզ լիովին հատուցեք և արեք այն հպատակությունը, որ ծառան պարտավոր է կատարել իր տերերի հանդեպ»[23]:

Վարդանյանը չի հանգստանում. «Եւ իբր Վահանը «հեռու էր քաղաքականությունից. այսքան ուժ վատնել եւ այս արդյունքն ունենալ,- պաթետիկ ոճով գրում է հեղինակը (այսինքն` ես.- Հ.Դ.):- Իսկ արդյունքները, ինչպես գիտենք, արդարացրին ազատագրական շարժման մասնակիցների սպասումները: Հայաստանը պահպանեց իր ներքին ինքնավարությունը, կրոնը, զորուժը, նախարարական համակարգը: Արդյունքներից էր նաեւ 485 թ. Վահանին Հայաստանի մարզպան կարգելը» (էջ 134-135): Պարոն Վարդանյան, դուք սովոր եք ակադեմիական ոճի՞ն: Խնդրեմ, Աբեղյանի ակադեմիական ոճով կարծիքն իմացեք (իսկ թե ինչու չգիտեք` չգիտեմ). «Նուարսակի դաշնադրության երեք պայմանները հայերի համար ապագայում դառնում են իբրև հավատարիմ հպատակության հրահանգ-ծրագիր»[24]: Հավատարիմ հպատակության հրահանգ-ծրագի՞րն էր սպասված արդյունքը:

«Դավթյանը գտնում է, որ Նվարսակի պայմանագրում ոչ մի քաղաքական կետ չկար, միայն մեկը եւ այն էլ Եկեղեցու օգտին, որով պարսից դուռը Եկեղեցուն թույլ էր տալիս պահպանել իր ծիսակարգը» (էջ 135): Մի խեղաթյուրեք միտքս, պարոն: Ես գրել եմ. «Առաջին ամենախոշոր զիջումը Նվարսակի պայմանագիրն էր, որը ոչ մի քաղաքական կետ չէր պարունակում: 484 թ. կնքված հաղթական համարվող այս պայմանագրի մեջ ընդամենը մեկ շոշափելի պայման կար, այն էլ եկեղեցու օգտին էր: Դավանափոխելու մտքից վաղուց հրաժարված Պարսից արքունիքը դրանով թույլատրում էր եկեղեցուն պահպանել նաև իր ծիսակարգը»: Ես ասում եմ «շոշափելի պայման», դուք դա դարձնում եք «քաղաքական պայման»: Չի կարելի: Եվ, ընդհանրապես, մի վերաշարադրեք ու մի վերագրեք ինձ այն, ինչ ես չեմ ասել. իմ ասածը ինձ էլ, ձեզ էլ լիուլի կբավականացնի: Ի միջի այլոց, քաղաքական պայմանագի՞ր եք փնտրում V դարում: Գրքում չտեսա՞ք Փայտակարանի պայմանագիրը, որի իրականացման դեպքում մենք կարող էինք ոչ միայն եկեղեցական ծիսակարգը պահպանել, այլև թագավորությունը վերականգնել: Երբ ցանկանաք կարդալ այդ մասին, կարող եք նորից բացել գրքիս 68, 76-80, 133, 172-173 էջերը:

Բայց ի՞նչ Փայտակարան, եթե փոխարենը դուք ուրիշ բան եք տեսել գրքում: Ահա. «Դավթյանը սխալմամբ 482 թ. Ներսեհապատի ճակատամարտի պահին Վահանանց զորքի թիվը հասցնում է 30 հազարի այն դեպքում, երբ, ըստ Ղազար Փարպեցու, նույն թվականին Ակոռիի մոտ տեղի ունեցած մարտի ժամանակ Վահանանց զորուժի թվաքանակը 400-ից չէր անցնում» (էջ 134): Զավեշտ և անհեթեթություն: Անհեթեթություն և զավեշտ: Ես գանձ եմ ասում, դուք` տանձ: Մի ճակատամարտին մասնակցած զորքի թիվը մյուսի հետ ի՞նչ կապ ունի: 30 հազարի վրա կասկածելուց առաջ էլ հարցնեիք` պատասխանեի: Հիմա ասեմ` իմացեք: Ակադեմիկոս Ս. Երեմյանն է 1984 թվականին հրապարակել. «Սպարապետ Վահան Մամիկոնյանը 30. 000-անոց զորքով շտապեց կտրել թշնամու ճանապարհը: Հայկական բանակը պարսիկներին հանդիպեց Արտազ գավառում, Ներսեհապատ գյուղի մոտ»[25]: Դե ինչ, իմ «սխալվելը» գոնե կիսով չափ կվերագրե՞ք ակադեմիկոս Ս. Երեմյանին:

Ինձ հակաճառելու հաջորդ թեման ժողովուրդ-հայրենիք կապն ու արտագաղթն է: «Չափազանցությունն էլ ունի իր սահմանները,- գրում է Վարդանյանը,- մի՞թե հայ ժողովուրդը, հազարամյակներ ապրելով իր կենարար հույսերի երկրում` Հայոց աշխարհում, դյուրությամբ կարող էր հրաժարվել հայրենի հողից ու ջրից, որից նա ուժ էր ստանում: Դավթյանը չի կամենում ընդունել, որ Եկեղեցին ժողովրդից, նրա բնատարածքից անբաժան է» (էջ 135): Ոհ, ինչ գեղեցիկ է ասված: Բայց պատվարժան պատմաբան, Հայոց աշխարհից, որից ընդամենը Հայաստանի Հանրապետությունն է մնացել իր երկու արբանյակով, վերջին 20 տարում ժողովրդի կեսն արտագաղթել է, ու Եկեղեցին ոչինչ չի արել դրա դեմն առնելու համար: Գրքում գրել եմ, կրկնում եմ, արտագաղթողի հոգեբանության ձևավորման սկիզբը հինգերորդ դարում է: Իսկ գիտե՞ք հայի համար հայրենալքության արդարացումը որն էր (վերհիշեք` ասել եմ): Տերունական պատվիրանը չե՞ք հիշում. «Յորժամ հալածեսցեն զձեզ ի քաղաքէ յայսմանէ` փախիջիք ի միւսն»[26]: Բացեք Փարպեցի, տեսեք ինչ էին մտածում Տիզբոնում հավատափոխությունը մերժած նախարարները («Թողնելով մեր աշխարհները, օտարության գնանք կանանցով ու որդիներով` հաստատորեն ապավինելով կենարար Փրկչի այն խոսքին, որ ասում է. «Երբ որ ձեզ հալածեն այս քաղաքից, փախեք մյուսը»»[27]), տեսեք ինչ ասաց Վարդան Մամիկոնյանն իր ընտանիքին, եղբայրներին ու ծառաներին, որից հետո բոլորը «ճանապարհ ընկան, շտապելով դեպի Հունաց իշխանությունը»[28]: Կարդացեք Թովմա Արծրունու Պատմության հավելվածում, թե ինչպես Սենեքերիմ Արծրունի թագավորը երկիրը թողնելուց առաջ «մտաբերեց Տիրոջ պատվիրանը, որն ասում է` «երբ որ ձեզ հալածեն այս քաղաքից, փախեք մյուսը»»[29], կամ թե ինչպես է, որ նույն գաղափարական հենքի վրա XIX դարում ազգափրկիչ ծրագիր էր առաջ քաշում Ծերենցը[30]: Պարոն Վարդանյան, ստիպված եք ընդունել, որ հիշյալ «փախիջիք»-ից է ծնունդ առել զուտ հայկական «Որտեղ հաց` այնտեղ կաց» ասացվածքը, ավելին` կենսափիլիսոփայությունը: Արտագաղթը մեր ազգային ամենացավոտ հարցերից մեկն է, որքանո՞վ է հարիր ամբիոն գրկելն ու հեշտ-հեշտ խոսելը:

Դուք գրում եք. «Մի՞թե Եկեղեցին էր մեղավոր, երբ ԺԱ դ. Բյուզանդիան կլանեց հայկական իշխանությունները» (էջ 135): Գրում եք ու չգիտե՞ք, որ այդպես է եղել: Փառահեղ Անի մայրաքաղաքով Շիրակի Բագրատունյաց թագավորությունը Պետրոս Ա. Գետադարձ կաթողիկոսի կողմից «Հունաց կայսրին» ծախելու օրինակը բավ չէ՞, որ նման բան ոչ միայն չգրեք, այլև չմտածեք ընդհանրապես: Կարծում եք` անհատի՞ գործ էր դա: Ամենևին: «Եպիսկոպոսական դասը,- գրում է պրոֆեսոր Բաբկեն Հարությունյանը,- լոկ հետապնդելով Հայոց Եկեղեցու կանոնակարգի պաշտպանությունը, պաշտպանեց կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձին և փաստորեն դրանով իսկ նրան գործակից դարձավ Անին վաճառելու մեջ»[31]:

Ասում եք` «Դավթյանը Հայ Եկեղեցու հասցրած խոշոր վնասներից մեկն է համարում «Հայոց ազգային ոգու տկարացումը»: Ազգային ոգու տկարացո՞ւմ էր, երբ հոգեւոր այրերը Ավարայրի մարտից առաջ ոգեվառում էին ժողովրդին` քաջաբար կռվելու հանուն հայրենիքի ու քրիստոնեական հավատի» (էջ136): Չեմ հասկանում, դուք ձեր գրախոսությունը գրել եք գիրքս կարդացածների՞, թե՞ չկարդացածների համար. չէ՞ որ հարցադրման պատասխանն այնտեղ կա: Ես ասում եմ` Հովսեփը, Ղևոնդը, Եղիշեն և ուրիշ հոգևոր պաշտոնյաներ իսկապես «մարտից առաջ ոգեվառում էին ժողովրդին», բայց ո՞ւր էին նրանք մարտի ընթացքում և մարտից հետո: Ի վերջո, եթե նրանք կռվում էին իրենց «հոգևոր առաքինության կռիվը» և «ցանկանում էին իրենք էլ քաջ զինվորներին մահակից լինել»[32], ապա ինչպե՞ս է, որ 1036 զոհվածների մեջ թեկուզ մեկ հոգևորական չենք գտնում: Գուցե իսկապե՞ս նրանք բավարարվեցին միայն «մարտից առաջ ոգեվառելով ժողովրդին»…

Վարդանյանի համար մերժելի է իմ այն պնդումը, թե Եկեղեցին չէր թաքցնում, որ իրեն հարկավոր է հայ ժողովուրդ, բայց ոչ Հայոց պետություն: Նա գրում է. «Մինչդեռ հզոր ու կենսունակ ժողովուրդ մնալու գլխավոր պայմանը պետականության առկայությունն է, առանց որի ժողովուրդը զուրկ կլինի թե հայրենիքից եւ թե հավաքական գոյության հնարավորություններից» (էջ 136): Ճիշտ եք անտարակույս, պարոն Վարդանյան, այսօր արդեն դպրոցահասակն էլ է այդպես մտածում (քարոզչությունն այդ ուղղությամբ է): Բայց VIII դարում Հովհաննես Գ. Օձնեցի կաթողիկոսն այդպես չէր մտածում: Նա 718-ին[33] Օմար խալիֆի կանչով գնաց և պայմանագիր կնքեց, որով հայ ժողովուրդը զրկվեց 652 թ. կուսակալ Մուավիայի հետ Թեոդորոս Ռշտունու կնքած պայմանագրով ստացած կիսաանկախությունից, և հայ ժողովրդի համար ամրագրեց զիմմիի` կրոնական համայնքի կարգավիճակը: Հայաստանում ապրող հայը դարձավ քրիստոնյաների կրոնական համայնքի անդամ: Կասեք` ժամանակն ու իրավիճակն էր այդպիսին, նա ուրիշ ինչ կարող էր անել: Ես կասեմ` նա ուրիշ ոչինչ էլ չցանկացավ անել:

Կիրակոս Գանձակեցին է պատմում. «Հիացավ արքան ու գովաբանեց քրիստոնյաների հավատը և ասաց սրբին. «Խնդրիր, ինչ որ կամենաս, կանեմ քեզ համար»: Հայրապետը ասում է. «Քեզնից երեք բան եմ խնդրում, որ քեզ համար հեշտ է տալ: Առաջինը սա է. քրիստոնյաներից ոչ մեկին չստիպես իր հավատը ուրանալ, այլ յուրաքանչյուրին թողնես իր կամքին. երկրորդ` եկեղեցու ազատությունը հարկի տակ չդնես ու ոչինչ չառնես քահանաներից, սարկավագներից. երրորդ` քո տերության մեջ քրիստոնյաները ուր էլ լինեն, համարձակ կերպով կատարեն իրենց պաշտամունքը: Սա գրավոր տուր մեզ, և իմ ամբողջ ազգը կենթարկվի քեզ»[34]: Ինչպես ասում են, մեկնաբանություններն ավելորդ են:

Վարդանյանի կարծիքով «հեղինակն (ես.- Հ.Դ.) անարդարացի է, երբ Գրիգոր Մագիստրոսին դիտում է որպես Պետրոս Գետադարձի ձեռքով 1045 թ. Անին Բյուզանդիային հանձնելու վերաբերյալ վավերացրած գործարքի մասնակից… Անգամ Բագրատունյաց թագավորության  անկումից հետո Մագիստրոսը, ոգեկոչելով հայոց թագավորների փառքը, գրում է, որ տակավին կանգուն է Հայոց թագավորությունը» (էջ 137): Ոգեկոչում էր հայոց թագավորների փառքը, սակայն եկեղեցի էր կառուցում բյուզանդական կայսեր արևշատության համա՞ր: Իսկ ինձնից բացի ինչո՞ւ չեք անարդարացի համարում նաև Լեոյին, ըստ որի` ի նշանավորումն հիշյալ գործարքի հաջող ավարտի Մագիստրոսը Կեչառիսում «շինել տվեց մի գեղեցիկ եկեղեցի հատկապես այս իսկ Կոնստանդին Մոնոմախի (Անին ստացող կայսեր.- Հ.Դ.) արևշատության համար»[35]: Ս. Նշան եկեղեցին է դա, պրն Վարդանյան, որը սրտաբուխ ցանկության քարե վավերագիր է: Ընդսմին, երբ ծանոթանաք Բ. Հարությունյանի վերոնշյալ հոդվածին, անկասկած նրան էլ «անարդարացի» կհամարեք, քանզի նա էլ է համամիտ, որ բյուզանդամետ «քաղաքական ուղղությանը հարեցին Գրիգոր Պահլավունին և Վեստ Սարգիսը` դրանով իսկ նոր ուժ հաղորդելով Պետրոս Գետադարձին»[36]:

Վարդանյանը չի հոգնում սխալվողիս ծանր հարվածներ հասցնելուց: «Դավթյանը,- գրում է նա,- շարունակում է իր «հայտնագործությունները»: Այսպես, նա կարծում է, որ Հայոց Եկեղեցին «առաջինն էր, որ կյանքի կոչեց հավատաքննությունը»` ճիզվիտական օրդենի ստեղծումից 1100 տարի առաջ` Շահապիվանի ժողովից հետո: Ժողովի թվական է նշում 444-ը, ինչը սխալ է (ընդգծ. իմն է.- Հ.Դ.)□ (էջ 142): Դաժան եք, պարոն Վարդանյան, չափազանց դաժան եք սխալվողների հանդեպ: Նույնիսկ հաշվի չեք առնում, որ ձեր իմացած 447-ի փոխարեն 444-ը Ժողովի թվական են նշել Մ. Օրմանյանը[37], Արտ. Ղազարյանը[38], Լ. Շահինյանը[39], Ե. Տեր-Մինասյանը[40], Ռ. Ավագյանը[41], իսկ Հ. Մանանդյանը նույնիսկ 443 թվականն է նշել[42]: Բավարարվենք, այլապես կբերենք նաև Մ. Չամչյանի, Ն. Ակինյանի, Ն. Մելիք-Թանգյանի, Ս. Արևշատյանի, Ա. Սուքիասյանի և այլոց անունները: Է, ի՞նչ, պարոն Վարդանյան, աններելի՞ սխալ է այսչափ հայագետների հետ «սխալվելը»: Իսկ գուցե ձեզ համար հայտնությո՞ւն էր այսքան անունը:

Գրախոսությունը ստորագրելուց առաջ դուք խրատական (թե՞ սպառնական) տոնի եք անցնում: Գրում եք. «Նա մոռանում է նաև (խոսքն իհարկե ինձ է ուղղված.- Հ.Դ.), որ իր արծարծած մտքերով ընդամենը ջուր է լցնում մերօրյա աղանդավորների ջրաղացին» (էջ 143): Հարգարժան պարոն, եթե այդպես լիներ, ապա գրքիս տպաքանակը մի քանի տասնյակ հազարի կհասներ (գոնե մոտավորապես գիտե՞ք ինչքան աղանդավոր կա Հայաստանում): Իսկ գիտե՞ք, թե նրանք ինչու չեն գիրքս ձեռքից-ձեռք փախցնում. որովհետև շատ լավ հասկանում են, որ այն Հայաստանյայց եկեղեցու դեմ չէ` հանուն է: Հանուն եկեղեցու բարեփոխման և հզորացման, հանուն եկեղեցու և պետության միջև հայրենաշահ հարաբերությունների հաստատման, հանուն եկեղեցու և ժողովրդի միասնության ամրապնդման, հանուն ազգային ոգու տիրույթի ընդլայնման և, վերջապես, հանուն ազգային-պետական գաղափարախոսության (հենց այսպես էլ վերնագրել է գրքիս նվիրված իր հոդվածը պատմական գիտությունների թեկնածու Ռ. Սարոյանը)[43]: Եվ այս է պատճառը, որ գիրքս ձեռքից-ձեռք են փոխանցում մտավորականներն ու արվեստագետները, դասախոսներն ու մանկավարժները, զինվորականները, Հայաստանի ճակատագրով մտահոգված բոլոր հայերը…

ՀԱՄԼԵՏ ԴԱՎԹՅԱՆ

Հ.Գ.- Գրախոսության մեջ մի լավ միտք կա, որն իհարկե ավելի մեծ արժեք կունենար, եթե սկզբունք լիներ: Ցավոք, քանի որ այդպես չէ, ապա ստիպված ենք միայն համաձայնել, որ, իսկապես, ինչպես ասված է, «գիտությունը պահանջում է անաչառ, կշռադատված ու մտառու լուսաբանումներ» (էջ 132):

Հ. Դ.


[1] Վ. Վարդանյան, Հայ Առաքելական եկեղեցու պատմությունը ծուռ հայելու մեջ, □Էջմիածին□, ԺԱ, 2009, էջ 129-143 (ամսագիրը լույս է տեսել 2010 թ. ապրիլ, վաճառքի հանվել` մայիս ամսին):

[2] Հ. Դավթյան, Մեզ անծանոթ Վարդանանց պատերազմը: Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցին և մեր պատմության ընթացքը, Երևան, 2007, էջ 8:

[3] Վ. Վարդանյան, Հայոց եկեղեցին վաղ միջնադարի քաղաքական խաչուղիներում, Վաղարշապատ, 2005, էջ 9:

[4] Լեո, Երկերի ժողովածու, հ.I, Երևան, 1966, էջ 498:

[5] Զ. Խալափյան, Վասիլ Մեծ, հայ կայսր Բյուզանդիայի կամ Կճուճների թագավորը, Երևան, 1995, էջ 370:

[6] Վ. Վարդանյան, Հայոց եկեղեցին…, էջ 9:

[7] Փավստոս Բուզանդ, Հայոց պատմություն, աշխ. Ստ. Մալխասյանցի, Երևան, 1987, էջ 45-47:

[8] Հ. Դավթյան, էջ 43-44:

[9] Լեո, էջ 499:

[10] Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, աշխ. Ստ. Մալխասյանցի, Երևան, 1981, էջ 437:

[11] Անդ, էջ 433:

[12] Անդ, էջ 437:

[13] Տես Ղազար Փարպեցի, Հայոց պատմություն, աշխ. Բ. Ուլուբաբյանի, Երևան, 1982, էջ 55:

[14] Հայ ժողովրդի պատմություն (այսուհետև` ՀԺՊ), ՀՀ ԳԱ հրատ., հ. II, Երևան, 1984, էջ 139:

[15] Մովսես Խորենացի, էջ 439:

[16] Հ. Հովհաննիսյան, Սրբախոսությո՞ւն, թե՞ պատմություն, «Ազգ» օրաթերթ, 08. 11. 2008 թ.

[17] Մովսես Խորենացի, էջ 435:

[18] Ղազար Փարպեցի, էջ 59:

[19] Եղիշե, Վարդանի և Հայոց պատերազմի մասին, աշխ. Ե. Տեր-Մինասյանի, Երևան, 1989, էջ 13:

[20] Ցանկության դեպքում գրաբարը տես մատենագիրների երկերի իմ հիշատակած հրատարակությունների ձախ երեսին:

[21] Ն. Ադոնց, Քաղաքական հոսանքներ հին Հայաստանում, Երկեր, հ. Ա., 2006, էջ 221:

[22] Եղիշե, էջ 49-83:

[23] Ղազար Փարպեցի, էջ 425:

[24] Մ. Աբեղյան, Երկեր, հ. Գ., Երևան, 1968, էջ 371:

[25] ՀԺՊ, հ. II,էջ 201:

[26] Մատթ., Ժ., 23:

[27] Ղազար Փարպեցի, էջ 115:

[28] Ղազար Փարպեցի, էջ 133:

[29] Թովմա Արծրունի և Անանուն, Պատմություն Արծրունյաց տան, Երևան, 1985, էջ 477:

[30] Ս.Սարինյան, Հայ գաղափարաբանություն. պատմաքննական տեսություն, Երևան, 1986, էջ 50:

[31] Բ. Հարությունյան, Պետրոս Ա. Գետադարձ (1019-1058), http://www.Lusamut.net

[32] Եղիշե, էջ 203:

[33] ՀԺՊ, հ. II, էջ 332:

[34] Կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1982, էջ 60:

[35] Լեո, Երկերի ժողովածու, հ. II, Երևան, 1967, էջ 679:

[36] Բ. Հարությունյան, նշվ. աշխ.:

[37] Մ. Օրմանեան, Ազգապատում, հ. Ա., Էջմիածին, 2001, էջ 377, 378:

[38] Տես «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երևան, 2002, էջ 816:

[39] Տես Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 8, Երևան, 1982, էջ 418

[40] Ե. Տեր-Մինասյան, Պատմա-բանասիրական հետազոտություններ, Երևան, 1971, էջ 202:

[41] Ռ. Ավագյան, Հայկական իրավունքի հուշարձաններ (ռուս.), Երևան, 2000, էջ 28:

[42] Հ. Մանանդյան, Երկեր, հ. Բ., Երևան, 1978, էջ 340:

[43] Ռ. Սարոյան, Հանուն ազգային-պետական գաղափարախոսության, «Ընտանիք և դպրոց» գիտամեթոդական ամսագիր, 4.2009, էջ 41-49:

Թուրքիայի իսլամացված հայերի խնդրի որոշ ասպեկտների շուրջ

April 4, 2011

Ռուբեն Մելքոնյան, 20002թ. ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետի մագիստրատուրան: 2005թ. պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն ժամանակակից թուրքական արձակի վերաբերյալ և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան: 2003 թվականից դասավանդում է ԵՊՀ թուրքագիտության ամբիոնում: 2009թ. սեպտեմբերին նշանակվել է ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ: Հեղինակ է շուրջ 2 տասնյակ գիտական և 5 տասնյակ գիտահանրամատչելի հոդվածներ:

Պատմական դեպքերի հետևանքով այնպես է ստացվել, որ բռնի կրոնափոխության պատճառով հայության որոշ խմբեր ևս ստիպված են եղել իսլամ ընդունել: Հեռանալով քրիստոնեությունից` հայության այդ խմբերը ժամանակի ընթացքում հաճախ հեռացել են նաև քրիստոնեություն դավանող իրենց ցեղակիցներից, կորցրել լեզուն։

Սրա գլխավոր պատճառներից է նաև այն, որ ինչպես անցյալում, այնպես էլ շատ հաճախ մեր օրերում կրոնական պատկանելությունը գերադասվել է էթնիկ պատկանելությունից և մարդկանց տարբերակել են համաձայն այդ սկզբունքի։ Ըստ այդմ , հայ և քրիստոնյա տերմինները նույնացվել են , և բացառվել է այլակրոն հայ հասկացությունը։ Արևելագետ Ալեքսան Խաչատրյանը այս առիթով նշում է.  «Քրիստոնեությունը հայերի համար ոչ միայն դավանանք էր, այլև աշխարհայացք, ազգային գոյության հիմք։ Այդ պատճառով էլ հավատափոխությունը միջնադարյան Հայաստանում գրեթե համազոր էր ազգային դիմախեղման։ Այլ կրոնի հարել նշանակել է ազգությունը փոխել։ Քրիստոնյա, ընդ որում լուսավորչական, լինելը դիտվել է որպես հայության չափանիշ։ Դավանափոխությունը, հետևաբար, որակվել է որպես ազգուրացություն և դավաճանություն»[1]։

Ավանդաբար կրոնափոխ հայության խնդիրը համարվել է հայագիտության ամենակարևոր և քիչ ուսումնասիրված հարցերից մեկը: Ներկայում  ևս այդ խնդիրը  առկա է մեր գիտության օրակարգում։ Եթե թերթենք մեր գիտական մամուլը, ապա կտեսնենք, որ տարբեր ժամանակներում շատ հայտնի գիտնականներ են հանդես եկել հիշյալ խնդրի համակողմանի ուսումնասիրության կոչով: Եթե ավելի վաղ դարերի ընթացքում իրենց արմատներից բռնի հեռացված հայության մասին կան  լուրջ և մակերեսային աշխատանքներ, ապա հատկապես 20-րդ դարի սկզբին` Հայոց ցեղասպանության տարիներին, բռնի իսլամացված հայության խնդիրները վերջին տարիներին  են հայտնվել մեր գիտական, հասարակական շրջանակների օրակարգում։ Թուրքիայի բռնի կրոնափոխ հայության խնդիրը բազմաշերտ է և պահանջում է համապատասխան վերաբերմունք։ Կրոնափոխ հայերի ուսումնասիրությունը և նրանց ուղղությամբ տարվող աշխատանքները կարևոր են, սակայն այս հարցում անհրաժեշտ և պարտադիր է որդեգրել մասնագիտական  մոտեցում, հակառակ պարագայում կարող են ի հայտ գալ անցանկալի արդյունքներ։

Տարբեր դարերում բռնի իսլամացված հայության ոչ բոլոր խմբերն են մինչև մեր օրերը պահպանել էթնիկ պատկանելության գիտակցությունը կամ հիշողությունը, սակայն որոշ խմբերի մոտ դրանց հետքերը, այնուամենայնիվ, դեռևս նկատվում են։ Խոսքն ավելի շուտ վերաբերում է 19-րդ դարի վերջերի հայկական կոտորածների և 1915թ. ցեղասպանության ժամանակ բռնի իսլամացված հայության և նրանց սերունդներին։ Այս նույն հարցի համատեքստում իր յուրահատուկ և ուրույն տեղն է զբաղեցնում նաև 16-րդ դարից սկսած բռնի իսլամացման ենթարկված` Սև ծովի հարավարևելյան ափերին բնակվող հայությունը, որն ավելի շատ հայտնի է համշենահայություն անվամբ:

Դեպքերի բերումով բռնի իսլամացված հայության գերակշիռ մեծամասնությունը բնակվում է ներկայիս Թուրքիայում, սակայն նրանց առանձին խմբեր կան եվրոպական մի շարք երկրներում, ինչպես նաև Միջին Ասիայում։

Այժմ Թուրքիայում բնակվող 20-րդ դարի սկզբում իսլամացված հայությունն առավելապես ձևավորվել է հետևյալ խմբերից.

