Հավատամքի այբբենարանը — Հայոց դիցարանը. խորհուրդներ, զորություններ

Հարց է առաջանում՝ ինչու՞ մեր օրերի զանգվածային հայը՝ քրիստոնյա հայը, թողած իր՝ իր լեզվում, էլ չասած դիցաբանությունում պարզորոշ արտահայտված հարուստ ու վեհ դիցաբանական խորհուրդները, ոչ աստծուն՝ «մարդու որդուն» (որպիսին այդ «մարդու որդին» իրեն ճանաչում էր) է աստվածացնում ու պաշտում: Գլխավոր պատճառներից մեկը ճանաչողականն է. նա չի ճանաչում իր դիցաբանական խորհուրդները եւ չճանաչելով՝ իր համար աստված է հռչակում նրան, ում հրեածին համաշխարհային եկեղեցին ու դրա մաս կազմող հայաստանյայցը դարերով փորձում են որպես այդպիսին ներկայացնել (ճանաչողությունից զուրկ հայը,- ասում է Կոստան Զարյանը, — նման է կապկի. նա ամեն ինչին ու ամենքին կապկում է):

Ուստի նշված մասսայական՝ ամենից շատ տարածված, բայց բուն աստվածաճանաչողությունից լրիվ հեռու հային է ավելի շատ ուղղված սույն հոդվածաշարը («Լուսանցք»-ի ընթերցողը ինչ-որ չափով ճանաչ է հայ դիցաբանական խորհուրդներին):

1. Արա խորհուրդը

Արա խորհուդրը հայ դիցաբանական ընտանիքի գլխավոր՝ Արարող Գերագույն Զորությունը արտահայտող խորհուրդն է: Արա անունը հայ տիեզերաընկալումը տվել է Արարչին՝ Գերագույն Զորությանը: Ասել է թե՝ Արարիչ լինելն է արտահայտում Արայի էությունը, որակական հատկանիշը՝ արարող, իրենից սերող լինելը:

Արա՜ խորհուրդը լեզվաբանորեն կազմված է Ար (սերում, արարում) եւ ահ (զորություն, հզոր) բառարմատներից (հ-ն բառակազմության ընթացքում սղվել է) եւ նշանակում է Արարող Զորություն: Ար-ը Արա բառ-խորհրդում խորհրդանշում է այն, որ ամենայնի՝ Աստվածների, Աստվածամարդկանց, Բնության, Տիեզերքի, Երկնքի ու Երկրի՝ արարումը, սերումը (ծագումը) կապվում է Արայի հետ: Նա է այդ ամենի նախապատճառը (նախասկիզբը): «Ար-ն է ի զկզբանե1 եւ Արա՜ն էր Արարիչ: Արարիչը անսկիզբ է ու բացարձակ: Եվ անսկիզբ ժամանակում է նա աշխարհն արարել: Ուստի աշխարհն էլ անսկիզբ է ու բացարձակ»,-կարդում ենք «Ուխտագրքում»: Արարիչը մեկն է: Եվ չի կարող մեկից ավելի լինել, քանզի այդ դեպքում Տիեզերքը (Բնությունը) կպառակտվեր ու ինքն իրեն կկործաներ: Իսկ Աստվածները՝ Արարչի Գերագույն Զորությունը իրենցում կրող, մարմնավորող արարածները շատ են: Հայոց դիցարանը, ինչպես ընդհանրապես ամեն մի ազգային դիցարան, բազմաստված է, քանի որ Արարիչը տարբեր բնական որակներ ունի՝ Սիրո, Հուր զորության, Իմաստության… որոնք եւ մարմնավորում են նրանից սերված Աստվածները: Ըստ այդմ, Արարիչ խորհուրդը պետք է տարբերել Աստված խորհրդից, այնպես ինչպես մարդկային ընտանիքում հորը տարբերում ենք զավակներից: Արարիչը Աստվածների հայրն է, իսկ Աստվածները Արարչի որդիներն ու դուստրերն են եւ նրա կամքը հաստատողն են ամբողջ Տիեզերքում ու երկրի վրա, հովանավորողն են ամեն արարման, կառավարողն են ամեն մի շարժման, օրենք-օրինաչափության, հարաբերության, սիրո: Բացարձակ է Արարիչը, եւ բացարձակ են նաեւ նրա զավակները:

Արան բացի տիեզերական Աստված Զորություններից, նաեւ մարդկային ցեղերից մեկի՝ մերինի (Արիի) երկնային հայրն է: Ինչպես եւ արիները իրենց ճանաչում են՝ Արորդի կամ Արեւորդի2, որը նշանակում է Արայի որդի, Արարչածին: Ըստ այդմ էլ արիները Արային դիմում են՝ Հայր մեր Արա, ինչպես նաեւ նրա, որպես բացարձակ նախահոր, անվամբ կնքում իրենց երեխաների անունները եւ միմյանց դիմելիս ասում Արա (ոչ այժմյան «իմացությամբ»): Դա նշանակում է նաեւ, որ արիները Աստվածներին հարազատ, նրանց պես Բացարձակ ու անմահ են, երկրածին աստվածամարդիկ են:

Արարիչ խորհուրդը ստեղծող խորհրդից պետք է տարբերել: Ստեղծողը (բառը կազմված է ըստ /աստ՝ բացարձակ խորհուրդ նշանակող բառարմատից եւ եղծ(ել)-ից…) ստեղծում է մի բան իրենից դուրս, նրա ստեղծածը նրա հետ սերումային, որակական կապ չունի: Իսկ Արարողը Արարում է մի բան, որը նրանից է բխում, նրա հետ ժառանգականորեն կապված է ու նրա որակական հատկանիշներն է արտահայտում: Հայրը որդու Արարիչն է, քանզի նա նրան իրենից է արարում ու նրան ժառանգաբար փոխանցում իր որակները: Արիներիս պարագայում հայր-որդի ժառանգական կապի հետեւյալ պատկերն ենք տեսնում. իմ Արարիչը իմ հայրն է, նրա Արարիչը՝ նրա հայրը՝ եւ այդպես խորանալով մինչեւ Բացարձակը՝ կհասնենք Արա-ին՝ Տիեզերքի Արարող Զորությանը, ով եւ իմ երկնային հայրն է: Հողածինները երկնային հայր Արարիչ չունեն, քանզի նրանց Արարի՛չը չի արարել: Նրանց նախնուն՝ Ադամին, աստվածներից մեկը՝ Յեհովան ստեղծել է հողից: Եվ հետեւաբար, Յեհովան Ադամի հայրը չէ, այլ՝ ստեղծողն է («շինողը»՝ ինչպես կարդում ենք եբրայական Բիբլիայում): Դրանից հետեւում է, որ հողածինները Արարիչ խորհուրդը չունեն, քանզի նրանց զգացողությունը հասնում է մինչեւ իրենց ստեղծող Աստվածը (ասել է թե՝ նրանք բուն իմաստով Աստծո զգացողությունն էլ չունեն):

Նկատենք