ա. Հայոց ցեղասպանության ժամանակ երբեմն միայն արտաքուստ մուսուլմանություն ընդունած հայեր,

բ. ցեղասպանության ժամանակ առևանգված և այնուհետև թուրքերի կամ քրդերի հետ ամուսնացած հայ կանայք և աղջիկներ,

գ. ցեղասպանության ժամանակ մուսուլմանների կողմից բռնի որդեգրված հայ երեխաներ,

դ. որոշ թվով հայեր, որոնք ապաստան են գտել մուսուլման հարևանների կամ այլ մարդկանց մոտ,

ե. սահմանափակ թվով հայ արհեստավորներ և բացառիկ մասնագետներ, որոնք իսլամացել են իշխանության իմացությամբ և կամքով։

Եթե որպես ելակետ վերցնենք իսլամացված հայության և նրանց սերունդների շրջանում տեղի ունեցող որոշ երևույթներ, ապա կարելի է նրանց պայմանականորեն  բաժանել  երկու  խմբի:

1. Կան հայեր, որոնք արտաքուստ ներկայանում են որպես մուսուլման, բայց իրականում փորձում են գաղտնի շարունակել քրիստոնեական հավատքը, պահպանել ազգային նկարագրի տարրերը։ Նրանց մի մասը տարիներով գաղտնի շարունակել է քրիստոնեական սովորույթների, տոների, ծեսերի առանձին տարրեր և բարենպաստ առիթ գտնելով (օրինակ` գավառներից Ստամբուլ տեղափոխվելով կամ արտագաղթելով Եվրոպա)` վերընդունել է քրիստոնեություն։ Այս խմբին մասնագիտական գրականության մեջ կոչում  են կրիպտո կամ ծպտյալ հայեր: Նրանց հատուկ  են նաև ներէթնիկ ինքնագիտակցության այնպիսի երևույթներ, ինչպիսիք են, օրինակ, ներքին ամուսնությունները[2], և սա ուղղված է նաև էթնիկ նկարագիրը պահպանելուն:

2. Կան հայեր և հայերի սերունդներ, որոնք մասնակի յուրացրել են իսլամը, սակայն նրանց շրջանում պահպանվել են էթնիկ պատկանելության հիշողության, ազգային սովորույթների, երբեմն նաև մայրենի լեզվի առանձին տարրեր։ Սակայն նրանք, ի տարբերություն ծպտյալ հայերի խմբի, չեն պահպանել կամ չեն կարողացել պահպանել էթնիկ, ազգային նկարագրի ամբողջական տարրեր: Այս նույն խմբին կարելի է  դասել նաև այն մարդկանց, որոնք ունեն հայկական արմատներ. տատը կամ պապը հայ է եղել, և այդ հիշողությունը պահպանվել է նրանց մեջ։ Սրանք էլ հենց կազմում են խառնածինների այն մեծ բանակը, որի գոյության փաստը քննարկման ավելի լայն ոլորտներ է ընդգրկում  ինչպես Թուրքիայում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս։ Իսլամացված հայերի և նրանց խառնածին հետնորդների մոտ երևույթները տարբեր են. մի մասը հպարտանում է իր հայկական արմատներով և առանձնահատուկ վերաբերմունք սկսում ցուցաբերել դրան, մի մասը փորձում է անտեսել այդ հանգամանքը, որպեսզի հասարակության մեջ չարժանանա «գյավուր», թշնամի հայի որակման, իսկ մի մասն ունի նաև ¥ հոգեբանական պատճառներով պայմանավորված) թշնամական վերաբերմունք հայության քրիստոնյա հատվածի հանդեպ։ Ընդհանուր առմամբ Թուրքիայի կրոնափոխ հայերը, մեր կարծիքով, ուծացման տարբեր մակարդակներում գտնվող մարդիկ են, որոնց մոտ երևույթները և զարգացումները խիստ տարբեր են:

Ակնհայտ է, սակայն, որ Թուրքիայում բնակվող բազմաթիվ ծպտյալ և իսլամացված հայերի շրջանում կա ազգային ակունքները պահպանելու, վերագտնելու ձգտում կամ գոնե դրանց հանդեպ հետաքրքրություն։ Ընդ որում այս ամենն արտահայտվում է տարբեր ձևերով` հավատարմության փորձեր ինչպես զուտ էթնիկ առանձնահատկություններին, այնպես էլ իրենց նախկին կրոնի` քրիստոնեության սկզբունքներին։ Սակայն Թուրքիայում իրենց գոյությունը պահպանած, ուծացման և ինքնության կորստի տարբեր մակարդակներում գտնվող հայերի մեջ էթնիկ ու կրոնական ինքնագիտակցության տարրերի գնահատման համար պարտադիր և կարևորագույն պայման է հստակ պատկերացնել և հաշվի առնել այն միջավայրը, որտեղ ապրում են նրանք։ Թուրքիայում, ուր հայ կամ ընդհանրապես ոչ մուսուլման լինելն այսօր էլ ծայրահեղ վտանգավոր է, դասական հայկականություն պահպանելը դժվար, եթե չասենք անհնարին է, առավել ևս ոչ միայն Ստամբուլում, այլև անհամեմատ ավելի հետամնաց, հետադեմ արևելյան շրջաններում։ Այսինքն` այլակրոն հայերին ինչ-որ տեղ «մեղադրել» և հայ լինելու հայաստանյան չափանիշներով դատելուց առաջ պետք է հաշվի առնենք այս ամենը։ Միայն ազգային կամ քրիստոնեական որոշ սովորույթների տարրերի ¥լրիվ կամ աղճատված) գաղտնի պահպանումը և կիրառումն ավելի բարենպաստ պայմաններում կարող են դառնալ նրանց հնարավոր դարձի կարևոր առհավատչյան։

Ծպտյալ և իսլամացված հայության խնդիրը բնականաբար հետաքրքրում և որոշակի անհանգստություն է պատճառում նաև թուրքական գիտական  և «մերձգիտական» շրջանակներին , և սրա  մասին են վկայում թեմայի վերաբերյալ օրեցօր ավելացող հոդվածները, գրքերը, ուսումնասիրությունները։ Սակայն կարևոր է նշել, որ այս ամենը կարելի է դիտարկել  «ինքնության ճգնաժամ» հասկացության շրջանակներում, որը մեր օրերում բավական հրատապ և օրակարգային խնդիր է Թուրքիայում։ Վերջին ժամանակներս  ավելի շատ քննարկվող և տարածում գտնող ինքնության թեման խորքային առումով դարձել է թուրք հասարակության ուշադրությանն արժանացած հարցերից։ Կարծում ենք` բավական հետաքրքիր և ուշագրավ է հանգուցյալ Հրանտ Դինքի` Թուրքիայում ինքնության ճգնաժամի վերաբերյալ արտահայտած հետևյալ միտքը. «Եթե մի օր Թուրքիան քանդվի,  ապա դա կլինի ոչ թե զենքի միջոցով, այլ ինքնության խնդրի»[1]։ Այս նույն հարցին մի փոքր այլ դիտանկյունից է մոտեցել ազգագրագետ Հարություն Մարությանը, որի կարծիքով Թուրքիան մերժում է անցյալի, մասնավորապես Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը ոչ միայն նյութական, տարածքային, բարոյական կորուստների հնարավորությունից խուսափելու համար, այլև  «տասնամյակներ շարունակ ժխտողականության հիմքի վրա ձևավորված ազգային ինքնության հնարավոր խաթարման վախով, որը կարող է հանգեցնել ոչ միայն քաղաքացիական, այլև էթնիկ երանգ ունեցող մեծ հուզումների, որ վտանգավոր է դիտվում պետության միասնականության համար` առկա բազմէթնիկության պարագայում»[3]։

Ծպտյալ հայերի կրոնադարձությունը

Հայկական ինքնագիտակցության տարբեր շերտերի պահպանման ամենախոսուն ապացույցներից կարող է լինել այն փաստը, որ պատեհ առիթի դեպքում բռնությամբ և հարկադրանքով իրենց արմատից կտրված հայերը վերադառնում կամ գոնե փորձում են վերադառնալ իրենց արմատներին։ Դրա վառ օրինակը տարբեր տարիների իսլամացված հայերի շրջանում պաշտոնապես արձանագրված կրոնադարձությունն է ։ Ընդ որում կրոնադարձվել են տարբեր սերունդների պատկանող հայեր. սա  խոսում է նրանց մեջ իրենց արմատների վերաբերյալ առկա կոլեկտիվ և պատմական հիշողության պահպանման մասին:

Վերջին տարիներին Թուրքիայում աճել է գիտական, քաղաքական, հասարակական շրջանակների հետաքրքրությունը իսլամացված և ծպտյալ հայերի խնդրի նկատմամբ, որն ուղեկցվում է տարատեսակ շահարկումներով: Այստեղ կցանկանայինք առանձնացնել այն հանգամանալից հետազոտությունը, որն անցկացվել է Թուրքիայում իսլամից հրաժարված և այլ կրոն` հիմնականում քրիստոնեություն ընդունած քաղաքացիների շրջանում: Այս խնդիրը քննության է առնվել նաև միսիոներական շարժման նոր թափ ստանալու համատեքստում և ներկայացված է, թե Թուրքիայում եկեղեցու վերածված ինչքան տներ են գործում, քանի Ավետարան է բաժանվել մարդկանց և այլն: Սրանով փորձ է արվել պատասխանել նաև բավականին աշխուժորեն քննարկվող «քրիստոնեություն ընդունող թուրքեր» խնդրին և ի վերջո եկել են այն եզրակացության, որ կրոնափոխվածների գերակշիռ մասը ոչ թե թուրքեր են, այլ Թուրքիայում ապրող այլ էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչներ (հայեր, հույներ, ասորիներ): Նշված հետազոտության ընթացքում մանրակրկիտ ուսումնասիրվել են բնակչության գրանցամատյանները ավելի քան 100 տարվա ընդգրկմամբ, որպեսզի տրվի այս հարցերի հստակ պատասխանը:  Հայտնի են դարձել նաև հայերիս համար հետաքրքիր որոշ տվյալներ. այսպես, պարզվել է, որ 1916-2004թթ. ընթացքում Թուրքիայում իսլամից պաշտոնապես հրաժարվել է մոտ 2000 քաղաքացի, և մանրամասն ուսումնասիրությունից  պարզվել է, որ նրանց մեծ մասը կամ ավելի որոշակի 1340-ը ծագումով հայեր են, որոնք վերընդունել են քրիստոնեություն: Հետազոտողները եկել են այն եզրահանգման, որ վերոնշյալ 1340 հայերը ոչ թե կրոնափոխ են, այլ կրոնադարձ, քանի որ բնակչության գրանցամատյանների ուսումնասիրության ընթացքում (ընդ որում նաև Օսմանյան ժամանակաշրջանի) վեր է հանվել այդ կրոնադարձների մինչև 3-րդ, 4-րդ պորտի նախնիների էթնիկ և կրոնական պատկանելությունը ու պարզվել է, որ հիշյալ մարդիկ ծագումով հայեր են, որոնց նախնիները Հայոց ցեղասպանության ժամանակ առերես ընդունել են իսլամ, որպեսզի ազատվեն աքսորից ու կոտորածից, իսկ իրականում շարունակել են գաղտնի պահել քրիստոնեական ավանդույթները, այլ խոսքերով ասած` դրանք ծպտյալ հայերն են: Հետազոտություններում ամենայն մանրամասնությամբ ներկայացված է անգամ կրոնադարձության աշխարհագրությունը: Այսպես, կրոնադարձությունը ավելի շատ կատարվել է Ստամբուլում, ապա դրան հետևում են Դիարբեքիրը, Ադըյամանը, Բաթմանը, Սիվասը (Սեբաստիա), Թունջելին (Դերսիմ) և Մալաթիան: Ավելին, Ստամբուլում կրոնադարձությունը ուսումնասիրել են նաև ըստ թաղամասերի և  պարզվել է, որ կրոնադարձները ավելի շատ գրանցված են Ստամբուլի Ֆաթիհ թաղամասում (մոտ 150 մարդ), որին հետևում են Շիշլի և Էմինօնյու թաղամասերը: Ավելորդ չի լինի ներկայացնել նաև ծպտյալ հայերի կրոնադարձության մի քանի կոնկրետ փաստեր, որոնք տեղ են գտել թուրքական աղբյուրներում: Դրանցից պարզ է դառնում, որ երբեմն կրոնադարձվում են ամբողջ ընտանիքով, ազգականներով: Ի դեպ, գրեթե բոլոր կրոնադարձված հայերին ներկայացնելիս տրվում է նաև նրանց տոհմածառը և հետաքրքիր օրինաչափությամբ  ծնողների, երբեմն էլ պապերի ու տատերի ոչ հայկական անուններին հետևում են արդեն ավելի ավագ սերնդի նախնիների հայկական անունները, և եթե սա ժամանակագրորեն դասակարգենք, ապա ցեղասպանությունից առաջ ծնվածների գերակշիռ մասը կրում է հայկական, իսկ արդեն 1915-ից հետո գերազանցապես ոչ հայկական անուններ, այսինքն՝ սրանով կարելի է պատկերացում կազմել նաև առերես իսլամացած հայերի ծպտյալ կյանքի սկզբնավորման ժամանակաշրջանի մասին.

  1. 1971 թվականին Թունջելի նահանգի Դոլուքյուփ գյուղում գրանցված, 1947 թ. ծնված էթնիկ հայ Սեֆեր Աքյուզը, որ շրջապատում հայտնի է եղել որպես մուսուլման, դիմելով քաղաքացիական հարցերով Ստամբուլի 1-ին ատյանի դատարան՝ հրաժարվել է իսլամից և ընդունել քրիստոնեություն: Այնուհետև մի քանի տարվա ընթացքում նույն ընտանիքից ևս 34 հոգի ընդունել է  քրիստոնեություն:
  2. 1995 թվականին Յոզղաթ նահանգի Բողազլըյան գավառում գրանցված Հաջի Սարըքայան ընդունել է քրիստոնեություն, իսկ նրանից մի քանի տարի առաջ և մի քանի տարի հետո նույն քայլին են դիմել նաև նրա 14 ազգականները: Վերջինը, որ քրիստոնեություն է  ընդունել ,  Օզնուր Սարըքայան է¥ 2003 թ.):
  3. Սասունում գրանցված Զենգիլների ընտանիքից 1975-ից մինչև 2003 թվականը 9 մարդ ընդունել  է քրիստոնեություն:
  4. Պատահում է նաև, որ կրոնի հետ  փոխում են նաև անունները և ընդունում հայկական անձնանուններ: Օրինակ, Էլյազիգի նահանգի Քեբան գավառում գրանցված Թյուրքան Աքջան, 1995 թվականին ընդունելով քրիստոնեություն, փոխում է նաև անունը` դառնալով Մարիամ Սարգսյան:
  5. 1993 թվականին Թունջելիում գրանցված 84-ամյա Մուսթաֆա Աթեշը, որը մասնակցել է նաև 1937 թ. Դերսիմի ապստամբությանը §դարբին Մուսթաֆա¦ անունով, վերադարձել է քրիստոնեության:
  6. Կրոնադարձվածների ցուցակում մեզ հանդիպած տարիքով ամենափոքրիկը 2004 թվականի փետրվարի 19-ին ծնված Մելիսա Չաքըրն է, որի ծնողների (Սյուզան և Սարգիս) 2004 թվականի մայիսի 27-ի դիմումի համաձայն փաստաթղթերում փոխվել է նրա կրոնական պատկանելությունը[2]:

 

Սակայն պատահում է նաև, որ միևնույն ընտանիքից կրոնադարձվում են ոչ բոլորը, և ստացվում է տարօրինակ պատկեր, երբ, օրինակ, հինգ եղբայրներից երեքը, բացահայտելով իրենց հայկական ծագումը, ընդունել են քրիստոնեություն, իսկ մյուս երկու եղբայրները շարունակում են գրանցված մնալ իբրև մուսուլմաններ:

Ծպտյալ հայերի կրոնադարձության դեպքերին անդրադառնալիս պետք է ուշադրություն դարձնել հատկապես հետևյալ երկու կարևոր հանգամանքներին.

  1. ըստ իսլամի, այն մարդիկ, որոնք ընդունելով մուսուլմանություն, այնուհետև հրաժարվում են այդ հավատից, ենթակա են մահապատժի: Սակայն քանի որ Թուրքիան կրոնապետություն չէ, ուստի այդ պատիժը չունի իրավական օրենքի ուժ, սակայն դա չի բացառում այն, որ իսլամից հրաժարվածները կրոնական ծայրահեղականների կողմից կարող են ընկալվել որպես թիրախներ: Բացի այդ, չափազանց դժվար է և հոգեկան մեծ ապրումներ է պատճառում ծպտյալներին ապրել` արտաքին աշխարհից շարունակ թաքցնելով իրենց էթնիկ և կրոնական պատկանելությունը, բայց միաժամանակ հեշտ չէ նաև թուրքական իրականության պայմաններում ապրել որպես հայ քրիստոնյա: Այսինքն` այս կրոնադարձությունը նույնիսկ Եվրոմիության անդամակցությանը ձգտող Թուրքիայում պետք համարել որոշակի խիզախություն:
  2. Շատ հաճախ էթնիկ պատկանելությունը ստորադասվում է կրոնական պատկանելությանը, և «հայ» ու «քրիստոնյա» հասկացությունները նույնացվում են: Հենց այս պատճառով էլ ծպտյալ հայերի կրոնադարձությունը ինչ- որ առումով կարելի է համարել նաև վերադարձ դեպի ազգային ակունքներ` ազգադարձություն:

 

Ամփոփելով` նշենք, որ կրոնափոխ հայության խնդրի գիտական, շահարկումներից հեռու ուսումնասիրությունը չափազանց կարևոր է, և այս հարցում չարդարացված լավատեսական կամ նիհիլիստական մոտեցումները հավասարապես քննադատելի են:


[1] Հրանտ Դինքն այս միտքն արտահայտել է 2007թ. ԱՄՆ-ում հայ համայնքի հետ հանդիպման ժամանակ:

[2] Başyurt E., Ermeni evlatlıklar, İstanbul, 2006 (2-nci baskı), s.73-76.


[1] Խաչատրյան Ա., Հայերի մահմեդականացումը միջնադարյան Հայաստանում (8-15-րդ դդ.), Իրան-նամէ, Երևան, 1993, թիվ 1, էջ 26:

[2] Այս մասին  մանրամասնորեն տե’ս Մելքոնյան Ռ., Ներքին ամուսնությունների սովորույթը Թուրքիայի ծպտյալ հայերի շրջանում, Հանրապետական, Երևան, 2008, թիվ 5, էջ 6-9:

[3] Մարության Հ., Հիշողության դերն ազգային ինքնության կառուցվածքում, Երևան, 2006, էջ 60:

«Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը

April 4, 2011

 Վարդան Ջալոյան, մշակութաբան

 Հայաստանի Հանրապետությունը ժողովրդավարական, աշխարհիկ պետություն է, որ  պարտավոր է ապահովել իր քաղաքացիների իրավունքները, ներառյալ` խղճի ազատությունը ,որը  ժամանակակից երկրների  քաղաքական համակարգի հիմնասյուներից  է:

 Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեջ ասվում է.

«Հոդված 8.1. Հայաստանի Հանրապետությունում եկեղեցին անջատ է պետությունից:

Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչում է Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգեւոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման եւ ազգային ինքնության պահպանման գործում:

 

Հայաստանի Հանրապետությունում երաշխավորվում է օրենքով սահմանված կարգով գործող բոլոր կրոնական կազմակերպությունների գործունեության ազատությունը:

Հայաստանի Հանրապետության եւ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբերությունները կարող են կարգավորվել օրենքով¦:

Խորհրդային տարիներին կրոնական մշակույթը բռնի կերպով սահմանափակվում է:  Գրեթե ամբողջովին անհետանում է կրոնական կրթությունը, իսկ կրոնի և հարակից հարցերի մասին տեղեկություններ կարելի էր քաղել միայն աթեիզմի դասագրքերից կամ աթեիստական գրականությունից: Արդեն 40-ական թվականներից վերաբերմունքը փոխվեց. կոմունիստական իշխանությունները սկսեցին ավելի հանդուրժող լինել կրոնի և եկեղեցու նկատմամբ:

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո եկեղեցիները սկսեցին  ծավալել քարոզչական և կրթական գործունեություն: Հայ առաքելական եկեղեցին որոշ հաջողություններ ունեցավ, սակայն  բողոքական ուղղության եկեղեցիների հաջողություններն ավելի մեծ էին: Գոնե ձևականորեն Հայաստանն ընդունեց արևմտյան տիպի սահմանադրություն և խղճի ազատությունն  ապահովելու միջազգային պարտավորություններ  ստանձնեց:

Ըստ սահմանադրության` Հայաստանը  ոչ միայն  աշխարհիկ պետություն է, այլև  այնպիսի երկիր, որտեղ կրոնը բնակչության մեծամասնության համար երկրորդական դեր ունի: Սոցիոլոգները տարբերակում են առաջնային սոցիալականացում, որը տեղի է ունենում փոքր խմբերում` ընտանիքում, հարազատների, ընկերների միջավայրում, դպրոցում և այլն, և երկրորդային, որը տեղի է ունեցում մեծ խմբերում և հաստատություններում: Սա նշանակում է` անհատներն իրենց առաջնային սոցիալականացումն ստանում են աշխարհիկ մշակույթում, իսկ կրոնական դաստիարակությունը  երկրորդային սոցիալականացման գործընթաց է: Ինչպես նշում են Պ. Բերգերը և Թ. Լուկմանը. «Երկրորդային սոցիալականացման ֆորմալ պրոցեսները կանխորոշված են այն հիմնարար խնդիրներով, որոնք հաշվի են առնում առաջնային սոցիալականացման պրոցեսը: Իսկ դա նշանակում է` պետք է հաշվի նստել արդեն ձևավորված եսի և արդեն ներկալված (ինտերնալացված) աշխարհի հետ: Չի կարելի ոչնչից կառուցել սուբյեկտիվ իրականություն: Խնդիրն այն է, որ արդեն ներկալված իրականությունը միտում ունի շարունակելու իր գոյությունը: Ցանկացած նոր բովանդակություն, որն ինչ- որ ձևով պետք է ներկալվի, պետք է հավելվի արդեն առկա իրականությանը »[1]:

Դժվար չէ նկատել, որ հաջողությունը կարող է ուղեկցել միայն այն կրոնական կազմակերպություններին, որոնք կարողանում են համաձայնեցնել անհատի համար առաջնային և երկրորդային (կրոնական համայնքում ներգրավվածության) սոցիալականացման ընթացքները: Միջնադարում հասարակության ավանդական մշակույթը նպաստում էր Հայ առաքելական եկեղեցու ազդեցության աճին, առաջնային և երկրորդային սոցիալականացման ընթացքները համաձայնեցված էին, մարդը կրոնական պատկերացումները յուրացնում էր «մայրական կաթի» հետ, սակայն նոր ժամանակներում այդ ընթացքները դառնում են չհամաձայնեցված: Մշակույթը համաձայնեցված համակարգ է. անհնար է վերադառնալ միջնադարյան արժեհամակարգին և հավակնել հաջողության: Ինչպես ցույց է տվել Մաքս Վեբերն իր հայտնի «Բողոքական էթիկան և կապիտալիզմի ոգին» աշխատությունում, կապիտալիզմի կայացման համար բողոքական աշխարհայացքը էական դեր է կատարել, այլ խոսքերով ասած` առաջնային  և երկրորդային սոցիալականացումները փոխադարձաբար իրար ուժեղացրել են:

«Հայոց եկեղեցու պատմութուն» դասագրքի հայտնվելը հանրակրթական դպրոցներում նշանակում է, որ կրոնը, ավելի  որոշակի՝ Հայ առաքելական եկեղեցին, ձգտում է լինել ոչ թե մրցակցային՝ երկրորդային  սոցիալականացման ոլորտում, այլ կրկին դառնալ արտոնյալ՝ առաջնային սոցիալականացման ոլորտում` դպրոցում:

Ավելորդ է ասել, որ անհատի զարգացման համար որքան կարևոր է հոգևոր սնունդը, և  քանի որ կրոնը հոգևոր մշակույթի կարևոր բաղադրիչներից է, ապա դպրոցը պարտավոր է նաև գիտելիք տալ այս ոլորտի մասին:

«Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը այս ազնիվ մղումով է ստեղծված: Սակայն  այն  որոշակի դժգոհություն է առաջացրել: Առաջին դիտողությունը վերաբերում է դասընթացի տեղին դպրոցական ուսուցման պրոցեսում. «Ներկայումս մեր երկրի հանրակրթության ոլորտում տեղի է ունենում առարկաների ինտեգրման գործընթաց: Այսինքն՝ դպրոցական ծրագրեր են մուտք գործում այնպիսի առարկաներ, որոնք ներառում են տարբեր առարկաներից վերցված ընդհանուր թեմաներ: Ըստ կրթակարգի՝ ինտեգրումը տարածվում է բոլոր առարկաների վրա, մինչդեռ այս գործընթացից դուրս է մնացել հայոց եկեղեցու պատմություն առարկան, որը դասավանդվում է 4-10-րդ դասարաններում: Այս առարկայի մուտքը հանրակրթական դպրոց  բազում տարակարծությունների տեղիք տվեց: Հանրակրթության ոլորտի որոշ մասնագետներ կարծում են, որ  հայոց եկեղեցու պատմությունը որպես առանձին առարկա դիտարկելն ու դրան դպրոցական ծրագրով դասաժամեր հատկացնելն  անարդյունավետ է»[2]:

Այն, որ դասագիրքը  պարունակում է հակասություն առաջնային և երկրորդային սոցիալականացման ընթացքների , դպրոցի աշխարհիկ բնույթի և կրոնական քարոզի միջև, գիտակցում են նաև ուսուցիչները. «Մենք այսօր շատ ենք հոլովում «հայ» բառը: Այդ պատճառով էլ անընդհատ առանձնացնում ենք հայոց պատմությունը, հայ եկեղեցու պատմությունը, չի բացառվում, որ շուտով ծրագրերով նաև հայոց լեզվի պատմություն առարկա նախատեսեն»,- ասաց Ջոն Կիրակոսյանի անվան  թիվ 20 դպրոցի տնօրեն Անահիտ Խոսրովյանը: Նա տեղեկացրեց, որ իրենց դպրոցում այս առարկան դասավանդում են պատմության և  հայ գրականության ուսուցիչները: «Երբ այս առարկան նոր էր սկսել դասավանդվել, եկեղեցու կողմից նույնիսկ ցանկություն կար, որ այն դասավանդեին հոգևորականները: Իհարկե, մեր Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ ոչինչ չունենք, սակայն չցանկացանք, որ այդ ամենի մեջ խորանան երեխաները»,- ավելացրեց Ա. Խոսրովյանը[3]: Սակայն դա չի անհանգստացնում եկեղեցու սպասավորներինՀայոց եկեղեցու պատմություն» դասագրքի խմբագրակազմի անդամ, Հայ առաքելական եկեղեցու Սյունյաց թեմի առաջնորդ Աբրահամ եպիսկոպոս Մկրտչյանը հավաստիացրեց ,որ «ի  վերջո, դպրոցական ծրագրով նախատեսված ցանկացած առարկա էլ ունի  և՛  իր համակիրները, և՛ ոչ համակիրները: Կարևորն այն է, որ այս դասընթացում կիրառվում են բազում ուսումնական մեթոդներ՝ ուղեցույցներ, հարցաշարեր, և  դրանք այնպես են ներկայացված, որ մատչելի լինեն աշակերտներին»:

Չնայած եպիսկոպոս Մկրտչյանի դիտարկմանը՝  աշակերտներն ու նրանց ծնողները շարունակում են դժգոհել, թե դասագիրքը խրթին է, այնտեղ ներկայացված անունները՝ դժվարընկալելի: «Հենց այս պատճառով էլ նպատակահարմար է ցածր դասարաններում առանձին դասաժամեր չնախատեսել հայոց եկեղեցու պատմություն առարկայի համար: Այդպիսով ծանրաբեռնում ենք նրանց, իսկ բարձր դասարաններում արժե, որ աշակերտները խորությամբ ուսումնասիրեն այս առարկան»,- կարծում է Միսաք Մեծարենցի անվան  թիվ 146 դպրոցի տնօրեն Ազգուշ Դիլբարյանը[4]:

Այսպիսով, դասագիրքն ակնհայտորեն հաջողված չէ: Ցավոք, այդպես է հասարակական կարծիքը նաև բազմաթիվ այլ դասագրքերի վերաբերյալ: Կրոնին առնչվող դասագրքերը ընդհանրապես դժվար են գրվում, քանզի չափազանց նուրբ և զգայուն ոլորտի  են  առնչվում:

Բայց կան նաև կրոնական մշակույթի դասավանդման  հաջողված օրինակներ: Թաթարստանը  բարդ կրոնական կառուցվածք ունի. իսլամների հետ բազմաթիվ են քրիստոնեական և այլ հարանվանությունները, կա ազգային-կրոնական լարվածություն: Բայց ռուս կրոնագետները, իսլամ և ուղղափառ կրոնական առաջնորդները դրական են արտահայտվում այս տարածաշրջանում կրոնի պատմության դասավանդման փորձի մասին: Թաթարստանում դպրոցական դասավանդման համար որպես հիմնական դասագրքեր են ընտրվել «Կրոնների պատմությունը» և «Քրիստոնեության պատմությունը»: Դասագրքերի ստեղծմանը մասնակցել են և՛ ակադեմիական գիտնականները, և՛ եկեղեցական հաստատությունները: Նախագիծը ղեկավարել է պատմական գիտությունների դոկտոր Վլ. Լավրովը: Ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ռուսաստանում կրոնին առնչվող դասագրքերի ստեղծումը լուրջ խնդիրների հետ է կապված. չկան կադրեր, որոնք կկարողանային ստեղծել այնպիսի դասագիրք, որը  լիներ գրագետ, հարգալից բոլոր կրոնների հանդեպ, զերծ՝ կրոնամոլությունից:

Վլ. Լավրովը տալիս է այդ դասագրքերի հիմքում ընկած սկզբունքները. «Մեր դասագրքերը նախատեսված են հանրակրթական դպրոցի ավագ դասարանների համար: Սովորողների մեջ կան և ուղղափառ, և իսլամ, և հրեա, և անհավատ պատանիներ: Այդ պատճառով մենք հենց սկզբից հետևում էինք ոչ ոքի չնեղացնելու սկզբունքին: Պատմելով տարբեր կրոնական ավանդությունների մասին, մենք խուսափում ենք վերջնական աշխարհայացքային եզրակացություններից, չենք ասում, որ մի կրոնը ավելի ճիշտ է, քան մյուսը: Մեր խնդիրն է ցույց տալ, որ ամեն մի կրոն ստեղծել է հարուստ մշակույթ: Այնպես ցույց տալ, որ չվիրավորվի այլադավանների կրոնական զգացումը: Ընդ որում, մենք` հեղինակներս,  չենք թաքցնում մեր կրոնական պատկանելիությունը, բայց մենք այն չենք պարտադրում աշակերտներին: Դրանում է այս դասագրքերի տարբերությունը ճակատային-քարոզչական Ալլա Բորոդինայի «Ուղղափառ մշակույթի հիմունքները» դասագրքից: Մենք մշակել ենք աշխարհիկ դասագրքեր: Բայց աշխարհիկ չի նշանակում աթեիստական»[5]:

Մեր դասագրքերում մոտեցումը  տարբերվում է: «Հայոց եկեղեցու պատմության» 9-րդ դասարանի  համար նախատեսված դասագրքում կարդում ենք. «Նա կենդանի հավիտենական Աստված է, որ այսօր էլ աներևութապես ներկա է մարդկանց մեջ և Սուրբ Հոգու ներգործությամբ նրանց մեջ սեր է բորբոքում Աստծո և միմյանց նկատմամբ»(էջ 30): Սա ակնհայտորեն դավանաբանական քարոզ է, և այդպիսի էջերը դասագրքում  չափազանց շատ են: Պատկերացրեք, որ այն հնչում է ուսուցչի շուրթերից և ուղղված է դասասենյակում նստած պատանուն: Այդպիսի խոսք կարող է հնչել  և  պետք է հնչի եկեղեցում հոգևորականի շուրթերից, այն էլ կիրակնօրյա դպրոցում: Նման ճակատային քարոզչությունը քրիստոնեական հավատի պրոֆանացիա է:

Մեզ  մոտ եկեղեցին և պետությունը, եկեղեցին և դպրոցը  տարանջատված են, կրոնական քարոզը պետական հաստատություններում արգելված է: Սակայն այս սկզբունքները դասագիրքը խախտում է: Եթե միջնադարում Հայ առաքելական եկեղեցին յուրացրել էր աշխարհիկ գործառույթները, երկրորդական պլան մղելով ավետարանական ճշմարտության տարածումը, ապա այժմ նույնպես եկեղեցին քրիստոնեական քարոզի պարտականությունը դնում է պետական ծառայողների ուսերին:

Տրամաբանական է, որ, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հետևորդներին, ագնոստիկներին, աթեիստներին, ինչպես նաև այլ կրոնական ուղղությունների հետևորդներին միմյանց կապող գաղափարներ կարող են լինել միայն քաղաքացիական արժեքներն ու քաղաքացիական գիտակցությունը, և շատերը կցանկանային դպրոցներում տեսնել, օրինակ`  «Հայաստանի հոգևոր մշակույթի պատմություն»  առարկան:

9-րդ դասարանի դասագրքում քրիստոնեական բարոյականության արժեքը բարձրացնելու համար հեղինակները հաճախ հակադրվում են այլ կրոնական կամ փիլիսոփայական բարոյական համակարգերին, վիրավորական արտահայտություններ  թույլ տալիս  նրանց նկատմամբ, որն  անընդունելի է :  Օրինակ` վարկաբեկվում  են  էպիկուրյան էվդեմոնիզմը (9, էջ 97)  կամ կոսմոպոլիտիզմը (էջ 105): Հիշեցնեմ, որ կոսմոպոլիտներ են եղել Մ. Նալբանդյանը, Հ. Թումանյանը, Վ. Տերյանը և մեր մշակույթի շատ գործիչներ, սակայն նրանց մեղադրել անհայրենասիրության  մեջ  անհնար է: Կոսմոպոլիտիզմը ստոիկյան փիլիսոփայության գաղափարներից է. նմանապես ոչ ոք չի կարող մեղադրել Կիկերոնին, Սենեկային կամ Մարկոս Ավրելիոսին հռոմեական հայրենասիրության բացակայության մեջ: «Կոսմոպոլիտ» նշանակում է երկքաղաքացիություն՝ «կոսմոս»՝ ողջ մարդկություն և «պոլիս»՝ սեփական երկիր: Մյուս կողմից` քրիստոնեական ավետարանական ուսմունքը ևս կոսմոպոլիտական է՝ մարդը երկու քաղաքների քաղաքացի է և երկուսի առաջ էլ պարտավորություն ունի:

Էթիկայի ցանկացած հեղինակավոր մասնագետ կարող է մատնանշել, որ քրիստոնեական բարոյականության դրույթները,  ներառյալ` սերը մերձավորի և Աստծու  նկատմամբ, կարող ենք գտնել դեռևս մինչքրիստոնեական ժամանակաշրջաններում: Առավել ևս, որ դասագրքի նշած արժեքները և բարոյական սկզբունքները կարելի է գտնել այլ համաշխարհային կրոններում: Ըստ բազմաթիվ աստվածաբանների` քրիստոնեական բարոյականության առանձնահատկության գաղտնիքը նրա կենսական անկեղծության մեջ է, Քրիստոսին նմանվելու անկեղծ ձգտումի մեջ, որը դիտվում է որպես փրկության, կատարելության հասնելու միակ ուղի: Իսկ քրիստոնեական հավատի անկեղծության և ուժի ակունքը մեղքերի խոստովանության, զղջումի և ապաշխարության պրակտիկան է, որի մասին դասագիրքը բնավ չի հիշատակում: Չի հիշատակվում, որ Քրիստոսը ոչ միայն  սիրող աստված է, այլև  ներող, որ ներելն է քրիստոնեական սիրո էությունը: Դասագիրքը հպանցիկ է անդրադառնում հոգու փրկության և հավերժական կյանքի գաղափարներին: Սա ինձ թույլ է տալիս պնդել, որ 9-րդ դասարանի դասագիրքը բնավ քրիստոնեական բարոյականության մասին չէ: Դասագրքի հեղինակներից է նաև հ. Ղևոնդ Մայիլյանը, ըստ իս՝ բարեպաշտ և ողջամիտ մարդ, որը  պարտավոր էր նկատել այս ակնհայտ թերությունները:

Այսպիսով, այս պարզ դիտարկումները ցույց են տալիս, որ դասագիրքը շեղվել է կրոնը որպես մարդկային մշակույթի կարևոր բաղադրիչ ներկայացնելու իր հիմնական նպատակից:

Նկատենք, որ Վլ. Լավրովի նախապատրաստած երկու դասագրքերում էլ Ռուս ուղղափառ եկեղեցուն կենտրոնական տեղ է տրված: Եվ դա բնական է. ռուսական մշակույթն   աճել է ուղղափառ եկեղեցու հիմքի վրա  և առանց գիտենալու ուղղափառությանն առնչվող հիմնական փաստերը, անհնար է հասկանալ ռուսական պատմությունը, ռուսական մշակույթը, ռուս մարդու հոգեբանությունը: Դա օգտակար է և ռուսների, և այլազգիների համար և նպաստում է փոխըմբռնմանը: Վլ. Լավրովը շարունակում է. «Ուղղափառներին հարկավոր է ճանաչել իսլամը, հուդայական կրոնը, բուդդիզմը: Ոչ միայն ընդհանուր զարգացման համար, այլ նաև սեփական հավատը իմաստավորելու»[6]: «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագրքում Հայ առաքելական եկեղեցուն ոչ թե կենտրոնական, այլ բացառիկ տեղ է տրված:

Վլ. Լավրովը ասում է. «Ես ինքս աշխատել եմ դպրոցում և գիտեմ, որ ժամանակակից դպրոցականը չի ընկալում ձանձրալի, չոր շարադրանքը: Որպեսզի այն կարդան, հարկավոր է գրավել կամ միտքը, կամ սիրտը »: «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը, տպագրված լինելով բարձրորակ թղթի վրա, գունագեղ է, բայց չորուցամաք  է  շարադրված ¥ հատկապես 9-րդ կամ 10-րդ դասարանի դասագրքերը): Չկան կենդանի օրինակներ, որոնք կարող էին վերցվել վարքերից, կենսագրություններից, ներկայացված չեն կամ չնչին են ներկայացված մեր եկեղեցական կամ եկեղեցուն առնչվող ավանդությունները, զրույցները, լեգենդները: Մեր եկեղեցական արվեստը շատ վատ է ներկայացված, չկան եկեղեցիների մասին պատմող էջեր, իսկ խաչքարերին նվիրված բաժինը տեխնիկական տեղեկագիր է հիշեցնում:

10-րդ դասարանի համար նախատեսված «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը կարելի է հիմնովին քննադատել: Նախ` այդ դասագրքի լեզվի մասին: Աշակերտների դաստիարակության համար հատկապես կարևոր է, որ նյութը շարադրված լինի պատանիների համար մատչելի լեզվով: Դասագիրքը, շարադրված լինելով դոգմատիկ-բյուրոկրատական լեզվով, ակնհայտորեն ձգտում է խեղել պատանու հոգին, ստորացնել և ենթարկել հետադեմ և տոտալիտար մտածողությանը: Դասագիրքը իր կառուցվածքը և լեզուն ընդօրինակել է «Մարքսիզմ-լենինիզմի հիմունքների» խորհրդային ձեռնարկներից` համեմված ազգայնամոլական քարոզչության հնարքներով:

10-րդ դասարանի  դասագրքի 8-րդ էջում կարդում ենք. «Այդ ընթացքում արժեքների այն խումբը, որը կազմում է ազգի արժեհամակարգի առանցքը, դառնում է հիմնարար արժեք: Հիմնարար արժեքներն էլ որոշում են այդ էթնիկական ընդհանրության ամբողջական նկարագիրը»: Կամ` «Պետականության բարձրագույն աստիճանը անկախ ազգային պետությունն է: Վերջինս սեփական հայրենիքում ազգի ինքնորոշման և ինքնիշխանության մարմնավորումն է, ինքնուրյուն պետություն ունենալու իրավունքի իրագործումը»/ էջ 61/: Կամ` «Ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման համար կարևոր նշանակություն ունի էթնոսի հետ սեփական անձի հոգեբանական նույնացումը, որի ընթացքում տեղի է ունենում անձի վեհացում  ազգի նվաճումների, մշակույթի և պատմության հետ նույնանալու միջոցով»/ էջ 39/:

Փորձենք հասկանալ տեքստային այս ռազմավարության նպատակը: Հեղինակները դպրոցականին ներշնչում են. Արժեքն այն է, որ արժեք  է, պետությունն այն է, որ պետություն է, նույնացումը նույնացում է  և այլն: Գաղափարախոսական հնարք` վերցված տոտալիտարիզմի քարոզչական զինանոցից: Այսինքն` հեղինակները փորձում են կոդավորել պատանիներին, քանզի ազատ մտածողության հիմքը տարբերություն և բազմազանություն տեսնելն է:

Էջ 13-ում ասվում է, որ ազգային հոգևոր նկարագրի մաս են կազմում գաղափարախոսությունը, պատկերացումները, խորհրդանիշերը: Այսինքն՝ կրոնական քարոզին դասագիրքը հավելում է գաղափարախոսական քարոզը: Հայաստանում գաղափարախոսությունները շատ են՝ պահպանողական, լիբերալ, սոցիալ-դեմոկրատական, կոմունիստական և այլն, որոնց մասին դասագիրքը լռում է: Հեղնակների քարոզածը  ծայրահեղ ազգայնականություն է, որը, հավանաբար, ըստ նրանց, միակ ճիշտ գաղափարախոսությունն է:

Վլ. Լավրովը գրում է, թե ինչո՞ւ է անընդունելի կրոնի պատմության նույնիսկ հաջողված դասագրքի պարտադրումը: «…Պարզ է, որ զանգվածային դպրոցում կրոնի քարոզչական դասագիրքը անընդունելի է: Դա կհրահրեր կրոնական-ազգային հակասություններ երեխաների միջև, հատկապես խառը՝ ուղղափառ-մուսուլմանական շրջաններում: Հետևաբար, մոտեցումը պետք է լինի մշակութաբանական և կամավոր, իսկ կամավորությունը նշանակում է ուսուցման միայն ֆակուլտատիվ ձև»[7]: Այսօր կան բազմաթիվ օրինակներ, երբ Հայաստանի որոշ քաղաքացիներ «Հայոց եկեղեցու պատմության» դասավանդումը համարում են որպես պարտադրանք և հակասող խղճի ազատությանը:

Հայաստանում , բարեբախտաբար կամ  դժբախտաբար, եղել է և կա դավանաբանական բազմազանություն,   ներառյալ` հայերի մեջ: Վաղ կամ ուշ միջնադարում քաղկեդոնականները կամ բողոքական թոնդրակեցիները, ավելի ուշ իսլամ հայերը, կաթոլիկները, բողոքականները կամ պարզապես աթեիստներն ու ագնոստիկները զգալի մաս են կազմել: Հետևաբար, հարկավոր է այնպիսի դասագիրք, որն  այդ խմբերին չօտարացնի միմյանց:

Այդ մոտեցումը դրդում է պարզաբանել հեղինակների որդեգրած արժեքային համակարգը: 10-րդ դասարանի «Հայոց եկեղեցու պատմության» 9-րդ էջում ներկայացված է մի սխեմա, որը հիմնարար արժեքները դասակարգում է ըստ կարևորների և ածանցյալի: «Ածանցյալի» մեջ արդարության և մշակույթի հետ  նշվում է  պետությունը: Միայն այս փաստը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր առմամբ դասագրքը քարոզում է հակամշակութային, ապասոցիալական և հակապետական գաղափարներ: Դասագրքի հեղինակների մի մասը, ըստ էության, արհամարհաբար է վերաբերվում պետականությանը և քաղաքացիական արժեքներին, վեր դասելով պետության մաս  չկազմող հաստատության՝ Հայ առաքելական եկեղեցու հատվածական շահը հասարակական-ընդհանրական շահերից:

Ինչպես հայտնի է, հասարակության մեջ քննարկվող թեմաներից մեկն էլ այսպես կոչված «աղանդավորների» խնդիրն է: Հայաստանի Սահմանադրությունը հռչակում է խղճի ազատության սկզբունքը: Դասագիրքը չի ներկայացնում այդ սկզբունքը, ընդհակառակը, ուղղակի կամ անուղղակի ձևով սերմանում է  կրոնական անհանդուրժողականություն:

Միջնադարը եղել է կրոնական անհանդուրժողականության դարաշրջան, և այդ արատից զուրկ չէր նաև Հայ առաքելական եկեղեցին: Բայց նրա պատմության մեջ եղել են նաև լուսավոր էջեր, երբ կրոնական գործիչները քարոզել են հանդուրժողականություն գոնե քրիստոնեական համերաշխության սահմաններում: Դասագիրքը կենտրոնանում է առաջինի՝ անհանդուրժողականության երևույթների վրա, անտեսելով երկրորդը: Բերենք մի քանի օրինակ:

«Շապիհավանի ժողովը խիստ պատիժներ սահմանեց մծղնեականների և այլ աղանդների հետևորդների դեմ: Մծղնեականները մերժում էին եկեղեցին և ամուսնությունը, մկրտությունը և ամուսնությունը»[8]: Կամ` «547 թ. առևտրականների անվան տակ մի խումբ նեստորականներ Պարսկաստանից գալիս են Հայաստան և հաստատվում Դվինի մոտ գտնվող Մանաճիհր վանքում: Նեստորականները եռանդուն գործունեություն են ծավալում՝ իրենց շարքերում  ընդգրկելով շատ տեղացիների, ներառյալ`  հանցագործների:

…Դվինի երկրորդ  ժողովի որոշմամբ՝ Մանաճիհրի վանքը ավերվում է, իսկ նեստորականները վտարվում են Հայաստանից» (էջ 105): Եվս մի  քաղվածք. «7-րդ դարի կեսերին Հայաստանում որոշ տարածում ստացավ պավլիկյան աղանդավորական շարժումը …»:

Հովհաննես Գ Օձնեցի կաթողիկոսը «Ընդեմ պավլիկյանների» ճառում գրում է, որ պավլիկյանները երկրպագում և կանչում են տարբեր դևերի, հաղորդության գինուն խառնում երեխայի արյուն և այլն» (էջ 120): Նկատենք, որ միջնադարում հակառակորդների կողմից նման սովորության մեջ մեղադրվել է նաև Հայ առաքելական եկեղեցին: Եթե առաջին պնդումը ընդունում ենք, ապա ինչպե՞ս վերաբերվենք երկրորդին: Ավելին. ժամանակակից պատմաբանները գրում են, որ պավլիկյանները խստակյաց էին, բարոյական և հարգանք էին վայելում տեղի բնակչության շրջանում:

«Արաբական իշխանությունները չէին հալածում պավլիկյաններին, ավելին, խրախուսում էին, քանզի այդ շարժումը խարխլում էր եկեղեցու և ազգի միասնության հիմքը» ( էջ120, ընդգծումը հեղինակինն է): Արաբները Հայ առաքելական եկեղեցու դրդմամբ և մասնակցությամբ դաժանագույն հալածանքների էին ենթարկում հայ քաղկեդոնականներին, այնպես որ այս մեղադրանքը լիովին անհեթեթ է:  Միջնադարում Հայ  եկեղեցին խարխլում էր ազգի միասնությունը` ատելություն սերմանելով զգալի զանգված կազմող  քաղկեդոնականների և հակաքաղկեդոնականների միջև:

«8-րդ դարի սկզբներին պավլիկյանների դեմ Հայոց եկեղեցու պայքարը գլխավորել է կաթողիկոս Հովհաննես Գ Օձնեցին (717-728 թթ.): 719 թ. նրա նախաձեռնությամբ Դվինում եկեղեցական ժողով է գումարվում, որտեղ հատուկ կանոն է ընդունվում պավլիկյանների դեմ: Ըստ այդ կանոնի՝ արգելվում էր պավլիկյաններին օթևան տալ, խոսել և ճանապարհ գնալ նրանց հետ: Ճշմարիտ հավատացյալներից պահանջվում էր «ատել նրանց, որովհետև սատանայի որդիներ են»» (էջ 120): Հովհանես Գ  Օձնեցին, հավանաբար, դրական գործեր արել է, սակայն ինկվիզիտորի՝ հավատաքննիչի գործունեությունը նրա կենսագրության ոչ լավագույն էջերից է, որը պետք է պատանիներին հրամցնել որպես դրական երևույթ:

Պավլիկյաններին արաբները չէին հալածում, որովհետև նրանք Բյուզանդիայի դեմ արաբների դաշնակիցներն էին: Բայց նույնիսկ բյուզանդական իշխանություններն ավելի ողորմած էին մեր հայրենակիցների նկատմամբ, քան Հայ եկեղեցին: Օձնեցին իր հալածանքները սկսել էր, որովհետև Լևոն Իսավրացի կայսրը (714-741 թթ.)  սկսել էր ներողամտորեն վերաբերվել նրանց: Հետո` երկու դար անց, Հովհաննես Չմշիկ կայսրը նրանց մի մեծ խումբ գաղթեցնում է Թրակիա և շնորհում դավանաբանական ազատություն: Պպավլիկյանները պնդում էին, որ բյուզանդական և հայ եկեղեցիները կռապաշտ են, այսինքն՝ պատկերապաշտ են, նաև հավելում էին,  որ հայերը «ձայնակից և համախոհ» են իրենց հավատալիքներին: Նույնը երկու դար անց պնդում էին թոնդրակեցիները. «Արամյան գնդից ենք մենք և նույն հավատը ունենք»: Օրինակները  կարելի է բազմապատկել:

Ակնհայտ է, որ հեղինակները փառաբանում են ամեն տեսակ կրոնական հալածանքները, եթե այն ուղղված չէ Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ: Դասագիրքը ոչ միայն կրոնական քարոզ է տանում, այլև   երեխաներին և պատանիներին կրոնական մոլեռանդություն և անհանդուրժողականություն է ներարկում:

Առանձին խնդիր է  ազգայնական գաղափարների քարոզումը դասագրքում:

10-րդ դասարանի դասագրքի 9-րդ էջի աջ կողմում գրված է. «Մարդու աշխարհն արժեքների համակարգ է՝ կազմված բարու և չարի, գեղեցիկի և տգեղի, արդարի և անարդարի, վեհի և ստորի, ուժեղի և թույլի ու բազմաթիվ այլ երևույթների վերաբերյալ նրա պատկերացումներից»: Ձախ կողմում գրված է. «Հայոց ազգային արժեհամակարգի հիմնարար արժեքներն են  ազգի ծագումնաբանությունը, ազգը  որպես հավաքական ամբողջություն, հայրենիքը  որպես ազգի սեփական ընդհանուր կենսատարածք, հավատը  որպես ընդհանուր հոգևոր հայրենիք, միասնական մշակույթը, պետականությունը և հասարակական համերաշխության սկզբունքները՝ բարոյականության, ազատության ու արդարության վերաբերյալ նրա պատկերացումները»: Այս համադրությունը մարդկային (համամարդկային, կոսմոպոլիտական) արժեքների և ազգային արժեքների միջև, կարծում եմ, միանգամից կանխորոշում  է, թե որ արժեքային համակարգն է լավ:

Դասագիրքը բազմիցս արժևորում է «ծագումնաբանական» առասպելը: Բայց որքան է արժեքավոր «ազգային ծագումնաբանությունը»: Միջնադարում կարծում էին, որ հայերը սերում են Հայկ Նահապետից, 20-րդ դարի սկզբին՝ որ գաղթել են Բալկաններից, այժմ՝ որ Հայկական լեռնաշխարհում բնիկ են: Եթե արժեքն այն է, որի միջոցով մարդը ընտրում է լավը, ապա ստացվում է, որ «ազգային ծագումնաբանությունը» երկրորդական՝ անարժեք, հարաբերական բան է: Շատ ժողովուրդներ, ասենք՝ կանադացիները կամ շվեյցարացիները, չունեն ծագումնաբանություն: Նույնը կարելի է ասել «ազգային եկեղեցու» մասին: Լեհերը, հունգարները «ազգային եկեղեցի» չունեն, բայց դա չի խանգարել, որ կրոնը նրանց ինքնության կարևոր բաղադրիչներից լինի:

Ազգային երևույթի մեջ մարդը իր անհատական ճակատագիրը տեսնում է միահյուսված իր ժողովրդի ճակատագրի հետ: Այդպես են այսօր իրենց ընկալում հայաստանաբնակ հայը, եզդին, մոլոկանը կամ ասորին, այդպես էին ազգը ընկալում իրենց հրեա համարող Բագրատունիները, չինաստանցի  համարող Մամիկոնյանները կամ  ասորի համարող Արծրունիները: Նույնիսկ «Սասնա ծռեր» էպոսի հերոսները միայն կիսով չափ են հայ: «Ազգը» քաղաքական երևույթ է, այլ ոչ թե կենսաբանական:

«Լուսանցք» պարբերականը, որ քարոզում է ծայրահեղ ազգայնականություն, ևս անդրադարձել է դասագրքի բովանդակությանը: Նրա ընթերցողներից մեկը գրում է. «Գրքում գրված է. «Մինչ քրիստոնեությունը մեր նախնիները… հեթանոսական կրոնի հետեւորդներ էին: Նրանք հավատում եւ աստված էին համարում… Հայկին, Արային, Տորքին, Աստղիկին, Վահագնին, Արամազդին, Անահիտին, Տիրին, որոնց վերագրում էին տարվա եղանակների փոփոխությունները… Կուռքերի պաշտամունքը կոչվում է հեթանոսություն…»: Ես ու ամուսինս տիրապետում ենք մի քանի օտար լեզուների. ես գերմաներենի մասնագետ եմ, ռուսերեն լավ գիտեմ, իսկ ամուսինս` ֆրանսերեն ու իտալերեն: Տարբեր բառարաններ ենք քրքրել, եւ ամեն տեղ բացատրված է, որ հեթանոսություն նշանակում է ազգային, հունարեն  էթնոս` ազգ եւ ասորերեն հեթանոս բառերից: Այսինքն` հեթանոսությունը կրոն չէ: Ավելին,  դասագրքում գրված է` «կուռքերի պաշտամունքը կոչվում է հեթանոսություն»: Եվ հաջորդ էջում բացատրվում է. «Կուռքը  քարից, փայտից, մետաղից կամ այլ նյութից պատրաստված արձան է, որին վերագրվում է գերբնական կարողություն»: Ինչ անտրամաբանական ձեւակերպումներ են: Հարգելի կաթողիկոս, հիմա իմ տանը փայտից 3` Քրիստոսով խաչ կա, որ գնել եմ Սուրբ Սարգիս եկեղեցուց, ուրեմն` հեթանո±ս եմ: Բայց չէ՞ որ կուռքերի պաշտամունքը կռապաշտություն է կոչվում, ուրեմն Սուրբ Սարգիս եկեղեցու սպասավորները կռապա՞շտ են, որ փայտե խաչեր են վաճառում…»[9]:

Կարելի է միայն մեկ ուղղում անել. «էթնոս» հին հունարենում նշանակել է ոչ միայն ազգ, այլ նաև «տեղ»: Հեթանոսությունը, իհարկե, կրոն էր և նշանակում է տեղային սրբությունների պաշտանմունք, որը քրիստոնեական եկեղեցիները վերափոխված ձևով պահպանել են: Այլ  բան է, որ քրիստոնեությունը դրան հավելել է վերաշխարհիկ և անդրաշխարհիկ միաստվածության գաղափարը, տեղայինին փոխարինել համամարդկայինով:

Հենց հեթանոսական աշխարհայացքում ենք տեսնում հայրենասիրության հիմքերը. այն պաշտամունք է հայրենի լեռների և հովիտների, գետերի և լճերի, անտառների և դաշտերի, ճակատամարտերի և հրաշքների հայտնության տեղերի հանդեպ: Այս ամենը սուրբ համարելը հենց հեթանոսություն է, հունարենից հայերեն թարգմանված՝ ժողովրդական՝ էթնիկ հավատալիք: 19-րդ դարում ազգայնականները ժողովրդական բանահյուսությունը և հավատալիքները հավաքելով և վերադարձնելով ժողովրդին որպես նոր, աշխարհիկ մշակույթ, նկատի ունեին նաև, որ այն բարձրացնում է հասարակ մարդկանց ազգային ոգին, հայրենասիրությունը: Հեթանոսությունը, դադարելով կրոն լինելուց, պահպանվել է կոլեկտիվ հոգեբանությունում: Իհարկե, մեր ժամանակակիցները, ովքեր առողջ դատողություն ունեն, չեն աստվածացնում «տեղերը»՝ ծագումը, բնությունը, ասենք՝ լեռները և գետերը. աստվածացումը վերափոխվել է սիրո և հուզական կապի: Այդպես են վերաիմաստավորել քրիստոնեական արժեքները նաև աթեիստները, որոնց ուղղված անեծքները դասագրքում շատ են:

Դասագիրքն այս առումով սխալ է ներկայացնում քրիստոնեության և մինչքրիստոնեական մշակույթի հարաբերությունը, տալիս շփոթ պատկերացումներ: Քրիստոնեությունը չի մերժել հեթանոսներ Արիստոտելին կամ Պլատոնին և ինչո՞ւ պետք է մերժեր հայրենիքի նկատմամբ հեթանոսական սերը: Արևմտյան քրիստոնեությունում կա մեծագույն հարգանք իրենց հունա-հռոմեական անցյալի, նրա արժեքների և նվաճումների նկատմամբ: Այդպիսի հարգանք  նախաքրիստոնեական մշակույթի նկատմամբ ունեին Մովսես Խորենացին և հայկական մշակույթի այլ գործիչներ:

Արժե նշել նաև Արամ Ավետյանի « Ի՞նչ է ուսուցանում «Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը» հոդվածը, տպագրված հիշատակված պարբերականի թիվ 29, 30,  12-18, 19-25 հոկտեմբերի, 2007թ. համարներում, որտեղ նա հայտնում է որոշ ողջամիտ տեսակետներ. ««…Նույն նյութի «Հարցեր-պատասխաններ» բաժնում տարօրինակ հարց կա. «Եթե նավում բոլոր կենդանիները չտեղավորվեին, դուք ո՞ր կենդանիները կընտրեիք»: Ի՞նչ պիտի պատասխանի երեխան այս հարցին: Չէ՞ որ Աստված Նոյի առջեւ ընտրության խնդիր չի դրել, Աստված պատվիրել է նրան վերցնել «մեկական զույգ բոլոր ցամաքային կենդանիներից, թռչուններից»: Նոյը կատարել է Աստծո կամքը, եւ այս դասագրքի տրամաբանությամբ երեխաները պետք է դաստիարակվեն Աստծու պատվիրաններին անմռունչ ենթարկվելու սկզբունքով: Բոլոր դեպքերում հարցը սադրիչ է եւ երեխային դնում է երկդիմի վիճակում. նա կամ պետք է Աստծու պատվիրանը կատարի (այն է՝ Նոյի նման «ընտրի» «մեկական զույգ բոլոր ցամաքային կենդանիներից, թռչուններից», կամ՝ նախաձեռնություն ցուցաբերելով՝ մեղք գործի), քանի որ «Պատվիրան» բառի բացատրությունը նյութում տրված է. «Ուսուցում, խորհուրդ, պատգամ, Աստծու կամք, որը պետք է կատարվի»: Աստծու պատվիրած «մեկական զույգը» հավանաբար էգն ու որձն են՝ բազմացման հնարավորությունը ապահովելու համար: Եվ դեռ հարց է, թե եթե Ադամն ու Եվան մեղք գործելուց հետո է, որ դարձան «զույգ», գիտակցեցին իրենց իգական եւ արական սկիզբը, ապա կենդանիներն ինչպե՞ս «զույգ դարձան», նույնպե՞ս մեղք էին գործել, թե՞ մարդկանց գործած մեղքը Աստված տարածեց նաեւ բոլոր կենդանի արարածների վրա: Իրավունք ունի՞ երեխան այս հարցը ձեւակերպելու, եւ ո՞րն է այս հարցի պատասխանը, ի՞նչ պիտի պատասխանի ուսուցիչը»: Հեղինակը նշում է. «Քրիստոնեությունը մեր ժողովրդի համար կրոնամշակութային նշանակություն ունի, բայց ոչ երբեք՝ ծագումնաբանական, ուստի «Հայերը քրիստոնյա ժողովուրդ են» ձեւակերպումը սխալ է բացարձակապես: Կրոնը գենետիկ տարր չէ ազգի ծագումնաբանության մեջ: Այլ բան է, որ քրիստոնեությունը Հայաստանում մշակույթի, արվեստի, ճարտարապետության, գիտության ու կրթության զարգացման մեջ իր որոշակի լուման ունի: Կառուցվել են նաեւ բազմաթիվ եկեղեցիներ ու վանքեր, ստեղծվել են ինքնատիպ խաչքարեր»[10]:

Իր մյուս հրապարակումներում հեղինակը նահանջում է ողջամտությունից և ընկնում առասպելաստեղծության ջրերը՝ «հրեաստեղծ կրոն», «համաշխարհային դավադրություն» և այլն, օրինակ` «Պետությունը պիտի արգելի եկեղեցուն պղծել հայոց պատմությունը», «Լուսանցք», թիվ 131, դեկտեմբերի 25 – 31, 2009թ.[11]: Եթե հեղինակը համակրում է հեթանոսությանը, ապա պետք է գիտենար, որ այն , լինելով բազմաստված, հանդուրժող էր բոլոր դավանությունների  նկատմամբ: Մյուս կողմից` արևմտյան քրիստոնեությունը ոչ միայն չի մերժել մինչքրիստոնեական մշակույթը, այլև Վերածննդից հետո, որը  նշանակում էր վերադարձ մինչքրիստոնեական մշակույթին, ստեղծագործաբար համադրել է իրար: Հեղինակը չի ծանրանում այն խնդրի վրա, թե ինչո՞ւ Հայ առաքելական եկեղեցին  անհանդուրժողական էր և’ մինչքրիստոնեական մշակույթի, և’ աշխարհիկ արժեքների նկատմամբ: Ինչո՞ւ կաթոլիկ եկեղեցին ըմբռնում էր աշխարհիկ և հոգևոր իշխանության տարբերությունը, ինչը բացառում էր Հայ առաքելական եկեղեցին: Բացատրությունը զուտ սոցիոլոգիական է. Հայ առաքելական եկեղեցին աշխատել է դուրս մղել աշխարհիկ իշխանություններին և զբաղեցնել նրա տեղը: Ակնհայտ է, որ պայքարը պետք է գնար նաև գաղափարական հարթությունում  ավանդական աշխարհիկ մշակույթը հերքելու միջոցով:

Սակայն այդ հոդվածում քննադատվող եպիսկոպոս Միքայել Աջապահյանի մտքերը ևս ողջամտությունից զուրկ են. «Եվ նրանց, ովքեր հարձակվում են եկեղեցու վրա, մենք հայրաբար ենք վերաբերվում,ինչպես մարդկանց, ովքեր մոլորվում են, իսկ ոմանք գուցե ամեն գնով ուզում են ուշադրություն հրավիրել: Նրանց հայացքները անհավանական անհարգալից են: Եթե ինչ-որ մեկը մտածում է, որ ցայսօր մենք կարող է հեթանոսներ մնայինք Արամազդի կամ Անահիտի պաշտամունքով, պարզապես ծիծաղելի է: Պատմությունը մեզ երկու ընտրություն տվեց՝ քրիստոնեություն կամ իսլամ, եւ մինչ իսլամը մենք արդեն ընդունել էինք քրիստոնեությունը: Այսօրվա «հեթանոսները» կարծում են, որ Արամազդը եւ այլ աստվածները մեր ակունքային աստվածներն են, մինչդեռ Հայկը պաշտում էր նույն աստծուն՝ ում եւ Աբրահամը: Հայկը թողեց Բաբելոնը եւ տուն վերադարձավ, որպեսզի պաշտի այդ աստծուն, եւ ոչ թե Արամազդին, Անահիտին, Վահագնին: Հայերը հեթանոսներ չեն եղել: Ամեն դեպքում, եթե Հայկին համարենք ազգի հիմնադիր, նա հեթանոս չէր: Նրա սերունդները իրականում դարձան հեթանոսներ: Եվ երբ Քրիստոսի գալով բերվեց «Նոր կտակարանը», հայը հասկացավ, որ պետք է վերադառնա աստծուն, ում պաշտում էր ժողովրդի նահապետը: Գրիգոր Լուսավորիչը համոզեց Տրդատ արքային, եւ սա գիտակցեց, որ հայ ժողովուրդը հեռացել է իր աստծուց եւ պետք է վերադառնա Հայկի աստծուն: Քրիստոնեության ընդունումը այդքան դյուրին չէր լինի, եթե բնական ու տրամաբանական չլիներ, ու եթե դա չգիտակցեր ամբողջ ժողովուրդը: Հեթանոսական կռատների ավերումը չէր նշանակում հեթանոսների ջարդ: Կռատները բնականաբար պետք է քանդվեին, որպեսզի դրանց տեղում խաչը տեղակայվեր: Ինչպես տեսնում ենք, այն մարդիկ, ովքեր քարոզում են վերադարձ դեպի հեթանոսություն, պատմություն չգիտեն: Մենք չենք դիմել հրեական աստծուն, այլ վերադարձել ենք Հայկի աստծուն: Երբ հայտնվեց աստծո որդին, մենք չունեինք այլ ճանապարհ, որպեսզի հավատարիմ մնայինք: Խոսում են հեթանոսական մշակույթի մասին: Այդ մշակույթի երկու օրինակ ունենք` Էրեբունին է, որ պարսկական մշակույթին է պատկանում եւ Գառնին՝ հունական: Ցույց տվեք դրանցից որեւէ մեկում հայկական մշակույթի տարր: Հայ ժողովուրդը ինքնատիպ մշակույթ ստեղծեց միայն քրիստոնեության ընդունմամբ: Դա պարզ, ակնհայտ եւ հազար անգամ կրկնված ճշմարտություն է»[12]:

Հայ առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոսը, Աբրահամի հավատը վերագրելով Հայկին, հակասում է քրիստոնեական դավանաբանությանը և միաժամանակ նսեմացնում նախաքրիստոնեական հայկական մշակույթը: Ցավալի է լսել հակահրեականության երանգներ բարձրաստիճան եկեղեցականի խոսքում. միջնադարում ոչ մի հայի ամոթալի չէր թվում, որ  իրենց թագավորները հրեական ծագում ունեն, կամ որ Հայ առաքելական եկեղեցու որոշ սովորույթները՝ մատաղը, քահանաների ժառանգականությունը և այլն, անվանարկվում էին որպես հրեական:

Եպիսկոպոս Միքայել Աջապահյանի տեսակետը պատկերավոր և խտացված ձևով ներկայացնում է «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագրքի գաղափարախոսությունը, ուստի ավելորդ չհամարեցինք այն ներկայացնել: Առավել ևս, որ եպիսկոպոսը խիստ գոհ է դասագրքից. «Այդ առարկան բոլոր դպրոցներում առկա է: Անշուշտ, շատ հաճախ ուսուցիչների մակարդակը մեզ չի գոհացնում  այն իմաստով, որ չունեն պետք եղած պատրաստվածությունը, բայց դա ոչնչից ավելի լավ է, և շատ ուրախ ենք, որ մեր մանուկ սերունդը կարողանում է կրթվել, ճշմարտությունը ճանաչել նախ և առաջ: Ինչպես ի սկզբանե` «Հայոց  եկեղեցու պատմություն» առարկան միտում չի ունեցել մարդկանց հավատացյալ դարձնելու և այսօր էլ նման միտում չունի: Այդ առարկայի նպատակն է  երեխաներին ծանոթացնել իրենց իսկ պատմությանը, իրենց հավատքի պատմությանը, և հետո թողնում ենք իրենց հայեցողությանը` կհետևե՞ն այդ հավատքին, թե՞ ոչ: Բայց ես ուրախությունն ունեմ հայտնելու, որ երեխաների մեջ շատ ավելի լավ արմատներ է նետում այդ դաստիարակությունը` հակառակ այն բանին, որ ուսուցիչները պետք եղած պատրաստվածությունը չունեն: Երեխաները շատ լավ ընդունում են, շատ լավ ընկալում են և նաև շատ լավ յուրացնում են և իրենց կյանքում էլ արժեվորում են: Նույնիսկ ուրիշ շարժումների հետևող ընտանիքների երեխաները մեծ սիրով սովորում են «Հայոց եկեղեցու պատմությունը», և դա իրենց նաև հնարավորություն է տալիս վերադառնալու իրենց պապերի հավատքին»[13]:

«Հայոց եկեղեցու պատմութուն»  դասագիրքը քննադատում է նաև հայտնի բնապաշտպան Հակոբ Սանասարյանը իր ««Հայոց եկեղեցու պատմությո±ւն», թե՞ հուդայականության և սիոնիզմի ձեռնարկ» գրքում:[14] Հեղինակը գրում է. « Եկեղեցու նպատակը պարզ է` սասանել բնության մասին մարդկանց մեջ ձևավորված գաղափարներն ու պատկերացումները  և դրանց փոխարեն, հենց մանկության տարիքում, դաջել տիեզերքը ոչնչից ստեղծվելու հակագիտական ու ծայրաստիճան վտանգավոր սուտը: Հայ մանուկներին նախ մատուցվում է աշխարհի մասին բացարձակ սուտն ու ցնորամտությունը, որից հետո միայն բնական գիտություններին վերաբերող առարկաները: Ստեղծված այս քաոսում ինչպե՞ս կարողանա ճիշտը զատել ստից»[15]: Մեկ այլ տեղ նշում. «Ըստ ուսուցիչների և աշակերտների տեղեկության` «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի դասավանդումը որոշ դպրոցներում սկսվում և ավարտվում է աղոթքով, հենց դասարանում կնքվում են չկնքված աշակերտները, աշակերտներին մասնակից են դարձնում եկեղեցիներում կատարվող պատարագներին, կան դպրոցներ, որտեղ «հայող եկեղեցու պատմության», իմա` կրոնի դասավանդումը սկսում է հենց առաջին դասարանից` նախասիրական առարկայի դասաժամերի հաշվին: Եկեղեցին թափանցել է նաև մանկապարտեզ: Շատ մանկապարտեզներում նշվում են կրոնական տոները…»:[16] Մեկ այլ տեղ առաջարկում. «Եթե որոշ ծնողներ ցանկանում են, որ իրենց երեխաները կրոնական կրթություն ստանան, ապա նրանց երեխաները թող հաճախեն արդեն գոյություն ունեցող կրոնական դպրոցներ, իսկ եթե այդպիսիք քիչ են, ապա շահագրգիռ կողմը` եկեղեցին, թող նոր դպրոց բացի, իհարկե, կառավարությունից թույլտվություն ստանալուց հետո, սակայն աղետալի է, երբ կրոն են դասավանդում ՀՀ բոլոր դպրոցներում:

Բացարձակապես ուրիշ խնդիր է, եթե աստվածաշնչյան, այսինքն` հրեա ժողովրդի դիցառասպելները ներառվեին աշխարհի դիցառասպելների շարքում և այն, որպես առասպելաբանություն դասավանդվեր, օրինակ, ավարտական դասարանի աշակերտներին և ուսանողներին: Այս դեպքում դժվար թե լուրջ ընդդիմություն լիներ, քանի որ առասպելները և հեքիաթները նպաստում են մարդու երևակայության զարգացմանը»:[17] Սակայն այսպիսի լուրջ դիտողությունների  հետ բազմաթիվ են այնպիսիները, որոնք անընդունելի են, գիտական չեն:

Դասագիրքը աղավաղում, միակողմանի է ներկայացնում եկեղեցու պատմությունը, տուրք տալիս անհիմն տեսակետների: Ամենակարևորը, ըստ իս, քաղաքացիական գիտակցություն ձևավորելու համար, եկեղեցի-պետություն կամ աշխարհիկ իշխանություններ հարաբերությունների պատմություն, որտեղ պետք է ներկայացվի եկեղեցու` որպես հասարակական հաստատության, յուրօրինակությունը հասարակական հարաբերություններում:

Հայկական եկեղեցին առաջին իսկ դարերում ցուցադրեց իր յուրօրինակ կառուցվածքը: Եթե մյուս քրիստոնյաները գիտեին Հռոմի եպիսկոպոս, Լիոնի եպիսկոպոս, Եդեսիայի եպիսկոպոս, ապա Հայաստանում կար Մամիկոնյան եպիսկոպոս, Ռշտունյաց եպիսկոպոս, Խորխոռունյաց եպիսկոպոս, այսինքն` կլանային առաջնորդներ, այլ ոչ թե համայնքների հովիվներ: Եթե կաթողիկոսը թագավորի կողմից վերահսկվող ազգային եկեղեցու ղեկավարն էր, ապա եպիսկոպոսները իրենց զգում էին առանձին կլանների հովիվներ և համապատասխանաբար այդպես էին ստորագրում եկեղեցական ժողովների որոշումների տակ: Գլխավոր աթոռը 4-5-րդ դարերում սերտ կապված էր Արշակունիների տոհմի հետ, այն դեպքում, երբ «եկեղեցական աստիճանակարգի վրա թագավորական իշխանության հսկողության սահմանափակման առավել արդյունավետ միջոցը ոչ թե դեռևս չձևակերպված կանոնիկ սահմանումներն էին, այլ անխախտելի ժառանգական առանձնաշնորհված իրավունքները, որոնք   միավորում էին հայկական աշխարհիկ և եկեղեցական մագնատներին թագի ցանկացած ոտնձգության դեմ»[18]: Ավելին, թագավորական իշխանությունը պաշտպանող Ս. Սահակը աքսորվեց, նրան չպաշտպանեց Հայ եկեղեցին, իսկ նրա  փոխարեն նշանակվեց մեկ ուրիշը՝ պարսկական դրածո:

10-րդ դասարանի դասագրքի 18-րդ էջում ներկայացված է մի սխեմա, որի լրիվ իմաստն  անհասկանալի է: Բայց աչք է զարնում, որ պետություն-արքունիքը, եկեղեցին և նախարարական դասը ներկայացված են նույն հարթությունում, չնայած թվում է` պետությունը պետք է լինի գերագահ և վերջին երկու հաստատությունները միավորող: Ցավոք սրտի, պատմականորեն , ինչպես  ըստ սխեմայի, եկեղեցին և նախարարական դասը եղել են կենտրոնախույս ուժեր:

7-րդ դասարանի դասագրքի 19-րդ գլխում մանրամասնորեն նկարագրվում է կաթողիկոսական աթոռի հիմնումը Էջմիածնում: Անշուշտ, կային բարենպաստ պայմաններ. Ռուստամ Օրբելյանը Էջմիածնի վանքին նվիրել էր 7 գյուղ, այսինքն` վանքը ուժեղ ֆեոդալ էր, ինչը միջնադարում կենսունակության պայման  էր: Բայց հիմնական պատճառը միայն ակնարկվում է:

Բուն Հայաստանում 15-րդ դարում կային երկու կաթողիկոսարան՝ Աղթամարինը և Գանձասարինը, բազմաթիվ ավելի նշանավոր կրոնական կենտրոններ՝ Ս. Կարապետը, Տաթևը և այլն: Տեղի ընտրությունը պայմանանավորված էր կարակոյունլու Ջահան խանի բարեհաճությամբ. նա ցանկանում էր իր նստավայրի կողքին տեսնել Հայ առաքելական եկեղեցու գլխավոր աթոռը: Նույն ժամանակ Աղթամարի կաթողիկոսությունը պայքարում էր հայկական անկախ թագավորության վերականգնման համար և ցանկանում  իր մոտ տեսնել գլխավոր աթոռը: Նմանապես 1517 թ. Կիլիկիայի աթոռը փորձեց վերականգնել հայկական թագավորությունը: Բայց հայ կղերի մի զգալի մասը, անշուշտ, հիշելով Կիլիկիայի թագավորության և Զաքարյանների իշխանության «դառը» փորձը, գերադասեց թուրքմեն խանին: Երկու դար հետո Շահ Աբասը ցանկացավ «էջմիածինը» ունենալ իր նստավայրի կողքին և պատրաստվում էր քանդել կաթողիկեն և տեղափոխել Նոր Ջուղա:

Իսկ դա նշանակում է, որ Էջմիածնի կաթողիկոսը դարեր շարունակ եղել է խաների ներկայացուցիչը ժողովրդի առջև, ինչպես հիմա ասում են «փոխարինել է պետականությանը»: Նույն նպատակով էլ օսմանյան սուլթանները ստեղծել են Ստամբուլի պատրիարքարանը: Տհաճ է այս ամենը վերհիշելը, բայց ճշմարտության աղավաղումը առավել անթույլատրելի է:

Անցյալ տարի Հունաստանում բորբոքվեցին կրքերը պատմության դպրոցական դասագրքի շուրջը: Դասագրքի հեղինակները պնդում էին, որ Հույն ուղղափառ եկեղեցին եղել է ազատագրական շարժման թշնամին: Հույն եկեղեցին չէր վիճարկում այս դրույթը, այլ միայն պահանջում էր նշել, որ առանձին կղերականներ մասնակցել են  ազատագրական շարժմանը կամ համակրել  այն: Մեկ այլ օրինակ. Հռոմի պապերը եղել են իտալական ազատագրական շարժման և Իտալիայի միավորման թշնամիներ:  Այն փաստը, որ Հայոց եկեղեցին, ի տարբերություն հայ կաթոլիկների և բողոքականների, եղել է ազատագրական շարժման հակառակորդ, շրջանցվում է: Պատանու համար դժվար է հասկանալ, թե ինչո՞ւ մեր դասականներ Խ. Աբովյանը, Մ. Նալբանդյանը, Րաֆֆին և մյուսները եկեղեցու մասին բացասական էին արտահայտվում:

Անշուշտ, առանձին կղերականներ համակրել են ազատագրական շարժունը, իսկ Սսի, Գանձասարի, Աղթամարի կաթողիկոսությունները, Մշո Ս. Կարապետ վանքը ժամանակ առ ժամանակ եղել են ազատագրական շարժման կազմակերպման կենտրոններ: Համեմատեք, թե ինչպե՞ս է ընդունել Հովսեփ Էմինին Մշո Ս. Կարապետ վանքի առաջնորդը և ինչպես` Էջմիածնի կաթողիկոսը՝ Սիմոն Երևանցին: Էջմիածինը ազատագրական պայքարին սկսել է համակրել միայն 19-րդ դարի վերջին` ազդված ցարական հալածանքներից:

Դատապարտելի± է եկեղեցու կողմից հաճախ որդեգրած հակապետական կամ հակաազատագրական կեցվածքը: Կարծում եմ՝ ոչ. միջնադարում ամեն մի խոշոր ֆեոդալ կենտրոնախույս ուժ էր: Եկեղեցին մի բացառիկ գործառույթ ունի՝ քրիստոնեական քարոզը, առաքելական և ուղղափառ դավանությունը անխախտ պահելը, այդ միջոցով հոգևոր և մշակութային կյանքը սնուցելը: Եթե կարելի է հանդիմանել եկեղեցուն, ապա միայն քրիստոնեական քարոզի մեջ թերանալու, աստվածաբանական միտքը խեղդելու, կրթության և մշակույթի առաջխաղացումը կասեցնելու ձգտումների համար:

Դասագիրքը, նվիրված լինելով եկեղեցու պատմությանը, ամեն կերպ խուսափում է տալ եկեղեցու ուղիղ սահմանումը: Այդպիսի փորձ արվում է միայն 9-րդ դասարանի դասագրքի 111-115 էջերում. «Եկեղեցին երկինքն է երկրի վրա, այն Աստծու և մարդու հանդիպավայրն է»¥ էջ 112) և մյուսը. «Եկեղեցին Քրիստոսի գործի շարունակողն է» (էջ 114): Եթե այն երկնքի և երկրի հանդիպավայրն է, ապա այդպիսին է նաև հորիզոնի գիծը: Սա բարդ փոխաբերություն է, որը հասկանալի է դառնում միայն կանոնական սահմանման լույսի տակ. «Հավատում ենք միայն մեկ Ընդհանրական և Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու, որ Քրիստոսի խորհրդական մարմինն է և նրա կենդանի թագավորությունը երկնքում և երկրի վրա, որի գլուխը Ինքը Քրիստոսն է, հիմքը՝ ուղղափառ հավատքի դավանությունը, իսկ անդամները և քարերը՝ Աստծոն հոգով և ճշմարտությամբ դավանողները: Հավատում ենք Եկեղեցու սրբազան խորհուրդներին, մեռելների հարությանը, գործերի հատուցմանը և հավիտենական կյանքին»: Կարծեմ ավելի հասկանալի է, քան դասագրքի տված սահմանումը: Բայց այս սահմանումը , կարծում եմ , շահավետ չէ հեղինակներին այն պատճառով, որ խնդրական է դարձնում հեղինակների մոտեցումը` դիտարկել Եկեղեցին որպես ազգային-հոգևոր կառույց՝ ազգայնական հաստատություն, այլ ոչ թե Ընդհանրական և Առաքելական¥ իմա՝ համամարդկային):

Հայոց եկեղեցու պատմությունը, ինչպես ամեն մի եկեղեցու պատմություն,   կարող է լինել միայն ուղղափառ դավանության, քրիստոնեական քարոզի, քրիստոնեական մշակույթի պատմություն, որը հեղինակները զլացել են կատարել` այն վերածելով միջնադարի հայ ֆեոդալական կառույցներից մեկի փառաբանության, իսկ կրթական տեսանկյունից՝ վնասակար գաղափարների զետեղարանի: Դասագիրքը ապակողմնորոշում է, չի ծառայում քաղաքացի կրթելուն, հակապետական ոգի ունի և չի կարող դասավանդվել պետական դպրոցներում:


[1] Бергер П., Лукман Т., Социальное конструирование реальности, Трактат по социологии знания. М., 1995, С. 228.

Формальные процессы вторичной социализации детерминированы ее фундаментальной проблемой, состоящей в том, что вторичная социализация всегда предполагает предшествующий ей процесс первичной социализации. Это значит, что приходится иметь дело с уже сформировавшимся Я и уже интернализированным миром. Нельзя сконструировать субъективную реальность ex nihilo. Проблема в том и заключается, что уже интернализированная реальность имеет тенденцию продолжать свое существование. Любое новое содержание, которое теперь нужно интернализировать каким-то образом, должно накладываться на уже существующую реальность. Поэтому возникает проблема согласованности между первоначальной и новой интернализациями.

[2] Եկեղեցին հայոց պատմության մի մա՞սն է, Տաթև Հարությունյան, http://www.aravot.am/am/articles/society/23597/view/25:

[3] Նույն տեղում:

[4] Նույն տեղում:

[5] Виталий Каплан, Учебники нового поколения или Как преподавать религию в школе, http://www.foma.ru/article/index.php?news=2009.

[6] Виталий Каплан ,Учебники нового поколения или Как преподавать религию в школе, http://www.foma.ru/article/index.php?news=2009.

[7] Виталий Каплан , Учебники нового поколения или Как преподавать религию в школе, http://www.foma.ru/article/index.php?news=2009.

[8] Հայոց եկեղեցու պատմություն, Հանրակրթ. դպրոցի 6-րդ դասարանի դասագիրք, Եր., 2004 թ., էջ 87:

[9] Էլեկտրոնային հասցե` http://vahagnakanch.wordpress.com/2009/11/06/ապազգային-դպրոց/:

[10] Էլեկտրոնային հասցե` http://vahagnakanch.wordpress.com/հայ-ազգայնականների-համախմբում-հահ-armenian-natio/ի՞նչ-է-ուսուցանում-հայ-առաքելական-եկե/

[11]Էլեկտրոնային հասցե` http://vahagnakanch.wordpress.com/հայ-ազգայնականների-համախմբում-հահ-armenian-natio/պետությունը-պիտի-արգելի-եկեղեցուն-պղ/

[12] Յուրաքանչյուր հայի մեջ խառնված են սևն ու սպիտակը,Անիվ ամսագիր, թիվ 2 (23), 2009թ:

[13] Հարցազրույց Շիրակի թեմի առաջնորդ Միքայել եպիսկոպոս Աջապահյանի հետ/ http://www.religions.am

[14] Հակոբ Սանասարյան, Հայոց եկեղեցու պատմությո±ւն», թե՞ հուդայականության և սիոնիզմի ձեռնարկ. Եր. 2010:

[15] Նույն տեղում, էջ 13-14:

[16] Նույն տեղում, էջ 118:

[17] Նույն տեղում, էջ 121:

[18] Ն. Գարսոյան/ Garsoian N.G. Secular jurisdiction over the Armenian church (fourth-seventh

«Բանալի ճշմարտության» երկը և «Նոր-թոնդրակեցիների» խնդիրը 19-րդ դարի վերջին .

April 4, 2011

Աննա Օհանջանյան, 2000թ. ավարտել է ԵՊՀ Աստվածաբանության ֆակուլտետի բակալավրիատը, 2002 թ` նույն ֆակուլտետի մագիստրատուրան: 2005 թ.-ից աշխատում է ԵՊՀ Աստվածաբանության ամբիոնում` որպես դասախոս: Հեղինակ է ավելի քան 10 գիտական հոդվածների:

Մեր օրերում Հայ Ավետարանական եկեղեցու ներկայացուցիչները մի նոր քաղաքականություն են որդեգրել` ապացուցելու համար, որ ավետարանական եկեղեցին` եվրոպական միսիոներների ջանքերով հայ իրականություն ներթափանցած օտարածին մի երեւույթ չէ, այլ հենց հայոց հողում ծագած կրոնական հոսանքների, այն է` պավլիկյան եւ, մասնավորապես, թոնդրակյան աղանդների ժառանգորդը:

Ավելին, որոշ ավետարանական հեղինակներ, հետեւելով Եվրոպայում 19-րդ դարի վերջերին հրապարակ իջած եւ Եվրոպայում ուսանած որոշ հայ լիբերալ հոգեւորականների կողմից սատարվող տեսակետներին, եվրոպական ռեֆորմացիայի եւ ավետարանական-բողոքական եկեղեցիների նախածնող են համարում վերոնշյալ աղանդները:
Ավետարանական հեղինակներն իրենց տեսակետն ապացուցելու համար հիմք են ընդունում, որ ո՛չ պավլիկյան, եւ ո՛չ էլ առավել եւս թոնդրակյան աղանդները չեն հանդիսանում մանիքեա-մծղնեական աղանդի շարունակությունը, մինչդեռ մինչ այդ տարածված եւ ընդունված տեսակետի համաձայն` այս աղանդները սերում են մանիքեականությունից:

19-րդ դարի վերջին Հայաստանում այս տեսակետի ջատագովը դարձավ Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը, որն, ուսանելով եվրոպական համալսարաններում, իր վրա էր կրում եվրոպական բողոքական նոր մտքի ազդեցությունը: 1892 թ. «Արարատ» հանդեսում Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը «Միաբան» մակագրությամբ տպագրեց Անանիա Նարեկացու «Գիր խոստովանութեան» թուղթը1, որը հետագայում Վենետիկի Մխիթարյան միաբան Բարսեղ Սարգսյանի կողմից դիտարկվեց որպես` Անանիա Նարեկացու կողմից գրված 2-րդ խոստովանագիրը2: Հոդվածի նախաբանը մեծ աղմուկ բարձրացրեց պահպանողական մամուլի շրջանակներում` հիմք տալով Մուրացանին «Նոր-Դար» թերթում3, իսկ ավելի ուշ Բարսեղ Սարգսյանին` հանդես գալ պատասխան հոդվածաշարերով4: Բանն այն է, որ այս աղմկահարույց նախաբանը ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ թոնդրակյան աղանդի` որպես «բոլոր բողոքական եւ ավետարանական շարժումների հիմք» ջատագովությունը, որտեղ Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը թոնդրակեցիների աղանդը համարում էր բուն հայկական ծնունդ եւ հայ մտքի ինքնատիպ դրսեւորում, որով էլ հայ միտքը հայտնի դարձավ ողջ աշխարհին` հասնելով մինչեւ Փոքր Ասիա, Միջագետք, Բալկանյան թեարկղզի, մասնավորապես` Բուլղարիա,Միջին Եվրոպա,հյուսիսային Իտալիա եւ հարավային Ֆրանսիա: Ավելին, Միաբանը, Արիստակես Լաստիվերցու պատմության մեջ5 եւ Գրիգոր Մագիստրոսի թղթերում պահպանված բոլոր աղանդավորներին համարում է ազգային հերոսներ` կոչելով նրանց «աղանդի նշանավոր գործիչներ»6: Հասկանալի է, որ այսպիսի գաղափարները չէին կարող անպատասխան մնալ: Իր հայտնի` «Թոնդրակեցիների աղանդը եւ Էջմիածնի մի միաբանի այդ աղանդի մասին արված ակնարկները» հոդվածում Մուրացանը զարմանք է հայտնում, որ «Միաբանը» հպարտանում է աղանդով, եթե անգամ այն բուն հայկական մտքի ծնունդ է, քանզի աղանդի նոր մտքերի քարոզումը դեռեւս պատճառ չէ դրանով հպարտանալու համար: Ավելին, Մուրացանը «Միաբանին» համարում է բողոքականության եւ ռեֆորմացիայի սիրահար, որն այս շարժումների նախահայրն է համարում Հայաստանը, եւ իր տեսակետն ապացուցելու համար պատրաստ է ամեն ինչի, ընդհուպ մինչեւ պատմական փաստերի աղավաղումը7: Բարսեղ Սարգսյանը, քննարկելով «Միաբան»-Մուրացան երկխոսությունը, իր հերթին հանդես է գալիս հոդվածաշարով, որը Գալուստ Տեր-Մկրտչյանն անվանում է կրոնական ծայրահեղության դրսեւորում, եւ ավելի ենթադրությունների խրթին գրառում, քան գիտական հանդարտ մի շարադրանք8: Ինչ խոսք, այս որակավորումը որոշ չափով մոտ է ճշմարտությանը, սակայն պետք չէ մոռանալ նաեւ այն հանգամանքը, որ հենց ինքը` Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը, եւ առավել եւս նրա գաղափարներից ազդված այնպիսի հեղինակներ, ինչպես օրինակ Ֆրեդերիկ Կոնիբերը, սեփական տեսակետների հիմնավորման հրամայականով հաճախ են ընկել ծայրահեղության գիրկը եւ խեղաթյուրել պատմությունը: Օքսֆորդի համալսարանի դասախոս, պրոֆ. Ֆրեդերիկ Կոնիբերը ,,The Key of Truth. A manual of the Paulician Church of Armenia, Oxford, 1898, Clarendon Press,, աշխատության մեջ թույլ է տալիս գրեթե աններելի պատմական սխալներ, որոնք հետագայում կրկնվում են գրեթե բոլոր հայ ավետարանական հեղինակների կողմից:Այսպես, Ֆրեդերիկ Կոնիբերի աշխատությունը հիմք հանդիսացավ մերօրյա այնպիսի հայ ավետարանական հեղինակների համար,ինչպես օր.` վեր. Արսէն Կեօրկիզեանը9 եւ վեր. Ռ. Լեւոնյանը10: Մասնավորապես, Ա. Կէօրկիզյանը գրեթե նույնությամբ կրկնում է Կոնիբերի սխալները:Ե՛վ Գալուստ Տեր-Մկրտչյանի, եւ՛ Ֆրեդերիկ Կոնիբերի տեսակետի հիմքում ընկած էր «Բանալի Ճշմարտության» գրքի ու, այսպես կոչված, «նոր թոնդրակեցիների» աղանդի ուսումնասիրությունը,որտեղ վերջիններս տեսնում էին պավլիկեա-թոնդրակյան աղանդի հետքեր: Նշենք նաեւ այն հետաքրքրական հանգամանքը, որ Գալուստ Տեր-Մկրտչյանի գաղափարներից ազդվել էր նաեւ այնպիսի կարկառուն գիտնական, ինչպիսին էր Կարապետ Տեր-Մկրտչյանը, ով հաճախ էր օգտվում Գ. Տեր-Մկրտչյանի աշխատանքներից` չնշելով սակայն դրանց աղբյուրը11: Իսկ ի՞նչ էր իրենից ներկայացնում «Բանալի Ճշմարտության» գիրքը եւ ովքե՞ր էին «նոր թոնդրակեցիները»:
1880 թ. «Փորձ» ամսագրում տպագրվեց Ալեքսանդր Երիցյանի «Մեր օրերի թոնդրակեցիները» հոդվածը, որտեղ հեղինակը հակիրճ ներկայացնում է աղանդների պատմությունը` համարելով դրանք մանիքեականության տրանսֆորմացված ձեւեր12:Սակայն հոդվածի կարեւորությունը նրանում է, որ Ալեքսանդր Երիցյանը, արխիվային փաստաթղթերի հենքի վրա, առաջին անգամ հրապարակեց 1837 թ. Շիրակի Ախվելի գյուղի «թոնդրակյան» կոչվող աղանդավորների դեմ հարուցված գործի քննության պատմությունը եւ արխվելցիների թվով 4 խոստովանագրերը, ինչպես նաեւ` «Բանալի ճշմարտության» կոչվող ձեռագրից որոշ հատվածներ, որը տպագրված երկու տետրակների հետ միասին բռնագրավել էին արխվելցի աղանդավորներից: 1828-29 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի պատճառով Տաճկաստանից գաղթած հայերը հաստատվել էին Ռուսաստանի սահմաններում` Ախալցխայից մինչեւ Երեւան: Արխվելի գյուղի բնակիչներից 25 գերդաստան գաղթել էր Խնուս գավառի Չեվիրմե գյուղից, իսկ ինչպես հայտնի է Խնուսում 10-11-րդ դդ. լայն տարածում էր ստացել թոնդրակյան աղանդը:Արխվելցիները հարուցված դատական գործի փաստաթղթերում որակվում են որպես «թոնդրակեցիներ», որոնք «թէպէտ անտեղեակք են գիտութեան գրոց, բայց ի ջատագովութիւն իւրեանց աղանդոյն ունին զբավական գիտութիւն եւ այնպէս խորամանկ խաբէութեամբ պղտորէն զմիտս պարզամտաց»13: Ս. Սինոդը Կովկասի կառավարչին հաղորդում է, որ թեեւ այդ աղանդը տարածված էր դեռեւս Խնուսում` Տաճկաստանից գաղթելուց առաջ, սակայն Գյումրիի բնակիչների մեջ տարածված հերձվածը ավելի մոտ է Ավետարանական-Լյութերական եկեղեցու վարդապետությանը, որի քարոզիչները Շուշիում հիմնել էին դպրոց եւ տպարան, եւ երբ նրանց գործունեությունը արգելվեց ռուսահպատակ տարածքներում, իրենց գրքերը բաժանեցին հայ ռամիկներին:Այն,որ աղանդը բուն ավետարանական է,վկայում են նաեւ արխվելցիների խոստովանագրերը, որոնցից պարզ երեւում է, որ իրենց վարդապետությունը սովորել են Թարզի Սարգիս Հարությունյանից, իսկ վերջինս էլ 1835 թ-ին արխվելցի տիրացու Գեորգից եւ նրա մոտի «Բանալի Ճշմարտության» գրքից: Տիրացու Գեորգը ասել է Թարզի Սարգսին,թե բոլոր քրիստոնյաները սուտ են, բացի «նեմեցները, որ ուղիղ քրիստոնյա են»14: «Բանալի Ճշմարտության» գիրքը բաղկացած է առաջաբանից եւ 20-ից ավելի գլուխներից, որոնց մի մասը պոկված է: Բնագիրը բաղկացած է 149 էջից,կան շատ ջնջումներ. հավանաբար 1837թ. քննության ժամանակ տիրացու Գեւորգը վախից ջնջել կամ հեռացրել է Հայ եկեղեցու դեմ խոսող սուր հատվածները: Գրքի հեղինակի եւ գրման տարեթվի շուրջ բազմաթիվ վեճեր են ծագել: Գրքի գրման տարեթիվն է 1782 թ., որը ձեռագրի վրա, հավանաբար տիրացու Գեորգի ձեռքով դարձրած է 1882 թ.: Ինչ վերաբերում է գրքի հեղինակին, ապա այս հարցի շուրջ առկա են մի շարք կարծիքներ: Կ. Տեր-Մկրտչյանը համարում է, որ գիրքը գրվել է 1782 թ. Տարոնում, Հովհաննես անունով մի երեցի ձեռքով, մինչդեռ «Բանալի Ճշմարտության» գրքի անգլերեն թարգմանության հեղինակ եւ բնագրի հրատարակիչ Ֆրեդերիկ Կոնիբերը, որը գրքի պատճենահանված օրինակը ստացել էր Գալուստ Տեր-Մկրտչյանից, թյուրիմացաբար ենթադրում է, թե գիրքը գրվել է 7-9-րդ դդ. եւ գրքի գրության տարեթիվը դնում 850թ.` ելնելով որոշ բառերի եւ բառակապակցությունների լեզվաբանական ուսումնասիրությունից, ինչը դեռեւս հիմք չէ նման ենթադրություն անելու համար: Ըստ Կոնիբերի` աղոթքները գրված են դասական եւ մաքուր խոսքով, մինչդեռ ողջ գիրքը գրված է բարբառային լեզվով:Այդ իսկ պատճառով, աղոթքները թվագրում է 4-5 դդ: Կոնիբերը եզրակացնում է, որ ուսումնասիրելով գրքի հիշատակարանը, կարելի է եզրակացնել, որ Հովհաննես երեցն ուղղակի արտագրել է գիրքը: Ինչ վերաբերում է նախաբանին, ապա ըստ Կոնիբերի, հենց այն է, որ վկայում է, թե գիրքը գրված է մեծն պավլիկյան (ոչ թե թոնդրակյան) առաջնորդի, այն է` Սմբատ Զարեհավանցու ձեռքով,եւ թերեւս Գրիգոր Մագիստրոսը ընդդեմ թոնդրակեցվոց իր նշանավոր թղթերը գրելիս իր ձեռքի տակ է ունեցել «Բանալի Ճշմարտության» գիրքը15:Իհարկե այս տեսակետը անհիմն է, քանզի Մագիստրոսը չէր լռի այսպիսի մի աղբյուրի առկայության մասին, այն էլ, եթե այն գրված լիներ Սերգիոսի, կամ էլ ըստ Կոնիբերի, Սմբատի ձեռքով:Այն, որ Կոնիբերի մոտ առկա են որոշակի աղավաղումներ, նշում է նաեւ Վ. Գրիգորյանը`1960 թ. «Բանբեր մատենադարանի» հանդեսում լույս տեսած իր հոդվածում,գրելով, որ «այդ գեղեցիկ հրատարակությունը ունի սակայն շատ թերություններ»16: Վ Գրիգորյանը գրքի հեղինակի խնդրի ուսումնասիրության արդյունքում հիմնավոր կերպով հերքում է Գյուլամիրյանի այն կարծիքը, համաձայն որի` «Բանալի Ճշմարտության» գրքի հեղինակը Հովհաննես Վահագնունին է, որի անունը պահպանված է գրքի` մասամբ ոչնչացված հիշատակարանում, եւ որ գրքի տեքստի հիմքում ընկած է մի ավելի հին տեքստ, որը խմբագրվել եւ հարմարեցվել է 18-րդ դարի թոնդրակյան գաղափարներին17: Ըստ Վ. Գրիգորյանի` գրքի հիշատակարանի ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ Հովհաննես Վահագնունին ոչ թե գրքի հեղինակն էր, այլ մեկը նրանցից, ովքեր պատվիրել էին այն: Արխվելցիների խոստովանագրերն իրենց հերթին վկայում են, որ Օսմանյան կայսրության ժամանակ Չեվիրմե գյուղում բնակվել է «Յօհաննէս անուն» մի երեց, որ «շարադրեալ է զգիրք մի Բանալի Ճշմարտության անուանեալ»18: Վ. Գրիգորյանը գրքի հեղինակ է համարում 1791 թ. Ղուկաս Կարնեցու կողմից Զաքարիա պատրիարքին գրված նամակում նշված Հովհաննեսին, որը շղթայակապ պահվում էր Էջմիածնի վանքում եւ մեղադրվում` բազմիցս հավատափոխ լինելու եւ թոնդրակյան աղանդին հարելու համար: Այս Հովհաննեսի կյանքի եւ գործունեության մասին վկայություններ են պահպանվել նաեւ Բարսեղ Սարգսյանի մոտ հանդիպող Պողոս Մեհերյանի օրագրում: Արդյունքում Հովհաննեսն Էջմիածնից փախչում է Խնուս, ապա, եւս մեկ անգամ դավանափոխ լինելով, խեղդամահ է արվում թուրքական կառավարության կողմից:
Այսպես, «Բանալի Ճշմարտության» գիրքը, եւ «նոր թոնդրակեցիներ» հորջորջվող աղանդավորներն առիթ տվեցին մի շարք բողոքական եւ ավետարանական հեղինակների` թյուր եզրակացությունների հանգել`ավետարանական-բողոքական եկեղեցիներին վերագրելով նախամիսիոներական ծագում: Պատասխանելու համար այն հարցերին,թե «Բանալի Ճշմարտության» գիրքը պավլիկյան եւ թոնդրակյան վարդապետական հայացքներն է արդյոք ներկայացնո՞ւմ, թե՞ պարզապես բուն ավետարանական վարդապետությունը պարունակող մի ձեռնարկ է,եւ ովքե՞ր էին «նոր թոնդրակեցիները», հարկ է քննել հետեւյալ փաստերը: 1841 թ. Երեւանի կոնսիստորիան Սինոդին հայտնում է աղանդավորներին դարձի բերելու համար Շիրակի շրջան ուղարկված Ղփչաղա միաբան Գրիգոր աբեղայի հաղորդած տեղեկությունները,համաձայն որոնց` աղանդավորները հիմք ընդունելով «Բանալի Ճշմարտության» գրքի բովանդակությունը, «յիմարաբար մկրտեալ են զմիմեանս եւ հաղորդեալ են ի ձեւ մոլորեալ թոնդրակեցւոց» երկու անգամ` նախ` տիրացու Տոնո Կիրակոսյանի ախոռում, ապա` Սուվար Հովհաննիսյանի ներքին սենյակում19: Փաստաթղթում նշվում է «ի ձեւ մոլորեալ թոնդրակեցվոց», սակայն Ալեքսանդր Երիցյանի ներկայացրած «նոր թոնդրակեցիների» Հաղորդության ծեսը, որն արվել է ջրով եւ անթթխմոր հացով` հար եւ նման է ավետարանական ծեսին: Մեկ այլ հատկանշական փաստ եւս. 1842 թ. Ալեքսանդրապոլի առաջնորդ Նիկողայոս եպիսկոպոսի ջանքերով բացված ապօրինի մկրտության վերաբերյալ քննությունից երեւում է, որ արխվելցի աղանդավորները մկրտվել են գետերում, ինչը հատուկ է հատկապես բապտիստական (մկրտական) եկեղեցուն:Բապտիզմի տարրեր պարունակում է նաեւ «Բանալի Ճշմարտության» երկը, ինչի մասին խոսում է երկի առաջին գլուխը. հերքվում է մանկամկրտությունը հետեւյալ խոսքերով` «եւ ոչ զանհաւատ երեխայս որք են անբան», իսկ ինչպես հայտնի է` բապտիստական եկեղեցին չի ընդունում մանկամկրտությունը20: Մեկ այլ հանգամանք եւս: Ալեքսանդր Երիցյանը «Փորձի» իր հոդվածում նշում է, որ մկրտությունն արվել է «յանուն Հոր, Որդու եւ Ս. Հոգու», ինչն ուղղակիորեն վկայում է, որ ծեսը չէր կարող թոնդրակյան «մոլորյալ ձեւով լինել», քանի որ թոնդրակեցիները չէին ընդունում ոչ Ս. Երրորդությունը, ոչ էլ առավել եւս Ս. Հոգու Շնորհը: Մուրացանի21 եւ Բարսեղ Սարգսյանի22 բնորոշմամբ` թոնդրակեցիները չէին ընդունում նաեւ նախախնամությունը, խորհուրդները, ինչպես նաեւ մեղքն ու պատիժը, մինչդեռ «Բանալի Ճշմարտության» գրքի առաջին իսկ գլխում խոսվում է նախնական եւ ներգործական մեղքերի ընդունման եւ ապաշխարության մասին23: Երկի հետագա աստվածաբանական ուսումնասիրությունը լուսաբանում է երկի բովանդակած ավետարանական, մասնավորապես` մկրտական վարդապետությունը, սակայն այս հոդվածում կբավարարվենք «Բանալի Ճշմարտության» գրքի միայն որոշ հատվածների աստվածաբանական քննությամբ, ինչն արդեն բավական է եզրակացնելու համար,որ երկը, որոշ վերապահումներով, իհարկե, հիմնականում ներկայացնում է բողոքական վարդապետական հայացքներ:
Այն հարցը, թե ովքե՞ր էին «նոր թոնդրակեցիները», դժվար թե վերջնական եւ սպառիչ պատասխան ունենա: Այնուամենայնիվ, խնդրո առարկայի վերաբերյալ կխիզախեմ մի նոր վարկած ներկայացնել, ինչն առավել հստակ կդառնա ներքոնշյալ մի շարք փաստերի դիտարկման լույսի ներքո.
ա) Ալեքսանդր Երիցյանն իր հոդվածի սկզբում նշում է,որ «նոր թոնդրակեցիները» բավական շատ էին Ալեքսանդրապոլում, Շիրակի գյուղերում, Կաղզվանում, Փամբակում, Նոր Բայազետում, Երեւանի եւ Էջմիածնի գավառներում, նույնիսկ Վաղարշապատում 137 տներից, որոնք իրենց ավետարանական էին անվանում, 3/4-ը թոնդրակյան աղանդին էին պատկանում եւ «երբեմն պրիգունություն են անում»24: Երիցյանը նկատում է, որ անգամ ռուսական գյուղերից մեկում մոլոկան-պրիգունների քահանան մի թոնդրակեցի հայ է: Ընդհանրապես, Երիցյանը հաճախ է այս աղանդը նմանեցնում մոլոկանների, եւ հատկապես` պրիգունների աղանդին25:
բ) ինչպես հայտնի է Կովկասի պատմությունից, ավետարանականությունը Կովկասում եւ Ռուսաստանում տարածվեց հատկապես առեւտրական խավի շրջանակներում, որի 90 տոկոսն էին կազմում մոլոկանները եւ շաբաթականները, որոնք էլ արագ անցնում էին մասնավորապես բապտիստների շարքերը26: Եվ այսպիսով բապտիզմի տարածումը Կովկասում իրականանում էր հարուստ առեւտրական մոլոկանների օգնությամբ: Սրա վառ օրինակն է այն, որ 1867 թ. Թիֆլիսում առաջինը բապտիստների կողմից մկրտվեց մոլոկան-առեւտրական Նիկիտա Վորոնինը: Սկզբնական շրջանում ավետարանականությունը տարածվեց Անդրկովկասում եւ Հյուսիսային Կովկասի տարածքում, իսկ 19-րդ դարի 60-ական թթ.-ից ռուս եւ ուկրաինացի գյուղացիների շրջանակներում առաջ եկավ շտունդիզմ կոչվող աղանդը, որը ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ մոլոկանության կամ հոգեւոր քրիստոնյաների (դուխոբորների) եւ բապտիստական աղանդի միաձուլումը27:
գ) վեր. Ա Կէօրկիզյանը գրում է,որ Կոնիբերը իր ,,The World Religious Systems, p 375,, ,աշխատության մեջ նշում է, թե «իրենց առօրյա կյանքում բարոյական բարձր իդեալի էին ձգտում այդ հայ »հերետիկոս» կոչվածները: Բուն մեր քուեյքերներին (quake-ցնցվել, իմա` տրանսային վիճակ) են նման նրանք…»28:
դ) Ռ. Լեւոնյանը գրում է, որ որոշ տվյալների համաձայն` արդյունքում «նոր թոնդրակեցիներն» էլ ընդունեցին Ավետարանականություն` նմանություն գտնելով իրենց աղանդի վարդապետության հետ29:
ե) «Բանալի Ճշմարտության» գրքի նախաբանում հանդիպում է »Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի զկաթն սուրբ, որով զարգասջիգ ի հաւատս» արտահայտությունը, որն, ըստ էության, «հոգեւոր կաթի» մասին մոլոկանների ընդունած վարդապետությունն է30:
Շարադրված կետերը հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ գոյություն ուներ, եւ այսօր էլ ունի` մոլոկան-պրիգուններին, անգլիական քուեյքերներին եւ բապտիստներին միավորող մի օղակ, որը դյուրին կերպով իրար է միացնում բավականին տարբեր կրոնական այս ուղղությունները:Նմանօրինակ օղակ կարող է հանդիսանալ միայն տրանսային պրակտիկան,որն առկա է ե՛ւ պրիգունների, եւ քուեյքերների, եւ բապտիստ-հոգեգալստականների մոտ: Սա իր հերթին գալիս է փաստելու այն վարկածը, որ միգուցե «նոր թոնդրակեցիներն» էլ ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ ավետարանականությունից պոկված հոգեգալստական ճյուղին պատկանող հայ բապտիստներ, որոնց հատուկ էր տրանսային վիճակը եւ մանկամկրտության մերժումը, ինչով էլ կարելի է բացատրել մոլոկան-պրիգունների հետ «նոր թոնդրակեցիների» նմանությունն ու մտերմությունը:
Ինչ վերաբերում է այն հարցին, թե արդյոք հայ ավետարանական եկեղեցին հին պավլիկյանների ու թոնդրակյանների հետեւորդն է, ապա ըստ Մաղաքիա Օրմանյանի` սա մտացածին բան է, քանզի «ծանօթ եղելութիւն մըն է, թէ Արեւելքի բողոքականութիւնը Ամերիկացի քարոզիչներու ձեռքով բերուած նէրածութիւն մըն է»31: Ավելին, հայ բողոքականությունը ավելի լավ հիմք ուներ, քան երբեւիցե ունեցել էին հայ պավլիկյանները, քանզի հայ բողոքականներն Արեւմուտքի բողոքականներից ստանում էին այն քաղաքական աջակցությունը, որը պակասում էր պավլիկյաններին32:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ohanjanyan, A.M. The Song of ‘The Key to the Truth and the Issue of ‘Nor-Tondrakitsiner at the End of the 19th Century’

The author of ‘ The Song of ‘The Key to the Truth’ and the Issue of ‘Nor-Tondrakitsiner at the End of the 19th Century attempted to analyze the views of the Evangelical Church of Armenia according to which the foundations of the Evangelical movement in Armenia are found in the conceptions of the Pavlikianism and Tondrakism. Comparing the foreign and Armenian authors sources the author of the article proves that the mentioned religious movements can not be identified as the commencement of the evangelical movements in Armenia. According to the author despite certain similarities those movements are nonetheless entirely different from each other.

1 Տե’ս Միաբան, Անանիա Նարեկացի, «Արարատ», 1892, N 1:
2 Տե’ս Սարգսյան Բ., Ուսումնասիրություն մանիքեա-պաւղիկեան թոնդրակեցւոց աղանդին և Անանիա Նարեկացու թուղթը,
\Վենետիկ, 1893, էջ 9:
3 Տե’ս Մուրացան, Թոնդրակեցիների աղանդը եւ Էջմիածնի մի միաբանի այդ աղանդի մասին արած ակնարկները, □Նոր-Դար□,
փետրվար 1892, N 33 և N 35:
4 Տե’ս Սարգսյան Բ., նշվ. աշխ., էջ 9:
5 Տե’ս Արիստակես Լաստիվերցի, Պատմություն, թարգմ. Վ. Ա. Գեւորգյանի, Երեւան, 1971, էջ 91-98:
6 Տե’ս Միաբան, Անանիա Նարեկացի, «Արարատ», 1892, N 1:
7 Տե’ս Մուրացան, Թոնդրակեցիների աղանդը եւ Էջմիածնի մի միաբանի այդ աղանդի մասին արած ակնարկները, «Նոր-Դար»,
փետրվար 1892, N 33 և N 35:
8 Տե’ս Տէր-Մկրտչեան Գ., Անանիա Մոկացի, □Արարատ□, 1897, N 2, էջ 93:
9 Տե’ս Վեր Ա. Կէօրկիզեան, Պավլիկեա-թոնդրակեաններու շարժումը Հայ Առաքելական եկեղեցվո մէջ Է-րդ դարեն մինչեւ ԺԲ
դարը, Պեյրութ, 1970:
10 Լեւոնյան Ռ., Ղազարյան Ա., Հայաստանյայց Ավետարանական Եկեղեցի, Երեւան,1999,
էջ 35:
11 Տե’ս Տէր-Մկրտչեան Գ., Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Երեւան, 1979, էջ 220:
12 Տե’ս Երիցեան Ա., Մեր օրերի թոնդրակեցիները, «Փորձ», 1880, N 10, էջ 90-132:
13 Նույն տեղում, էջ 100:
14 Նույն տեղում, էջ 105:
15 Տե’ս Conybeare F. The Key of Truth. A Manual of the Paulician Church of Armenia. Oxford, 1898, pp. xxxi-xli.
16 Գրիգորյան Վ., Նոր տեղեկություններ «Բանալի Ճշմարտության» երկի հեղինակ Հովհաննես երեցի մասին, «Բանբեր
Մատենադարանի», 1960, N 5, էջ 335:
17 Տե’ս նույն տեղում, էջ 336:
18 Նույն տեղում: Տե’ս նաև Երիցյան Ա., Մեր օրերի թոնդրակեցիները, □Փորձ□, 1880, N 10, էջ 108:
19 Տե’ս նույն տեղում, էջ 109:
20 Տե’ս Conybeare F. նշվ. աշխ., էջ 3:
21 Տե’ս Մուրացան, Թոնդրակեցիների աղանդը և Էջմիածնի մի միաբանի այդ աղանդի մասին արած ակնարկները, «Նոր-Դար»,
1892, N 35:
22 Տե’ս Սարգսյան Բ., նշվ. աշխ., էջ 64:
23 Տե’ս Conybeare F. նշվ. աշխ., էջ 2:
24 Տե’ս Երիցյան Ա., Մեր օրերի նոր թոնդրակեցիները, □Փորձ□, 1880, N 10, էջ 91:
25 Տե’ս ՁՐցՊօ V-չՏ ՈՐւպՏսՏչՌփպրՍՏչՏ րՕպջՊՈ Չ ՁՌՒսՌրպ. Ծ., 1887, ր. 170.
26 Տե’ս ԼրՈպվՍՏ Ը. Թ. նՍրՑՐպՎՌրՑօ-ոՈտՑՌրՑօ Ռ Ռւ տՏրսպՊՏՉՈՑպսՌ. ԿՐՊՋՏվՌՍՌՊջպ:
ԼՐ., 1988, ր. 12-14
27 Տե’ս ժՐօՔպՉ Ը. Ը. ժՉՈվչպսՖրՍՌպ ւՐՌրՑՌՈվպ-ոՈտՑՌրՑօ, ԽՌպՉ, 1960, ր. 18.
28 Տե’ս Վեր Ա. Կէօրկիզեան, նշվ. աշխ., էջ 66:
29 Տե’ս Լեւոնյան Ռ., Ղազարյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 35:
30 Տե’ս Conybeare F. նշվ. աշխ., էջ 1:
31 Տե’ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Հայոց եկեղեցին, Կոստանդնուպոլիս, 1911, էջ 237:
32 Տե’ս Եղիաեան Բ., Հայ Յարանուանութեանց բաժանումը, Անթիլիաս, 1971, էջ 91-92:

«Մենք պետք է մտածենք մեր կրոնը ամրապնդելու մասին» .

April 4, 2011

Panorama.am
31.10.2009

«Հայաստանը սկսել է զարգանալ թռիչքաձև, իսկ գաղափարախոսական աշխատանքը դարձել է հովհարային»,- այսօր ասուլիսում նման տեսակետ հայտնեց «Օգոստոսի 23» ազգային դաշինք իրավապաշտպան կազմակերպության ղեկավար Պուշկին Սերոբյանը: Նա նշեց, որ մեր երկիրը պետք է պահեն մեր գաղափարախոսությամբ և մեր կրոնով: Ըստ նրա, մի քանի տարի հետո կմտածենք, թե քանի հայ է մնացել Հայաստանում: «Աշխարհում գլոբալիզացիա է տեղի ունենում և բոլոր երկրներում, նույնիսկ Ռուսաստանն արդեն դանդաղ գնում է դեպի մուսուլմանացում»,- ասաց նա:
Ըստ նրա, ի ուրախություն մեզ կարող ենք արձանագրել, որ Հայաստանը մոնոլիտ երկիր է, և մենք կարող ենք ունենալ մեր ազգային գաղափարախոսությունն ու կրոնը: Սակայն նա ցավում է, աղադները գլուխ են բարձրացրել և վխտում են երկրով մեկ. «Մենք պետք է մտածենք մեր կրոնը ամրապնդելու մասին»: Նա նաև նշեց, որ դեռևս երկու տարի առաջ Ադրբեջանը լույս է ընծայել «Արևմտյան Ադրբեջան» գիրքը` 2000 օրինակով, որտեղ ասվում էր, թե Էջմիածնն ադրբեջանական կառույց է: Նա նշեց,որ գիրքը տպագրվել է ֆրանսերեն և ռուսերեն: «Այդ գրքից 1000 օրինակ անվճար բաժանվել է Ֆրանսիայում, և երկու տարվա մեջ մենք որևէ արձագանք չենք տվել: Սա այն դեպքում, երբ մենք ունենք ճարտարապետական հուշարձաններով հարցերով զբաղվող 35-ից ավելի կազմակերպություններ»,- հավելեց Պ. Սերոբյանը: Նա նշեց, որ Հայաստանի զարգացմանը խոչընդոտող մեծագույն պատճառներից մեկն գրանտային կազմակերպություններն են: «5000-ից ավելի գրանտաստեղծ կազմակերպություններ կան, որոնք խայտառակ զեկույցներ են գրում` մեր երկրի անվան հետ խաղալով: Գրանտներն մտել են կոռուպցիոն ռիսկի մեջ և պետք է լուրջ վերահսկվեն»,- ասաց նա:

Աղանդավորները Հզոր Պաշտպան Ունեն. Ամն Պետական Դեպարտամենտը Ամուր Կանգնած Է Նրանց Թիկունքին .

April 4, 2011

Ազատամտություն
30.10.2009

ԿԻՄԱ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

ԱՄՆ պետական դեպարտամենտը հրապարակել է «Կրոնական ազատությունների մասին միջազգային զեկույց-2009»-ը, որում Հայաստանին վերաբերող հատվածը չափազանց ուշագրավ է: Զեկույցին ուշադիր ծանոթանալուց հետո, ինքներդ կարող եք եզրահանգումներ անել` ԱՄՆ պետդեպի համար որն է ավելի կարևոր` նորմալ մարդկանց իրավունքների պաշտպանությու՞նը, թե՞ հոգեորսների գործունեության համար անսահմանափակ հնարավորություններ ու արտոնություններ ապահովելու հարցը: Անշուշտ, զեկույցի հեղինակների համար գլխավորն աղանդավորական կազմակերպություններին և նրանց անդամներին գործելու լիակատար ազատություն տալու խնդիրն է:

Ահա թե պետդեպը ինչպես է գնահատում խղճի ազատության վիճակը Հայաստանի Հանրապետությունում. «Կրոնի ազատությունը ամրագրված է Սահմանադրությամբ, սակայն օրենսդրությամբ կան որոշ սահմանափակումներ փոքրամասնական կրոնական խմբերին հարողների կրոնական ազատության նկատմամբ: Ընդհանուր առմամբ, կառավարությունը կրոնական ազատության նկատմամբ գործող իրավական սահմանափակումները չի կիրառել: Այս զեկույցում արտացոլված ժամանակահատվածում կառավարության կողմից կրոնական ազատության նկատմամբ հարգանքի մասով փոփոխություն չի եղել»: Այսինքն՝ զեկույցի հեղինակներին չի գոհացնում անգամ այն, որ մեր կառավարությունը, խախտելով օրենքը, շարունակում է աղանդավորների նկատմամբ իրավական սահմանափակումներ չկիրառել և ակնկալում է ավելի բարեհաճ վերաբերմունք նրանց նկատմամբ: Եվ սա այն դեպքում, երբ ոլորտին վերաբերող մեր օրենսդրությունը չափազանց մեղմ է, ինչը, սակայն, դարձյալ չի խանգարում աղանդավորներին այն շրջանցել կամ արհամարհել:

ԻՆՉՈ՞Ւ Է ԱՐՏՈՆՅԱԼ ԱԶԳԱՅԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻՆ

Զեկույցի 2-րդ մասում հեղինակներն արձանագրել են «սարսափելի» փաստ: Ըստ պետդեպի, հասկանու՞մ եք, օրենքով պետք է հավասար արտոնություններ շնորհվեն թե՜ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցուն և թե՜ մնացած կրոնական խմբերին. «…Սահմանադրությամբ և «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքով սահմանվում է եկեղեցու և պետության տարանջատումը, սակայն Հայաստանյայց եկեղեցուն շնորհվում է ազգային եկեղեցու պաշտոնական կարգավիճակ: Հայաստանի Հանրապետության և Հայաստանյայց եկեղեցու հարաբերությունների մասին 2007թ. ապրիլի օրենքը կարգավորում է պետության և Հայաստանյայց եկեղեցու առանձնահատուկ հարաբերությունները և որոշակի արտոնություններ է շնորհում Հայաստանյայց եկեղեցուն, որոնք չեն գործում մյուս կրոնական խմբերի համար: Այս օրենքի համաձայն՝ պետությունը ճանաչում էր եկեղեցու կանոնական ծեսով իրագործած ամուսնությունների իրավական ուժը, սակայն դեռևս չկային այդ դրույթի կենսագործումն ապահովելու համար անհրաժեշտ իրավական ակտերը: Օրենքը նաև իրավունք է վերապահում Հայաստանյայց եկեղեցուն՝ ունենալու մշտական ներկայացուցիչներ հիվանդանոցներում, մանկատներում, գիշերօթիկ դպրոցներում, զորամասերում և ազատազրկման բոլոր վայրերում, մինչդեռ «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքի համաձայն՝ կրոնական մյուս կազմակերպություններին իրավունք է վերապահվում ներկայացուցիչ ապահովել հիշյալ կառույցներում՝ միայն այդպիսի խնդրանք լինելու դեպքում»,- վշտացած արձանագրում են զեկույցի հեղինակները: Պատկերացնու՞մ եք, հայ եկեղեցին (որի ամբողջական անունն էլ չեն նշում զեկույցի հեղինակները` դեն շպրտելով «առաքելական» բառը) այդ «որոշակի արտոնություններից» էլ պետք է զրկված լիներ, կամ կրոնական խմբերն էլ պետք է ունենային «պաշտոնական կարգավիճակ»:

Թեև օրենքով աղանդավորներին իրավունք վերապահված չէ թափանցել հիվանդանոցներ, մանկատներ, դպրոցներ կամ զորամասեր, սակայն, ո՞ւմ հայտնի չէ, որ նրանք նշված կառույցներում ավելի շատ են լինում, քան մեր եկեղեցու սպասավորները: Ընդ որում, զեկույցի հաջորդ հատվածներում ակնհայտորեն երևում է, որ աղանդավորները կարող են մուտք գործել ամեն տեղ, ուր ցանկանան, և նրանց այդ մտքից հետ չի պահի նույնիսկ ամենաամուր փակված դուռը: Եվ ուրեմն, խոսել նրանց արտոնազրկման մասին, ուղղակի, ծիծաղելի է:

ԵԹԵ ՊՆԴՈՒՄ ԵՆ, ՈՒՐԵՄՆ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՆԸՆԴՈՒՆԵԼԻ Է

Պետդեպին անհանգստացնում է նաև երիտասարդ աղանդավորների բողոքները, որոնք չեն ցանկանում անգամ զորամաս ոտք դնել, թեկուզ՝ հանգստանալու համար: Քանզի այլընտրանքային զինծառայությունը սրանց համար այլ բան չէ, քան տուրիզմ: Սակայն զեկույցի հեղինակները աշխատանքային ծառայությունն էլ են ծանր ու դաժան գործ համարում. «Այլընտրանքային ծառայության մասին» օրենքը թույլ է տալիս դավանական նկատառումներով զինվորական ծառայությունից խուսափող անձանց պետական հանձնաժողովի թույլտվությամբ մարտական զինվորական ծառայության փոխարեն անցնել ոչ մարտական զինվորական կամ աշխատանքային ծառայություն… 2006թ. հունվարին Քրեական օրենսգրքում կատարված փոփոխությամբ՝ այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունից խուսափելը որակվեց որպես քրեորեն պատժելի արարք: Այնուհանդերձ, դավանական նկատառումներով զինվորական ծառայությունից խուսափող երիտասարդները շարունակում են պնդել, որ զինվորական հսկողության ներքո ընթացող այլընտրանքային աշխատանքային ծառայությունը վերածվում է անընդունելի զինվորական ծառայության»:

Ահա այսպես, սույն մոլախոտերն ամեն օր զորամաս աշխատանքի հաճախել նույնպես չեն ցանկանում: Հավանաբար այն պատճառով, որ հայոց բանակում փոքր-ինչ դժվարությամբ է ստացվում հոգեորսությամբ զբաղվելը:

ՕՐԵՆՍԴՐՈՐԵՆ ՍԱՀՄԱՆԵՔ ՆԱԵՎ ԵՀՈՎԱ ԱՍՏԾՈՒՆ

Զեկույցի հետևյալ հատվածում արձանագրված են օրենքներում առաջարկվող փոփոխությունները, և շարադրանքի ենթատեքստն ավելի քան թափանցիկ է: Հեղինակներին մտահոգում են վիճահարույց նախագծերը, որոնցով Աստված ու Փրկիչ է սահմանվում միայն Հիսուս Քրիստոսը, ընդունվում է միայն Սուրբ Երրորդությունը. «2009թ. մարտի 19-ին Ազգային ժողովում առաջին ընթերցմամբ ընդունվեցին «Խղճի ազատության և կրոնական ազատությունների մասին» ՀՀ օրենքում և «ՀՀ Քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին» օրենքների վիճահարույց նախագծերը: Առաջարկվող փոփոխություններով նախատեսվում էր ավելացնել կրոնական կազմակերպության պետական գրանցման համար պահանջվող հետևորդների թիվը: Փոփոխություններով փորձ է արվում օրենսդրորեն սահմանել քրիստոնեական դավանանքը, որի դեպքում «դավանում են Հիսուս Քրիստոսին` որպես Աստված և Փրկիչ, և ընդունում են Սուրբ Երրորդությունը», և դա սահմանել որպես քրիստոնեական կրոնական կազմակերպությունների գրանցման նախապայման: Այս նախագծերով նաև փորձ է արվում իրավական սահմանում տալ և քրեորեն պատժելի դարձնել «հոգեորսությունը», տերմինը, որը բացասականորեն կիրառվում է որպես հոմանիշ «պրոսելիտիզմի» (դավանափոխության) բոլոր տեսակների համար: Այս նախագծերի շրջանառությամբ հասարակության մեջ սկիզբ առավ բուռն բանավեճ, և բազմաթիվ տեղացի փորձագետներ, ինչպես նաև կրոնական խմբերի ներկայացուցիչներ դիտարկում էին նախագծերը (որոնք դեռ պետք է անցնեն երկրորդ ընթերցում` օրենքի ուժ ստանալու համար)` որպես կրոնական փոքրամասնությունների և երկրում կրոնական բազմազանության դեմ ուղղված քայլ»: Նաև ուրախությամբ նշվում է, որ նախագծերը քննության են առել Վենետիկի հանձնաժողովը և ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ը, ու երկուսն էլ դրանց վերաբերյալ քննադատական կարծիք են ներկայացրել:

ԵՀՈՎԱՅԻ ՎԿԱՆԵՐԻ ՀԱՂՈՐԴՈՒՄՆԵՐԸ

(նույնիսկ անհավատալի է, որ մեզանում հոգեորսների դեմ պայքարողներ կան, ու եթե կան, դա մեզ միայն ուրախացնում է)

Պարզվում է՝ իրենց նկատմամբ «անհանդուրժողականության» փաստերը եհովականները մեկ առ մեկ փոխանցել են պետդեպին, որոնք էլ տեղ են գտել զեկույցում:

Այսպես. «Իրեն «Մեկ ազգ կուսակցություն» անվանող խումբը իշխանությունների կողմից անարգել (ու թերևս իշխանությունների գաղտնի թողտվությամբ) շարունակել է Երևանի տարբեր մասերում թերթիկներ փակցնել, որոնցում դատապարտում էր Եհովայի վկաներին ու մարդկանց զգուշացնում «աղանդների» մասին…

Բազմաթիվ փոքրամասնական կրոնական խմբերի կողմից հաղորդումներ են եղել այն մասին, որ դպրոցներում նկատվում է անհանդուրժողականության դրսևորման ընդհանուր միտում ընդդեմ այն աշակերտների ու ուսուցիչների, ովքեր ներառված են Հայաստանյայց եկեղեցուց զատ կրոնական որևէ այլ խմբում: Եղել են հաղորդումներ այն մասին, որ ուսուցիչները դասերի ժամանակ առանձնացրել են փոքրամասնական կրոնական խմբերի հարող երեխաներին, իսկ դասընկերների կողմից նրանք դարձել են ծաղրի և ոտնձգությունների թիրախ…

Եհովայի վկաների հաղորդմամբ, ապրիլ-մայիս ամիսներին Վանաձորում նոր աղոթատեղի կառուցելիս՝ տեղի բնակիչները փորձել են խոչընդոտել այդ աշխատանքները: Ըստ Եհովայի վկաների՝ մի շարք անձանց կողմից ագրեսիայի դրսևորումները հատկապես սրվել են ապրիլի 21-ից մայիսի 5-ն ընկած ժամանակահատվածում, երբ նրանք սպառնացել են շինարարության բանվորներին և ապամոնտաժել ու գողացել են որոշ վրաններ ու պարաններ: Մայիսի 14-ին ոստիկանությունը իրավիճակը վերցրեց իր հսկողության տակ, և շինարարությունը վերսկսվեց ու ընթացավ առանց հետագա միջադեպերի: Ըստ լրատվամիջոցների հաղորդումների՝ բնակիչները դեմ էին աղոթատեղիի շինարարությանը, քանզի այն գտնվում էր դպրոցի ու մանկապարտեզի հարևանությամբ, և մտայնություն կար, որ խումբը կարող է դավանափոխ անել իրենց երեխաներին…»:

Զեկույցում եհովականների և աղանդավորական այլ կազմակերպությունների` իրենց նկատմամբ նման վերաբերմունքի մասին հաղորդումները բազմաթիվ են, ընդ որում՝ սրանք ներկայացված են որպես «տուժողներ»:

Զեկույցի հեղինակները նաև հետևյալ փաստն են արձանագրել. «Ապրիլի 18-ին մեկշաբաթյա այցով Հայաստան էր ժամանել ամերիկյան բապտիստական եկեղեցու «Օկլահոմայի երգող տղամարդիկ» երգչախումբը` տուրք մատուցելու ապրիլի 24-ի հիշատակի օրվա կապակցությամբ: Խմբի ժամանման հաջորդ օրը Հայաստանյայց եկեղեցին քննադատեց երգչախմբին` իրենց կայքում այնպիսի տեղեկություններ զետեղելու համար, որոնք, ըստ Հայաստանյայց եկեղեցու, ուղղված էին հայ ժողովրդի անվանարկմանը և դավանափոխությանը: Պետական հովանավորությամբ գործող մի շարք լրատվամիջոցներ ներկայացնում էին, որ երգչախումբն ուներ գաղտնի նպատակներ և այցի ընթացքում «հոգիներ որսալու» մտադրություն էր հետապնդում: Չնայած երգող տղամարդկանց կողմից այդ պնդումների բազմակի հերքումներին` ըստ հաղորդումների, Ազգային անվտանգության ծառայության պաշտոնյաները սպառնացել են Հայաստանի բապտիստական եկեղեցու հովվապետին և այն անձանց, որոնք պատասխանատու էին այն վայրերի համար, որտեղ պայմանավորվածություն էր ձեռք բերված համերգների անցկացման վերաբերյալ: Խումբը Հայաստանից մեկնեց ապրիլի 25-ին, իսկ նախատեսված համերգների կեսից ավելին, ըստ հաղորդումների, հարկադրաբար չեղյալ համարվեցին»:

Ահա այսպես աղանդավորների պաշտպան պետդեպը մեկ առ մեկ արձանագրել է տոտալ և ոչ այնքան տոտալ աղանդների նկատմամբ «անհանդուրժողականության», «ագրեսիայի» փաստերը:

Իսկ վերջում պետդեպը հիշեցնում է. «ԱՄՆ կառավարությունը շեշտել է, որ «Հազարամյակի մարտահրավերներ» ծրագրով աջակցության պայմաններին շարունակաբար բավարարելը պայմանավորված է արդարացի կառավարման ցուցանիշների, այդ թվում կրոնական ազատության հանդեպ հարգանքի ուղղությամբ կառավարության գործունեությամբ»:

Համարյա սպառնալիք` լավ կնայեք աղանդավորներին, կշարունակենք աջակցել, իսկ եթե թթու աչքով նայեք` փողը կկտրենք:

Նարեկացու «Մատյան»-ի «հայրենի հաղորդության» ուխտագիրքը – Հայ հեթանոսական Գիրքը չի կորել…

April 4, 2011

Նարեկացու «Մատյանի»՝ «հայրենի հաղորդության» ուխտագիրքը
Գիրք, որը կորած էր համարվում…
«Գիրքն է ասել» (Նարեկացի)
Ընդունված է ասել՝ հայ դիցաբանությունը, հայ հեթանոսական հավատալիքները, հայ նախնի ավանդույթները, ի հետեւանք գլխավորապես 301-ի հոգեւոր եղեռնի, կորստյան են մատնվել եւ դրանցից միայն առանձին փշուրներ են մեզ հասել Խորենացու օգնությամբ: Կանգ չառնելով այն հարցի վրա, որ հայ դիցաբանությունը հայի հիշողության, հայի սերումի ու ծագումի վկայագիրն է, իսկ նախնի հավատալիքներն ու ա-վանդույթները՝ նրա կենսունակության առհավատչյան, եւ, հետեւաբար, քանզի Հայը տեւել է, ու կա՝ դրանք (նույնն է, թե հայ կյանքի հոգեւոր բնարմատները) չէին կարող ամբողջովին կորստյան մատնվել եւ, զանազան ձեւերով, չարտահայտվել ազգի բանահյուսության, գրականության, ար-վեստի տարբեր ձեւերի, գիտության մեջ, կենցաղում: Ինչպես միջնադարյան հայ հանճարի՝ Նարեկացու «Մատյանի» ու մյուս երկերի (գլխավո-րապես Տաղերի) ուսումնասիրությունն է հիմք տալիս եզրակացնելու, տակավին հակադիցաբանական (հակազգային) ժամանակներում՝ միջնադարում գոյություն է ունեցել հայ դիցաբանության, հայ նախնի ավանդույթների ու հավատալիքների գիրք՝ Ուխտագիրք, որից եւ մեր «լուսապսակ ճակատը» (Չարենց) սնվել է իր «Մատյանը», ինչպեսեւ որոշ Տաղեր երկնելիս: Ի՞նչն է հիմք տալիս դա ասելուն:

Հայ նարեկացիագիտության մեջ հաստատված է արդեն, որ Նարեկացին հայ բանահյուսությունից լիուլի սնվել է: Օրինակ, Սեւակը միջնադարյան մեր հանճարին համարելով «ոտից գլուխ նորարար», դա, նախ եւ առաջ, պայմանավորում է «ժողովրդական բանահյուսության… օգտագործմամբ», որը «պաշտոնական գաղափարախոսությունը համարում էր ոճրագործություն եւ անառակություն»:
Ինչ խոսք, հայ նախնի ավանդույթների ու հավատալիքների գլխավոր պահպանիչ հայ բանահյուսությունը ըստ ամենայնի գնահատող ու իր երկերում լիուլի օգտագործող մեր հանճարը չէր կարող անտարբեր մնալ նաեւ հայ հեթանոսական գրքի հանդեպ (չէ որ նա նախ եւ առաջ գրավոր մշակույթի աշխարհում էր իր հոգեւոր հասունացումն ապրել, այդ աշխարհի մշակն էր, եւ, հետեւաբար, գիրքը նրա հոգուն ո՛չ պակաս հարազատ պետք է լիներ): Իսկ նման գիրք (կամ գրքեր) նրա ժամանակներում եղել է արդյո՞ք:
Նարեկացու ապրած ժամանակներից հետ՝ դեպի 5-րդ դարը գնանք: Բուզանդը՝ այդ ժամանակների պատմիչը, վկայելով իրենից առաջ ու իր ժամանակնե-րում հայի մեջ հայ հեթանոսական հավատալիքների կենսունակության փաստը, գրում է. «Վաղուց ի վեր, երբ նրանք (հայերը, – Ս.Մ.) քրիստո-նեության անունն ստացան՝ այդ (կրոնը) հանձն առան հարկից ստիպված՝ իբրեւ մի մարդկային սովորություն, իբրեւ մի մոլորություն, ա-ռանց ջերմեռանդ հավատի: (Կրոնն) ընդունեցին ոչ թե գիտությամբ, հուսով ու հավատով,…, այլ միայն քչերը, որոնք փոքր ի շատե ծանոթ էին հունական կամ ասորի գրագիտության՝ մասամբ հասկանում էին այդ (կրոնը): Իսկ որոնք որ գրագիտության արվեստից զուրկ էին, նախարարների եւ շինականների մյուս բազմությունը,… նրանցից ոչ մեկը ոչ մի խոսք, ոչ կես խոսք, ոչ մի բան, ոչ մի նշույլ իրենց լսածներից չէին կարող մտքերը պահել կամ հասկանալ… Նրանք… իրենց (ժամանակը) մաշում էին պարսավելի կրթությամբ, հին հեթանոսական սովորություննե-րով… Նրանք սիրում էին իրենց առասպելների երգերը, վիպասանությունները, նրանցով կրթվում, նրանց հավատում էին, նրանց մեջ հարատե-ւում… (նրանք,- Ս.Մ.) Աստվածների հին պաշտամունքները կատարում էին գիշերները…»:
Պատմությունը դարձյալ փաստում է, որ ողջ միջնադարում (ընդհուպ մինչեւ 19-րդ դարը), տարբեր անվանումներով գոյություն է ունեցել հայ հեթանոսական արեւորդաց (արորդիների) շարժումը (եկեղեկացական պատմիչների տեսանկյունից՝ աղանդը…) եւ այն առաջ տանող հավատացյալնե-րի գաղտնի համայնքը՝ Արեւորդաց ուխտը:
Հարց է առաջանում. մի՞թե Հայաստանի բնակչության, փաստորեն, մեծամասնությունը կազմող հայ հեթանոս (բնիկ) մասը, նրա ընտրյալ դասը, օգտվելով Մաշտոցի կողմից հայոց գրերի վերստին գյուտի ընձեռած հնարավորություններից, իր հեթանոս ավանդույթները, հեթանոս հավատա-լիքները գրի չէր առնում՝ դրանք պաշտամունքային, կրթադաստիարակչական, ինչպես նաեւ՝ սերունդներին փոխանցելու նպատակով օգտագործելու հա-մար (հետո ինչ, որ եկեղեցին խստիվ արգելում էր նման «պարսավելի» գործը): Անտարակույս, գրի առնում էր, եւ չէ՛ր կարող գրի չառնել. սիրե-լի հավատքը թե՛ ապրող, թե՛ գալիք սերունդների մեջ ապրեցնելու, հարատեւելու կենսական խնդիրը կար, իսկ դա՝ զուտ բանավոր կարգով, մրցակից քրիստոնեական վարդապետության՝ իր օրավուր զլացնող գրավոր քարոզչության աղմուկ-աղաղակի պայմաններում դժվար էր իրականացնել: Դժվար չէ ենթադրել նաեւ, որ այդպիսի գրքերից շատ-շատերը եկեղեցու կողմից հրո ճարակի են ենթարկվել, առանց այդ մասին հիշատակության անգամ… Սա-կայն, կրոնական հալածանքներից դարեդար թրծված հայ հեթանոսը մի՞թե ի զորու չէր գաղտնի պահել իր գրքերից որոշ օրինակներ, եւ դրանք փոխանցել սերունդներին: Ենթադրելի է՝ ի զորու էր…
Նարեկացու ժամանակներում հայ հեթանոսությունը իր հերթական զարթոնքն էր ապրում, որին գլխավոր թափ հաղորդողը թոնդրակեցիական շարժումն էր: Ազգային ավանդույթների ու հավատալիքների վերականգնման ներազգային պոռթկման գլուխ կանգնած էր ժամանակակիցների կողմից իմաստուն հռչակված Սմբատ Զահրեւանցին, ով հազիվ թե հայ հեթանոսության վերազարթոնքի առիթը բաց թողներ, եւ ի մի չբերեր հայ հե-թանոս հավատալիքները (կամ էլ՝ չսրբագրեր արդեն գրառվածները, կամ էլ՝ վերստին գրի չառներ): Իսկ Նարեկացուն թոնդրակեցիությունը շա՛տ հո-գեհարազատ էր, ավելին՝ նա թոնդրակեցիությունը իր լրումին հասցնողն էր: Շարժման հանդեպ այդպիսի հարաբերություն ունեցողը, հե-տեւաբար, չէր կարող անտեղյակ լինել նրա հեթանոսական գրքից (կամ՝ գրքերից): Նարեկացու ձեռքում, առանց հարցի էության մեջ դեռեւս խորա-մուխ լինելու կարելի է ենթադրել, եղե՛լ է թոնդրակեցիներից՝ իրեն հասած հեթանոսական գիրք, քանզի նրա երկերում լիուլի արտահայտված հայ հեթանոսական հավատալիքների շերտերը չէի՛ն կարող պայմանավորված լինել ո՛չ լոկ հայ բանասացներից՝ իր՝ Նարեկացու լսածներով (իսկ որ շատ բան է լսել՝ դա ակներեւ է), եւ ո՛չ էլ այդ երկերի հեղինակի (թեկուզեւ՝ հանճարեղ) ոգու կանչով. այստեղ նաեւ գրավոր աղբյուրի առկա-յության հանգամանքը անտարակուսելի է թվում:
Սակայն Նարեկացին ինքն է մեզ ամենածանրակշիռ հիմքը տալիս իր՝ հայ հեթանոսական գրքից օգտվելու, ավելին՝ որոշ դեպքերում դրանով առաջ-նորդվելու, եզրակացությանը հանգելու համար: Իր գլխավոր երկում նա բազմիցս հիշատակում է «Գրքի» (մի տեղ՝ ուղղակի «հեթանոսաց գրքի») մասին: Ի՞նչ գիրք է դա. եբրայակա՞նը, ինչպես առաջին հայացքը այդ մասին ասում է (ինչպես եւ մինչ այժմ ասել է…), թե՞ մեկ ու-րիշ: Այդ մասին, առայժմ դեռ ընդհանուր կարգով, ասենք հետեւյալը:
Այդ գրքից «Մատյանում» մերթընդմերթ արված մեջբերումների ու հիշատակությունների՝ եբրայական Աստվածաշնչի՝ նարեկացիագետների մատնան-շած համապատասխան դրվագների հետ խորքային համեմատություն–համադրում–վերլուծությունը վկայում է, որ դրանց բուն աղբյուրը, ըստ էության, այդ գիրքը չէ: Ավելի ճշգրիտ՝ նմանությունն այդ դեպքում լոկ արտաքին է:
Ընդհանրապես, Նարեկացին իր երկում հաճախ է իր ասելիքը երկիմաստորեն արտահայտում. մի՝ արտաքին իմաստով նա կրոնական թեմա է արծարծում, մյուսով՝ ներքինով՝ հայրենի խորհուրդ: Նույնպես հաճախ նա իր «հոգեկից», իրեն «հասկացող» (արտահայտությունները «Մատյանից» են) ընթերցողին հիշեցնում է, որ իր երկը նաեւ «ծածուկ», «գաղտնի», ոչ բացահայտ արտահայտված իմաստների, խորհուրդների գիրք է, որոնք «վեր-ծանման» կարիքն ունեն (այս հանգամանքը մեր հանճարը իր երկը ճիշտ հասկանալու համար շա՛տ է կարեւորում…): Դա, անտարակույս, վերաբերում է նաեւ «Գիրք» խորհրդին: Ասել է, թե իր «Գիրք» արտահայտությամբ Նարեկացին արտաքուստ նկատի ունենալով եբրայական գիրքը (ինչպես եւ կրո-նական, ու, ըստ այդմ կողմնորոշված նարեկացիա«գիտական», աչքը դա սովորաբար ընկալել է), ներքուստ նկատի ունի բոլորովին այլ՝ հայրենական Գիր-քը (որին, ըստ Նարեկացու, կարող է հասու դառնալ արդեն թաքնատես, հայրենի ավանդույթներին հետամուտ աչքը): Հանճարը, խորաթափանցորեն նկա-տել է Պ. Սեւակը, գտնվելով կրոնական ու ազգային աշխարհայացքների հակամիտությունների կիզակետում, ստիպվա՛ծ էր իր ասելիքը այդպես երկի-մաստորեն (դարի հանգվույն) տեղ հասցնել…
Ինչպես վերեւում ենթադրվեց, 10-րդ դարում գոյություն է ունեցել (բնականաբար, կրկին ասենք, գաղտնի) հայ հեթանոսական սուրբ Գիրք, ո-րը Նարեկացուն էր հասել հոգեհարազատ թոնդրակեցիների օգնությամբ: Ահա եւ՝ «Մատյանում» բազմիցս արտահայտված «հայրենյաց ավանդի», «նախնի ժառանգության» հանդեպ շա՛տ խանդաղատալից մեր հայրենապաշտը, հայ ավանդական բանասացության հետ մեկտեղ, այդ գիրքն էլ է օգտագործել որպես «հայրենյաց» պատվար՝ իր «հոգին պարզելու», իր ով լինելը ու ինչ հուսալը հստակեցնելու համար: Այս առումով, մեր ամենագետը չէր կարող դաս չքաղել իր մեծ նախորդի՝ Խորենացու ասածից, թե «Ս. Գիրքը (խոսքը եբրայական Աստվածաշնչի մասին է, – Ս.Մ.) յուրայիններին զատելով իբրեւ իր սեփական ազգ՝ մյուսներին լքեց, իբրեւ արհամարհելի եւ իր կողմից նշանակվելու անարժան», ու այդ՝ եբրայացու եւ եբ-րայական տան մասին, փաստորեն, գրված գիրքը համարեր իր ու իր հայոց տան մասին գրված «Մատյանի» հիմք. չէ՞ որ իր երկում մեր հայրենապաշտը անընդհատ ընդգծում է, որ իր «Մատյանը» ո՛չ թե «Հակոբի տան» ու նրա նախնիների, այլ իր ու իր նախնիների մասին է:
Մեկ այլ կարեւոր նկատառում էլ: «Մատյանում» ընթերցողը հաճախ է հանդիպում դրվագների, որոնցում հեղինակը իր մարդատեսակին մեղադ-րում է «ավանդակորույս», «նախնի կենաց ավանդն» չպահելու, նախնի «Ժառանգությունը» վատնելու, «հայրենական տուրքը» չվերադարձնելու մեջ: Որի համար տեսակ-տեսակ պատկերներ է հյուսում՝ «ճյուղակոտոր ծառ», «աղավաղված կնիք», «արմատախիլ բույս», «կտրված ծառ», «վաճառված ավանդ», «սղոցված արմատ», «լքված տուն», «հայրատյաց զավակ», խզված «ուղղալար», «խանգարված հիշողություն», «լքված տուն» եւ այլն: Իր մարդատեսակին այդպես բազ-մաձեւ ինքնուրացության ու օտարամոլության մեջ մեղադրող մեր հանճարը, իր կողմից՝ իրեն, հերթականը թույլ չէր տա եւ՝ եբրայական աստծո ներշնչմամբ՝ եբրայացու համար գրված գիրքն իրեն «հաց հանապազօրյա» չէ՛ր համարի:
Ասվածը հաստատող մեկ կարեւոր փաստարկ էլ: «Մատյանի» դրվագներից մեկում Նարեկացին, նկատի ունենալով այն հավատավորներին, ովքեր «հայրերի» «աստվածներ»-ով են առաջնորդվում, գրում է. «…Չկային նրանց հետ օտար աստվածներ, որոնց չէին ճանաչում նրանց հայրերը»: Մեկ այլում էլ նա ե-րանի՛ է տալիս «այն ժողովրդին, որի տերը՝ իր աստվածն է»: Անշուշտ, հավատքային այդպիսի ազգադրոշմ ըմբռնումն ունեցողը, օտար աստծուն (ով-ով, Նարեկացին մի՞թե չգիտեր, որ եբրայացու աստվածը իր աստվածը չէ) ու նրա ներշնչմամբ գրված գիրքը (նա շատ լավ գիտեր, որ այդ գիրքը եբրայա-ցու՛ համար է) իրեն առաջնորդող չէ՛ր համարի:
Հետեւաբար, այս ընդհանուր կարգի նկատառումներն արդեն իսկ վկայում են, որ «Մատյանում» հիշատակված «Գիրքը» եբրայականը չէր կարող լինել. մեր հանճարը «Մատյանը» եւ որոշ տաղերը գրելիս, որպես կենարար գրավոր սկիզբ, օգտագործել է հայ «հեթանոսաց գիրքը», իր «հայրերի» աստվա-ծապատում, իր ազգի հավատալիքների, ավանդույթների, վարք ու բարքի Ավետարան, ավա՜ղ, մեզ չհասած, Գիրքը:

Հայ հեթանոսական Գիրքը չի կորել

Ինչպես արդեն ասացինք, «Մատյանում» հիշատակված «Գիրքը» եբրայականը չէր կարող լինել. մեր հանճարը «Մատյանը» եւ որոշ տաղերը գրելիս, որպես կենարար գրավոր սկիզբ, օգտագործել է հայ «հեթանոսաց գիրքը», իր «հայրերի» աստվածապատում, իր ազգի հավատալիքների, ավանդույթների, վարք ու բարքի Ավետարան Գիրքը: Ասվածը հիմնավորենք՝ քննելով «Մատյանի» այն դրվագները, որոնցում «Գրքի» մասին ուղղակիորեն խոսք կա:
– Դրվագներից մեկում, ի հիմնավորումն իր հետ կապված խորհուրդներից մեկի, Նարեկացին գրում է. «Եվ քանզի հոգուս մեջ բարեսերմ ցորե-նի փոխարեն / Խայթող, թունավոր եւ թմրեցուցիչ խոտեր բուսցրի ու տնկեցի ես, – / Ըստ գրոց խոսքի՝ ավետարանից էլ առաջ ասված» (Բան ՁԳ, Գ, 65-70): Վերջին տողում, թվում է, ակնարկվում է եբրայական Աստվածաշնչում Հոբի ասածը («Թող ցորենի տեղ փուշ դուրս գայ, եւ գարիի տեղ ո-րոմ»), ինչպես եւ կարծում է Ա. Ղազինյանը՝ «Մատյանի» գիտական հրատարակիչներից մեկը: Սակայն Նարեկացու եւ Հոբի ասածների միջեւ տարբե-րությունն ակնհայտ է, եւ դա ոչ միայն արտաքին է, այլեւ՝ ներքին. «Մատյանի» ասածում մտքի եւ ապրումի բոլորովին այլ շեշտադրում է: Ան-տարակույս, «Մատյանում» հիշատակված «գրոց խոսքը» իրեն՝ Նարեկացու մարդատեսակին անմիջականորեն վերաբերող հայրենի ժառանգություն գրքի խոսքն է (դա է հենց թաքնատեսորեն ակնարկվում «ավետարանից էլ առաջ ասված» արտահայտությամբ, զի քրիստոնեական ավանդույթներում, հետամուտ Հիսուսի ասածների, Հին կտակարանը նույնպես համարվել է Ավետարան), որով միայն նա կարող էր իր հետ անմիջականորեն կապված ողբերգական խոր-հուրդներից մեկի հիմնավորումն տալ:
Բացի այդ՝ նարեկացիական ու եբրայական այդ, ինչպես նաեւ ստորեւ հիշատակվող, «նմանությունների» հետ կապված, նկատենք նաեւ հույժ կարեւոր հանգամանք, որը նարեկացիագետները չե՛ն նկատում: Եբրայական գրքի լուրջ գիտակները վաղուց են պարզել, որ դրա որոշ պատումների նախատիպար-ները վերցված են արիական (հայկական, պարսկական, հնդարիական, հունական…) հոգեւոր ավանդույթներից, որոնք եբրայացիները, պարզ է, յուրովի մշակել ու իրենց են հարմարեցրել: Ուստի եւ, եբրայական գրքում տեսնել զուտ եբրայականություն, նշանակում է էապես սահմանափակել դա իս-կությամբ ճանաչելու տեսադաշտը, նշանակում է՝‘հետեւանքը շփոթել պատճառի հետ: Նարեկացին ազգի (ցեղի) հանճարն է (ո՛չ սովորական հայ վարդա-պետ, կամ՝ մտավորական…), իսկ այդպիսին չէր կարող, հետեւաբար, եբրայական գրքից «առաջ» չգնալ (ու դրանում ասվածները չվերադրվագեր ըստ «առա-ջուց»‘նախնի, մաքրամաքուր ասվածների), «առաջ», որի մասին նրան ծանուցանում էր հայրենի՝ սերնդեսերունդ իրեն հասած «գրոց խոսքը»:
– Մեկ այլ դրվագում Նարեկացին իր «վերստին կենդանանալու», «նորից-նոր» դալարելու, «կրկին» ծաղկելու ավետիսը արդեն իսկ տեսնում է Արարչի «ներշնչումով գրված գրքերի հուսադրության մեջ» (Բան ՁԸ, Գ, 50): «Մատյանում» լոկ եբրայական իմաստներ տեսնող նարեկացիագետը‘ասվածը ծանո-թագրելով, գրում է, որ այդտեղ «ակնարկվում է, այսպես կոչված, Վերջին կամ Ահեղ դատաստանը» (տե՛ս Բան ՁԸ-ի 2-րդ ծանոթագրությունը): Եբրայացի մարգարեների գրվածքներում, հիրավի, խոսվում է հառնումի մասին, բայց՝ միայն Իսրայելի տան, ու նրա աստծո՝ Եհովայի խոստման հետ կապված, հառնումի, ընդ որում՝ հենց հառնումի եւ ո՛չ վերհառնումի, ինչպես Նարեկացու «Մատյանում»: Նարեկացու հիշատակած գիրքը, հետեւաբար, եբրայականը չէր կարող լինել, քանզի այն վերաբերում է միայն եբրայացու՝ Եհովայի «ընտրյալ ազգի» (եւ ո՛չ ի՛ր՝ Նարեկացու ազգի) հառ-նումին. նա հավատքային նրբանկատությունն ուներ չմիջամտելու Իսրայելի տան ու նրա աստծո անձնական հարաբերությանը: Հայ հանճարին իր վերհառնումի մասին կարող էր ասել միայն ու միայն հայրենի՝ Արարչի «ներշնչումով գրված» գիրքը: Այդ մասին են վկայում նաեւ «Մատյա-նի» մեկ այլ էջում՝ «Անցյալում՝ ավետավոր հիշատակումների» (Բան ԾԲ, Ա, 15), ինչպես նաեւ՝ մեկ այլում էլ, «մեղա…» խորհրդի հետ կապված, «հայրենական տուրք»-ի (Բան ԻԷ, Բ, 25) մասին՝ վերը բերվածին նման հիշատակումները: «Մատյանի» կրոնական հավատաքննիչի աչքից, թերեւս, վրի-պել է այն՝ արդեն բացահայտ ազգադրոշմ դրվագը, որտեղ խոսք է գնում «հայրենի հաղորդության ուխտի», այդ ուխտի՝ «անտեսների վկայության խորանի», որպես իրեն՝ Նարեկացու մարդատեսակին «սոսկալի վայրում» իրավացիորեն «ամբաստանողների», մասին (Այնտեղ տապանը նախահանցավոր-ների եւ կտակարանը տիրանարգների,/ Եվ ահավոր նշանն հիմիկվաններիս՝/ Հանդես գալով՝ մեծաձայն պիտի դատախազեն:/ Այդ նույն սոսկալի վայրում՝/ Մեկը հայրենի հաղորդության ուխտը, /Մեկն էլ անտեսների վկայության խորանը,/ Մյուսը՝ մեծագործ արյունն Աստուծո/ Իբրեւ իրավացի ամ-բաստանողներ՝/ իմ առջեւ պիտի տարածեն (Բան ՀԹ, Գ, 95-105)):
«Հայրենի (այսինքն՝ հայոց, – Ս.Մ.) հաղորդության ուխտ» արտահայտությամբ Նարեկացին հենց խորհրդանշում է իրեն այդ հոգեհարազատը, որը, դժվար չէ ենթադրել, հայի բազում սերունդների միջով անցած ու իրեն հասած հայ հավատավորի ուխտն է, որն, ինչ խոսք, իր «անտեսների (այսինքն՝ պաշտոնական դավանաբանությունից գաղտնի գործող,-Ս.Մ.) վկայության խորանը», իր հավատո հանգանակ աստվածությունն մատյանն է ունե-ցել, որոնք եւ, հիշյալ դրվագում, հանդես են գալիս որպես Նարեկացուն ամբաստանողներ:
– «Մատյանի» էջերից մեկ այլում մեր հայրենապաշտը իր իսկ «աչքերով տեսած» ինչ-որ բանի հանդեպ իրեն «ավելի» է «պատասխանատու» համա-րում, «քան թե համորեն Ավետարանի» (Բան ԻԷ, Գ, 75): Ի՞նչ է այդ ինչ-որ բանը, որի մասին հավատաքննիչի «կացինից» խուսափելու համար բա-ցորոշ չի ասվում: Անտարակուսելի է, եբրայական Ավետարանին հակադարձելին կարող էր լինել միայն համապատասխանը, նույն՝ հավատքայինի ո-լորտին վերաբերող մեկ այլ՝ հայոց ավանդույթներն ու հավատալիքները ամփոփող Գիրքը: Այդ Գրքի խորհուրդները չպահելու մեջ էլ Նա-րեկացին իրեն մեղադրում է: «Եվ քանի որ ես, ինքս ինձ անձամբ մատնեցի մահվան իմ ինքնագրությամբ,/ Ու չկանգնեցի երբեք ինչպես մարդ՝ ոտքի,/ Ոչ էլ ստացա սիրտ բանականի, Գրքի հաձայն…», գրում է Նարեկացին՝ աչքի առաջ, անշուշտ, ունենալով ինչ-որ գրքում ասվածները (Բան ԻԱ, Ա, 5): «Մատյանի» գիտական հրատարակիչը, ծանոթագրելով այդ տողերը, եբրայական գրքում դրանց համապատասխանող տողեր չգտնելով (բայց սովոր «Մատյանի» պատումներում լոկ եբրայական հիմք տեսնելուն)՝ մատնացույց է անում (տե՛ս Բան ԻԱ-ի ծանոթագրություն 1-ը) Դանիելի գիրքը (Դան., Է, 4), որում խոսվում է Դանիելի տեսած մի երազի մասին, որտեղ պատմվում է «գազանի (առյուծի, – Ս.Մ.) «մարդի պէս» ոտքերի վրա կանգ-նելու եւ մարդու սիրտ ձեռք բերելու մասին: Ի՞նչ կապ ունի Դանիելի երազը Նարեկացու ասածի հետ. Նարեկացու «Գիրքը» իր մասին է ա-սում, այն դեպքում, երբ Դանիելինը՝ գազանի՝ «մարդու պէս կանգնեցվելու…»: Անժխտելի է, որ մեր մեծն ողբերգուն, հիշյալ տողերը գրե-լիս, իր ձեռքի տակ ունեցել է հայոց մի գիրք, որում պատմվել է իր ասածի մասին…
– Հետեւյալ տողերում եւս Նարեկացին հիշատակում է հայ հեթանոսական գաղտնի գրքի, ավելին՝ գրքերի (այդ թվում՝ թերեւս նաեւ ցեղակից մյուս ազգերի) ասածների մասին. «Զարմանահրաշ գրքերն երբ բացվեն / Ուր գրված են մեր մինչեւ այժմ ծածուկ մնացած բոլոր / Գործերը պես-պես այս կյանքում վարած մարդկային բնության…» (Բան ՀԹ, Գ, 85-90): Անշուշտ, այդտեղ էլ մեր հանճարը նկատի ունի ո՛չ թե եբրայական գրքերը (որոնք դարեր ի վեր արդեն բացված էին…), այլ «հայրենի հաղորդության ուխտի» «անտեսների վկայության խորանի»՝ գաղտնի պահված գրքերը:
Իհարկե, բոլորովին էլ չպետք է հասկանալ այն իմաստով, որ հայ հանճարը իր երկերը գրելիս չի օգտագործել եբրայական սուրբ գիրքը, – գիրք, որն ի պաշտոնե պետք է լիներ իր օգտագործվելիք գրքերի գիրքը: Օգտագործել է, այն էլ՝ ինչպե՛ս («Մատյանն», այս առումով, համաշխարհային գրականության եզակի գործերից է): Բայց օգտագործել է՝ այն հարմարեցնելով իր Գրքին ու նրանում ամփոփված խորհուրդներին (չէ որ նա, կրկին անգամ նկատենք, «Մատյանը» «Իսրայելի տան» համար չի համարում…): Ստույգ ասած, նա հիշատակելով եբրայական գրքի (Աբրահամի, Սողոմոնի, Դավ-թի, Մովսեսի, Ժողովողի, Հիսուսի… ասածների) խորհուրդները, սա կազմում էր, կրկին նկատենք, «Մատյանի» «Գիրք» խորհրդի արտաքին, իր իսկ հեղինակի խոսքերով ասած, տողերի շարքում գրված իմաստը)… դրանց զուգաշավիղ ու դրանցից ի տարբերություն, հիշատակում է իր Գրքի խորհուրդները (սա էլ կազմում է, կրկին նկատենք, «Մատյանի» «Գիրք» խորհրդի ներքին՝ թաքուն իմաստը, որն, իր իսկ՝ Նարեկացու խոսքերով ասած, արդեն «գրված» չէ «տողերի շարքում»…): Դրանով եբրայացուն կարծես ասելու լինի, որ քո «գիրքն ասում է»-ի հետ մեկտեղ՝ ես էլ ունեմ իմ «Գիրքն ասում է»-ն, որն է եւ պատվար հանդիսանում իմ, անձամբ իմ, հետ կապված «գործերի» ու խորհուրդների մեկնաբանման ու լուսաբան-ման համար:
Նկատենք նաեւ, որ հայ հեթանոսական Գիրքը «Մատյանում» արտահայտվել է ո՛չ միայն հիշատակված տեղերում, այլեւ երկի ողջ ընթացքում: Այդ Գրքի՝ ողջ «Մատյանի» վրա թողած հետք-դրոշմների՝ հետադարձ կարգով վերծանությունն ասում է այն մասին, որ այն, իր հերթին, բաղկացած է ե-ղել, ինչպես հուշում է ասելու երկի՝ «անատոմիական» ու «քիմիական» վերլուծության փորձը տարբեր գրքերից (կամ՝ շերտերից)՝ Դիցաբա-նություն, Ծագումնաբանություն, Ավետարան, Ձոնարան, Հերոսապատում, Եղերապատում, Առականի…, – գրքեր (շերտեր), որոնք «Մատյանում» լիու-լի արտահայտված են:
Սակայն առանց այդ ամենի ցուցադրման էլ, բավարարվելով լոկ վերը բերված փաստերով, կարելի է գալ այն եզրակացության, որ Նարեկացին առաջնորդվել է հայ հեթանոսական Գրքով, այդ Գիրքը «Մատյանում» (ու որոշ տաղերում) ծածկագիր արտահայտված է: Հետեւաբար, հայ հեթանոսական Գիրքը չի կորել, այն մեր հանճարը իր «հոգեզմայլ» երկում՝ «Մատյանում» (Մ. Մեծարենց) ու «հեթանոսաշունչ» տաղերում (Ա. Չոպանյան) պահել-սերունդ-ներին է փոխանցել:
Բայց, մեր բուն թեմայից մի փոքր շեղվելով՝ ավելացնենք. Նարեկացու, որպես հանճարի, ոգուն խորթ է հնի, ավանդականի, թեկուզեւ՝ մեծա-խորհուրդ, կրկնությունը. հանձին նրա «Մատյանի» ու հեթանոսաշունչ տաղերի՝ «հինը», վաղնջականը նոր կյանքով ապրեց. նա միջնադարյան Հային, առաջնորդվելով նախնի Գրքով, նորոգ Աստվածաշունչ պարգեւեց: Պատահակա՞ն է, որ երկար ժամանակ Հայը, «Մատյանը», «Նարեկ» անվամբ, դնում էր «բարձի տակ»՝ դրանում տեսնելով Աստծո շնչի ներկայությունը իր տանը…
Դրանումն է իր «Մատյանի» դերակատարումը տեսնում նաեւ ինքը՝ մեր հանճարը: Նա գիտակցում է, որ իր աստվածատեսլական երկը, լինելով հնի, նախնիի, ժառանգականի շարունակություն, միաժամանակ դրա նորոգումն՝ նորօրյա Աստվածաշունչ, իր իսկ խոսքերով ասած՝ «նոր մատյան» է (Բան Գ, Բ, 45): Իրավունքն ուներ, հետեւաբար, հայ նորօրյա մարգարեն դիմելու իր ամենամեծ ապավենին՝ Արարչին եւ ասելու՝ «Զղջումիս խոսքերն արա՛ զորավոր, մեզ ուղարկելով հոգիդ բարձունքից, / Պատգամներով այն աստվածաշունչ, որոնք դրել եմ ես այս գրքիս մեջ» (Բան Բ, Բ, 75):
Ավելին, մեր հանճարը գիտակցում է, որ իր «Մատյանը» Աստվածաշունչ է ո՛չ միայն իր ազգի, այլեւ ցեղի, իր պես բոլոր մյուս «լուսած-նունդների», Արարչի «ձեռամբ» արարված բոլոր-բոլոր արի ազգերի համար: Գրում է. «Պիտի հիշատակեմ ես փոքր ի շատե, /…/ Հոգեւոր կյանքի այն օրենքները, / Որոնք լուսածնունդներին ազատագրում են…» (Բան ԼԸ, Ա, 5-10): Մեկ այլ տեղ էլ, թե՝ «Հաղորդակիցներն այս կենաց գրքի՝ թող փրկվածներին լինեն դասակից: /…/ Մատյանն այս ողբերի, որ քո (Արարչիդ,-Ս.Մ.) անունով սկսեցի / Թող կենարար դեղ ու դարման լինի / Եվ բժշկվի քո արարծների հոգու եւ մարմնի ցավերը բոլոր« (Բան Գ,Գ, 9 եւ Դ, 130):
Երկա՜ր ժամանակ հիշողությամբ խանգարված, ինքն իրեն ու իրենինը ուրացող, օտարի (չարի) Աստվածաշունչը իրեն Աստվածաշունչ համարող Հայը (արի ցեղը) ի դեմս «Մատյանի», ունեցավ իր Աստվածաշունչը…
Ուստի եւ, իր կառուցած «նորոգ» հավատքի շենքը, փաստորեն, հրեականին հավասար տեսնելով, մեր արարչատեսն իրավացիորեն իրեն իրավունք է վերա-պահում՝ դիմելու Արարչին ու ասելու, որ նա իր «հավատքի փոքր այս դավանանքը («Մատյանը»,-Ս.Մ.) խնդրագին/Վերոգրյալ երջանիկների (հրեա-ների,- Ս.Մ.) հավատքին հավասար դասելով», իրեն էլ ապրեցնի՝ «նրանց հետ բերկրալից կյանքով» (Բան ԼԱ, Բ, 35):
Այսպիսով, Նարեկացին իր լավագույն երկերում ծածկագիր պահպանելով հայ հեթանոսական հինավուրց Գիրքը, այն նորոգ տեսքի բերեց՝ այդպես ապրեցնելով ու հասցնելով մեզ՝ ժամանակակիցներիս:

Սերգեյ Մանուկյան
ԵՊՀ դասախոս, փիլիսոփա

«Լուսանցք» թիվ 6, 7 (182, 183), 2011թ.

Երբ եկեղեցին «լծված է սերնդի ապուշացման գործին»

April 4, 2011

Ազգային տոնե՛րը միայն կբացեն նույն սերնդի աչքերը

http://www.louysworld.com/ կայքէջը հայտնում է, որ ««Էջմիածինը հունվարի 14-ը հայտարարել է «Հիսուսի թլփատման տոնակատարության օր (հունվարի 6-ից 8 օր անց)»: Շնորհավորում ենք համայն հայությանը նման պատվի արժանանալու համար: Կեցցե՛ Առաքելական եկեղեցու հով-վապետը, որ կարողացավ ամենակարճ ժամկետում հաստատել Հիսուսի մարդայնացումը՝ պուպուլի կտրվածքով: Եվ նաեւ…»»…
Ինչեւէ: Մեր կարծիքով, սա եւս մեկ ազգային տոն խառնելու հեռահար միտում ունի:

Նախ հիշեցնենք, որ բոլոր հայարիական-հեթանոսական տոներն ու ծեսերը քրիստոնեաբար «կերպարանափոխվեցին» եւ դարձան հուդա-քրիստոնեա-կան, բայց առ այսօր հայերը հունվարի 1-ին անգամ տոնում են տարեփոխություն ու ամանոր, այլ ոչ թե արեւմուտքցիների նման՝ սուրբ ծննդյան տոներ: Փետրվարի 13-14-ին տոնում են հայոց կրակապաշտական-արեւապաշտական Տրնդեզը եւ ոչ թե՝ Տիառնընդառաջը (իրենց տիրոջը՝ Հիսու-սին նկատի ունեն)… Հետո Վարդավառը տոնում են որպես ջրի, մաքրության՝ Աստղիկ Աստվածուհու վարդաջրով ցողվելու, մաքրվելու-գեղեցկանալու տոն եւ ոչ թե՝ քրիստոնեական հերթական մի սեւազգեստ ծիսական արարողություն… Իսկ շատ հայեր արդեն նոր տարին՝ գարնանամուտը տոնում են մարտի 21-ին, Վահագն Աստծո վերածննդի օրը… Հիշեցնենք, որ այսպես կոչված քրիստոնեական սուրբ ծննդյան օրերին հայերն արդեն Միհր Աստծո տոնն են նշում՝ ձմեռային արեւադարձի օրը… Կա նաեւ Տիրատոն, Զատիկ՝ Մայր Անահիտի տոն, դեռ պետք է վերականգնվեն Հայ Աստվածներ Հայր Արայի, Վանատուրի եւ Նանեի տոները եւ այլք, որոնք եկեղեցին այդպես էլ չքրիստոնեացրեց: Չկարողացավ: Դրա համար էլ կորցրեց… Քրիստոնեացված տո-ները հուդա քրիստոնեաբար տոնվում են միայն եկեղեցու ներսում, իսկ ժողովրդի մեջ կենացները, ջրոցին, կրակ վառելն ու նախնյաց փառաբա-նելը մնացին որպես հայկական (հեթանոսական) ավանդույթ, ոչ թե՝ ողբալ-աղերսելն ու Հիսուսի հարություն առնելն ու այսպես կոչված պայծառակերպվելը, հրաշափառվելը…
Սա այնքան ակնհայտ է, որ Հայ առաքելական եկեղեցին նույնիսկ բացահայտ աղմկում է, թե հայեր, մի՛ հեթանոսացեք՝ Զատիկի գունավոր՝ բնական գույներն արտահայտող ձվերը միայն կարմիր ներկեք (իբր Քրիստոսի արյունն է), կրակի վրայով մի՛ թռեք Տրնդեզին, ջրախաղով մի՛ տարվեք Վարդավառին եւ այլն:
Բայց հայերը հեթանոս (էթնոս-ազգային) են ի բնե եւ տոներն աղիողորմ աղերսներով չեն անցկացնում, այլ՝ գինեձոներով, փառաբանում-ներով ու բնությանը համահունչ՝ բնության չորս տարերքներին (հող, ջուր, կրակ, օդ) պատվելով:
Եվ ահա, http:/ http://www.louysworld. com/ կայքէջի նոր լուրը եկավ հավաստելու, որ Հայ առաքելական եկեղեցին հիմա էլ մի նոր հայկական տոնի դեմն առնելու խնդիր է լուծում: Որովհետեւ հունվարի 14-ին ազգայնական, ցեղակրոն հայերը նշում են Ցեղակրոնի (Ցեղակրոնության) օրը, որը հունվարի 1-ին՝ Գարեգին Նժդեհի ծննդյան տոնի հետ միասին ամանորի եւ սուրբ ծննդյան կոչված տոներն իրապես ստվերելու հե-ռահար վտանգի մեջ են գցել……
Լա՜վ, եթե նույնիսկ ընդունենք, որ Ցեղակրոնի օրվա դեմ չէ այս քայլը, ապա մի հարց մնում է այնուամենայնիվ՝ հայերը հիմա էլ թլպատման տոնակատարությու՞ն են նշելու…
Հերիք չէ հայ քրիստոնյաները Սիոնը եւ Իսրայելը որպես սուրբ լեռ ու տարածք են նախընտրում, քան՝ Մասիսներն ու Արարատը, «Սիո-նի մանուկներին» են փառք տալիս, որպես «Արեւի որդիների», ոչ թե արեւապաշտ հայերին ու արիներին, մահացած հայի հոգին «ի վերին Ե-րուսաղեմ» են ուղարկում, ոչ թե Հայկական լեռնաշխարհ… հիմա էլ թլպատվելն են տոն համարում…
Միեւնույնն է՝ հունվարի 14-ը Հայոց մեջ մնալու է որպես Ցեղակրոն հայի օր եւ ոչ թե հրեա Հիսուսի թլպատման տոն:
Նույն՝ http://www.louysworld. com/ կայքէջը գրում է, որ վերջերս հարց է քննարկվել կայքում, թե՝ «Ի՞նչ եք կարծում, ինչու է այսօր ե-կեղեցին լծված նոր սերնդի զանգվածային ապուշացման գործին…»:
Այցելուներից մեկը պատասխանել է. «Առհասարակ Քո էությունից պիտի բխի Աստվածապաշտությունը… ոչ թե եկեղեցու կամքից»: Նաեւ հայտնի ազգային մտավորական Հայկ Ասատրյանի՝ «եթե քեզնից դուրս կա Աստված, ապա դա զինակիցն է ուրիշների, եւ նրանք քեզ հետ կվարվեն որպես անոգի ա-ռարկայի» մեջբերումն է նշված ու էլի այսպիսի մտքեր:
Կայքի այցելուները կարծում են, որ «Ցանկացած գաղափարախոսություն՝ ինչպիսին էլ այն լինի, եթե չի օգնել ու չի օգնում Ազգի ու Պե-տականության զորացմանը, ուրեմն ոչ միայն անպիտան է, այլեւ՝ խիստ վտանգավոր»: Մասնավորապես մեկն արձագանքել է. «Ինձ, տվյալ պահին անի-մաստ է թվում թեոլոգիական դետալներ ճշտելն ու գաղափարներին զուտ գիտական մոտեցում ցուցաբերելը: Որեւէ կոնկրետ վարդապետություն պետք է դիտվի իր
ամբողջության մեջ. – Հայանպա՞ստ է արդյոք այն, զորացնու՞մ է Ազգի միտքն ու հոգին, սնվում է Նրա՞ արմատներից, հավատից, թե՞ թուլաց-նելով Ազգի հիշողությունը՝ տանում է նրան դեպի ինքնակործանում: Եթե բոլոր ժամանակներում քրիստոնեությունը հանդիսացել է բացա-ռապես քաղաքական գործոն, եթե Հայ եկեղեցին 1700 տարի եղել է քաղաքական հետաքրքրություններ ունեցող ամենահավակնոտ կառույցը, ո-րը հանդգնել է Ազգի գոյությունը պայմանավորել միայն ու միայն իր վարդապետության առկայությամբ, ապա՝ սրանց հանդեպ զուտ թեոլո-գիական հետաքրքրությունը ժամանակի զուր վատնում է»…
…Ի՞նչ եք կարծում, եթե այսօր եկեղեցին լծված է նոր սերնդի զանգվածային ապուշացման գործին, ապա միամտություն չէ՞ արդյոք՝ հատկապես «Լույս աշխարհ»-ում խնդիրը քննարկել միայն պատմափիլիսոփայական տեսանկյունից. ամփոփում են բանավեճի մասնակիցները:
Դառնալով ազգային ու եկեղեցական տոներին՝ նշենք մի զարմանալի բան էլ. դեկտեմբերի 4-ին «Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին նշում է հայոց առաջին լուսավորիչներ սուրբ Թադեոս եւ սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակը»: Հընթացս երեկոյան ժամերգութ-յան, Գարեգին Բ Կաթողիկոսի օրհնությամբ հանդիսավորապես Էջմիածնի Մայր Տաճար են բերվում «Մայր Աթոռի Գանձատանը պահվող սբ. Թադեոս եւ սբ. Բարդուղիմեոս առաքյալների մասունքները»:
Այլեւս զարմանալի չէ, որ այս հրեա առաքյալների մասունքները սուրբ են որոշ հայերի համար: Եթե որոշ հայերի համար աստվածը (նկատի ունեն Տիեզերքի Արարիչը, ինչը պարզապես խեղկատակություն է եւ հանդգնություն Տիեզերքի իրական Տիրոջ նկատմամբ) հրեական Եհովան է, ա-պա պարզ է, որ նրա որդին էլ կլինի նրանց փրկիչը, իսկ նրա հետեւորդ հրեաներն էլ՝ առաքյալները…
Իսկ վերջերս էլ արծարծվում է պարթեւ Գրիգոր լուսավորիչ կոչեցյալի մասունքները Հայաստան բերելու հարցը…
Ուստի՝ սույն հոդվածն ավարտում ենք վերոնշյալ կայքին հղում անելով՝ «Ի՞նչ եք կարծում, եթե այսօր եկեղեցին լծված է նոր սերնդի զանգ-վածային ապուշացման գործին, ապա միամտություն չէ՞ արդյոք խնդիրը քննարկել միայն պատմափիլիսոփայական տեսանկյունից»…

Վահագն Նանյան

«Լուսանցք» թիվ 3 (179), 2011թ.

Քրիստոնյաները Հիսուսին արջի ծառայություն են մատուցում

April 4, 2011

Հունվարի 6-ին նախագահ Սերժ Սարգսյանը Սուրբ Սարգիս եկեղեցում ներկա է գտնվել Սուրբ Ծննդյան Ճրագալույցի պատարագին: Այդ օրը Հայ Առաքելական բոլոր եկեղեցիներում մատուցվեց Սուրբ Ծննդյան Ճրագալույցի պատարագը: Ճրագալույց նշանակում է ճրագ, մոմ լուցանել, այ-սինքն՝ վառել: Ճրագալույցը խորհրդանշում է բեթղեհեմյան աստղի լույսը, որն առաջնորդեց մոգերին դեպի Հիսուս Մանուկ: Հի-սուս Քրիստոսի Ս. Ծննդյան տոնը սկսվում է հունվարի 5-ի երեկոյան, քանի որ եկեղեցական օրը փոխվում է երեկոյան ժամերգությունից հետո: Սուրբ Ծնունդն սկսում են տոնել հունվարի 5-ի երեկոյան եւ հունվարի 6-ին (գրագրությունը ըստ եկեղեցու է):

Էս ամենից բան չեմ հասկանում: Փաստորեն, քրիստոնյա աշխարհը Հիսուսին ծնեցնում է դեկտեմբերի 25-ից մինչեւ հունվարի 6-7-ը: Հայ առաքելական եկեղեցին ասում է, թե Սուրբ Ծնունդը քրիստոնյաների կողմից սկսել է տոնվել 325թ. կայացած առաջին՝ Նիկեայի տիեզե-րաժողովից հետո: Այդ ժամանակ բոլոր քրիստոնյաները տոնը նշում էին հունվարի 6-ին: Այժմ, ինչպես հայտնի է, միայն Հայ առաքելա-կան եկեղեցին է շարունակում այս ավանդույթը. կաթոլիկներն ու բողոքականները Սուրբ Ծնունդը նշում են դեկտեմբերի 25-ին, իսկ ուղ-ղափառները՝ հունվարի 7-ին: Թե ինչու են կաթոլիկները այլ օր նշում Աստծո ծնունդը, աստվածաբանները առաջարկում են տարբեր վարկածներ: Ըստ դրանցից մեկի՝ հռոմեական եկեղեցին 4-րդ դարի վերջին որոշում է Սուրբ Ծնունդը նշել դեկտեմբերի 25-ին, քանի որ Հռոմեական կայս-րությունում նախկինում այդ օրն է տոնվել կարեւորագույն հեթանոսական տոներից մեկը (արեւապաշտական): Ուղղափառ եկեղեցին ըստ էութ-յան համաձայն է կաթոլիկների առաջարկած տարբերակին, սակայն քանի որ այն չի ընդունում Գրիգորյան տոմարը եւ առաջնորդվում է հին՝ Հուլյան տոմարով, ուստի Սուրբ Ծնունդը տոնում է հունվարի 7-ին, այսինքն դեկտեմբերի 25-ից 13 օր անց:
Այստեղ չքննարկենք այն հարցը, որ ավանդույթը մոտավորապես կաթոլիկներն են պահպանել՝ Սուրբ ծնունդը նշելով դեկտեմբերի 25-ին՝ չժխտելով ազգային՝ հեթանոսական տոնը: Հայ հեթանոսներն, օրինակ, ամեն տարի, դեկտեմբերի 22-ին փառաբանում են Հայոց արդարադատության աստված Միհրի ծնունդը:
Այս ամենը մի կողմ թողնենք:
Հիմա: Դեռ ոչինչ, որ կրոնական պետություն չլինելով, մեր երկրի ղեկավարը, այնուամենայնիվ, կարծես իբրեւ պարտադիր արարողակարգ, մաս-նակցում է եկեղեցական այս կամ այն տոների: Ոչինչ, որ մեր ժողովուրդը չի լսում պատարագները, այլապես մի օր հարց կտար, ինչու՞ է հայ եկեղեցին օրհնում Սիոնի մանուկներին ու իբրեւ սրբազան խորհրդանշան ընդունում բեթղեհեմյան լույսը: Ոչինչ, որ մեր եկե-ղեցականները ծնունդ, կնունք ու մահ նույն մեռելաթաղ դեմքով են անում ու աստծու շնորհին արժանանալու համար հոգիներին Երուսա-ղեմ ճամփելու օրհնանքն անում: Ոչինչ, որ Հիսուսը 13 օր շարունակաբար ծնվում է: Ոչինչ, որ Հիսուսը նույնիսկ այդ 13-օրյա ժամա-նակահատվածում չի ծնվել, երբ նշում են նրա ծնունդը: Քրիստոնյաների ավետարանիչներից Ղուկասն ասում է, թե այդ օրերին (երբ ծնվեց Հի-սուսը) Բեթղեհեմում «բացօթեայ բնակւող հովիվներ կային, որոնք իրենց հօտերի գիշերային պահպանությունն էին անում» (Ղուկաս, գլուխ 2, 8-10): Ասել է թե՝ այդ «բացօթեայ»-ն հաստատ ձմեռային՝ դեկտեմբերի 25-ից հունվարի 7-ի շրջանը չի ենթադրում:
Սա էլ ոչինչ. քրիստոնյաների գործն է: Բայց որ քրիստոնյաները, խնդրո առարկայի պարագայում՝ հայ քրիստոնյաները, Հիսուսի հետ կապված հերթական աղավաղումը կանեին, անկեղծ ասեմ, նույնիսկ ինձ համար անսպասելի էր: Այնպես ապշեցի (ի դեպ, լրագրողները գրեթե չապշող տեսակ են), որ մոռացա, թե հունվարի 6-ին որ հեռուստաալիքով էր այդ զառանցանքը: Չնայած էականը հեռուստաալիքը չէ, այլ եկեղեցականնե-րից մեկի այն ցնդաբանությունը, թե Հիսուսը Արարիչ է, Տիեզերքի արարողը:
Սա նշանակում է, որ Քրիստոսին քրիստոնյաները (տիեզերաժողով են անում չէ՞) արջի ծառայություն են մատուցում:
Երբեք չէի մտածել Հիսուսի վերհառնելու մասին: Բայց հիմա շա՜տ եմ ուզում: Գա ու էդ եկեղեցականներին ասի՝ տո ա՛յ պնակալեզներ, ձեր իշությունները ձեր փուչ գանգատուփերում պահեք: Տո ա՛յ անարվեստ քծնողներ, ես որ ծնվեցի, աշխարհը վաղու՜ց կար, մարդիկ հազարամ-յակներ ապրում էին, ստեղծագործում, պատերազմում, հաղթում, հաղթվում,…, դուք տիեզերքը ինչի՞ հետ եք խառնում, որ ինձ տիեզեր-քի արարող եք ասում:
Ստացվում է՝ քրիստոնյաներն իրենց անմտությամբ իրենց իսկ կողմից հռչակված աստծուն գլխիկոր են թողնելու (արդեն թողել են) իրական՝ տիեզերական դատաստանի օրը: Չնայած Տիեզերքի Արարիչը էլ ի՜նչ դատաստան պիտի անի, Քրիստոսն արդեն ինքն է կրակն ընկել իր իսկ հետեւորդ-ների՝ քրիստոնյաների ձեռքը՝ իր իսկ ծննդից սկսած…

Արմենուհի Մելքոնյան

Հ.Գ. – Քրիստոնեությունը կարծելով, թե մարդկությունը անպայման կհետեւի իրեն, սա երկու հազար տարի է, ընկել է մարդկության առաջն ու քայլում է:
Ի՜նչ միամտություն: Երկու հազար տարվա մեջ այս վարդապետությունը գեթ մի անգամ ետեւը չնայեց՝ գիտենալու համար, թե մարդ հետե-ւու՞մ է իրեն, թե՞ ոչ:
Ու հայտնի էլ չէ, թե քանի՜ հազար տարի էլ այսպես պիտի գնա: Ուզում եմ պոռալ ետեւիցը, վայ թե ձայնս իրեն չհասնի: Եթե ձայնս զո-ռեր, պիտի գոռայի.
– Է՜յ, բարեկամ, ե՛տ դարձիր, քեզ հետեւող ոչ ոք չկա…
(Լեռ Կամսար, «Կարմիր օրեր»):

«Լուսանցք» թիվ 1 (177), 2011թ.

Մոլորված հայի այդ «սուրբ ծնունդ» կոչվածը – քուրմ Մանուկ

April 4, 2011

Մարդ անհատի ծնունդի խորհուրդը ազգի հոգեւոր խորհուրդների համակարգությունում առանցքային տեղ է գրավում: Չէ՞ որ այն անմի-ջականորեն ազգի մարմնի, դրա առանձին մասերի՝ անհատների կյանքի նորոգումին ու լինելությանն է վերաբերում: Այդ խորհրդի՝ ազ-գի մեջ բնական ու առողջ ընկալումից, գիտակցումից ու կենսագործումից է կախված ազգի մարմնի առողջությունն ու կենսունակությու-նը (հակառակն էլ պայմանավորում է ազգի մարմնի այլասերումն ու նրանում տեսակ-տեսակ հիվանդությունների երեւան գալը):
Հայն այն ազգերից է, ում համար հատկապես է կարեւորելի ծնունդի խորհուրդը: Երեխայի ծնունդը հայի համար ցնծություն, տոն է, ո-րը երեխայի ընտանիքի ու տոհմի կողմից, հատուկ ծիսակարգով, անկախ կենցաղային պայմաններից, պարտադիր նշվում է: Դեռեւս Հերոդոտն է զարմացել մեր տարածաշրջանի արիական ազգերի, այդ թվում՝ հայերի, խնդությամբ «հաճախակի ծնունդ նշելու» սովորությունից: Լիովին ազգային (հեթանոս) կյանքով ապրելու ժամանակներում հայը սրբազնացրել է իր ամեն մի երեխայի ծնունդը: Եվ սրբազնացրել է, որով-հետեւ Արա Արարչի ու Անահիտ Աստվածամոր հերթական երկրային զավակը՝ Աստվածամարդն է (Արորդին) լույս աշխարհ եկել: Եվ այդպիսի ամեն մի ծնունդի ժամանակ հայը հային ասել է. «Շնորհավոր երեխայի սուրբ ծնունդը…»: (Հայը, պարզ է, սրբազնացրել է նաեւ մեկ այլ՝ տիեզե-րական ընդգրկումով ծնունդները՝ տիեզերական զորություն աստվածների (Վահագնի, Միհրի…) ծնունդները, որոնք են հովանավորում երկրա-յին ամեն մի ծնունդ: Այս դեպքում, սակայն, ծննդյան տոնը համազգային ընդգրկում է ունեցել, եւ որի ժամանակ հայը հային ասել է՝ «Շնորհավո՜ր Վահագնի Սուրբ Ծնունդը», «Շնորհավո՜ր Միհրի Սուրբ Ծնունդը»…):
Բայց բանն այդպես է իսկատիպ հայի պարագայում միայն: Այն հայի, ում համար իր նորոգում երեխան ծնվում է աստվածադիր օրենքով, այդ օ-րենքի հիմնադիր, պահպանիչ ու հովանավոր տիեզերական բնական զորությունների կամքով (օրենք ու կամք, որն ասում է. «Երեխան պետք է ծնվի ընտանիքում, ընտանիքի անմիջական հորից ու մորից»): Հակառակ դեպք-«ծնունդ»-ների համար այդպիսի հայը կարճ ու դիպուկ բնու-թագրումներ է տվել՝ «ապօրինածին» (աստվածադիր օրենքից դուրս ծնված, շեղված), «բիճ» (ազգային մարմնի կենաց ծառից դուրս ծնված):
Գանք մեր օրերի՝ իր բուն ծննդյան խորհրդից շեղված «հային», որը մեզանում այսօր շատ-շատ է: Որքա՜ն նա վերջին ամիսներին հային զզվեցրեց իր «շնորհավոր սուրբ ծնունդ»-ով, որը հայի բուն «սուրբ ծնունդի» հետ ոչ մի կապ չունի, ավելի ստույգ՝ դրա ճիշտ հակառակն է: Մեծախորհուրդ ու հարուստ հայոց լեզուն կարծես պզտկցել-այդ երեք բառերին էր հանգել. «շնորհավոր…», «շնորհավոր…»,- լսում է-ինք ու տակավին լսում ենք ամեն տեղից ու ամեն «բերանից»:
Ուստի, որքան էլ տհաճ ու անիմաստ լինի (երկու հազար տարի առաջ մեռած-գնացած կայսրության մի ծայրագավառում տեղի ունեցած մի ծնուն-դով բա կարելի՞ է հա ապրել),-ստիպված ենք անդրադառնալ այդ «հայի» «սուրբ ծնունդ»-ին՝ այդ ծնունդին հարազատ ժողովրդի հարազատ սուրբ գրքերից վերցված փաստերի հիման վրա միայն:
Մոլորյալ հայի «սուրբ ծնունդ»-ը կապվում է սեմական ցեղի խառնածին ճյուղերից մեկում՝ Աբրահամի ճյուղում տեղի ունեցած ծննդի՝ Հիսուսի հետ: Հինավուրց իմաստությունն ասում է՝ «պտուղը ծառից հեռու չի ընկնում»: Հրեական ավանդույթները «ծառը» կա-պում են մոր՝ այդ ժողովրդի հոգե-մարմնավոր գծերի կերտիչի հետ (հայկականում հոր հետ է կապվում): Այդ առումով տեսնենք, թե ով է ե-ղել Հիսուսի մայրը՝ Մարիամը ու ինչպես է նա հղիացել ու ինչպես է իր Հիսուս որդուն ունեցել:
Մինչ այդ՝ Մարիամին հարազատ Եղիսաբեթի՝ Հիսուսին մկրտող Հովհաննես Մկրտչի մոր ու նրա ունեցած ծննդի մասին, որը լույս է սփռում մեզ հետաքրքրածի վրա:
Ղուկասի ավետարանում պատմվում է, որ Իսրայելում Զաքարիա անունով մի քահանա ու նրա կինը՝ Եղիսաբեթը զավակ չեն ունենում: Եվ ահա օրերից մի օր (այդ ժամանակ Զաքարիան արդեն «շատ ծեր» ու զավակ ունենալու անընդունակ է լինում) «Տիրոջ հրեշտակը» այցելում է նրան եւ ասում, որ իր կինը «սուրբ հոգով1 լցուելու» է եւ զավակ է ունենալու: Այնուհետ պատմվում է, որ կինը իրոք հղիանում է, որից նա զարմանք կտրած ասում է. «Այս ի՛նչ բան արեց ՏԷրը ինձ այս օրերին»: Եղիսաբեթը «հինգ ամիս թաքցնում» է շրջապատից իր հղիությունը եւ, վերջի վերջո, ունենում է որդի, ով լինում է Հիսուսին հետո մկրտող Հովհ. Մկրտիչը: Նույն տեղում պատմվում է, որ նույն «հրեշտակը» մի օր այցելում է նաեւ Հովսեփի կին տակավին կույս Մարիամին (ըստ հրեական ավանդույթների, կնոջը արգել-վում էր, մինչեւ չափահաս դառնալը, ամուսնու հետ մերձենալը), եւ նրան ավետիս է տալիս, որ «Սուրբ Հոգին կգայ քո վրայ», «կհղիանաս», «աստուծոյ որդի» կոչվող զավակ կունենաս: «Հրեշտակի» այցելությունից Մարիամը «խռովվում», «վախենում» է եւ հարցնում. «Ինչպե՞ս այդ կպատահի ինձ, քանի որ ես տղամարդ չգիտեմ»: «Հրեշտակը» Մարիամի անհանգստությունը ի չիք անելու համար մատնացույց է անում նրա հարազատին՝ Եղիսաբեթին, ում հետ պատահել էր այն, ինչ պատահելու էր իր՝ Մարիամի հետ: Մարիամը «շտապով գնում» է Եղիսաբեթի մոտ իր հետաքրքրասիրությունը բավարարելու համար… Ի վերջո, իմանում ենք հետո, Մարիամն էլ է «սուրբ հոգուց» հղիանում. այս ան-գամ ծննդականի անունը դնում են Եշուա2՝‘Հիսուս: Փաստորեն, Մարմիամի հետ կրկնվում է նույնը, ինչ Եղիսաբեթի: Ըստ այդմ՝ Նոր կտակա-րանում (հենց այդտեղ եւ ոչ թե մեկ այլում) «սուրբ հոգուց» ծնված երկու «աստուծո որդի» կա՝ Հովհաննես Մկրտիչը եւ Հիսուսը: Քրիս-տոնյաներն այդ մասին մի՞թե չգիտեն:
Ավելացնենք, որ «սուրբ հոգուց» ծնվածների կյանքն արդեն իսկ ծնված օրվանից շատ ողբերգական ընթացք է ունենում. նրանց չեն ընդունում թե հռոմեական իշխանությունները եւ թե հրեական համայնքը: Ավելին՝ հռոմեական իշխանությունները պատմական փորձից իմանալով, թե «սուրբ հոգուց» ծնվածները ի՜նչ անհանգստություններ են պատճառել երկրին (հասարակական բոլոր ցնցումները նրանցից են ծնունդ ա-ռել), – նրանց ծնված օրվանից հալածում են՝ հանգիստ չտալով թե նրանց եւ թե նրանց ընտանիքներին: Իսկ թե ինչ սահմռկեցուցիչ բաներ է անում առաջին դարի Հրեաստանի թագավոր Հերոդվեսը Հիսուսի ծնունդի մասին իմանալով (սպանել է տալիս Բեթղեհեմում ծնված մինչեւ երկու տարեկան բոլոր հրեա երեխաներին, որ միգուցե նրանց մեջ լինի նաեւ Հիսուսը),- սարսափից փշաքաղվում ես:
Հիսուսի ծնունդից հետագա ժամանակներ գալով՝ ասենք. նրա ծնունդը թեեւ իր ընտանիքին (դժբախտ Հովսեփին՝ «հորը» հատկապես) մեծ ան-հանգստություներ պատճառեց՝ ստիպելով նրան աստանդական կյանքով ապրել,-այնուամենայնիվ, այդ ծնունդը հրեա ժողովրդին հետագայում մեծ բարիքներ բերեց՝ ի հաշիվ իհարկե շատ ու շատ հեթանոս ազգերի ու երկրների… Հրեաների համար Հիսուսի ծնունդը հիրավի եղավ սուրբ ծնունդ: …

Քուրմ Մանուկ

1 Նոր կտակարանում հաճախ հանդիպող այդ արտահայտությունն ունի հոգե-մարմնավոր ընտիր անձ-անհատի իմաստ: Մտավոր կուրություն պետք է ունենալ այլ իմաստ տեսնելու համար:
2 Այդ մասին վկայում են հրեական պահպանված ծխամատյանները:

«Լուսանցք» թիվ 1 (177), 2011թ.


Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 90 other followers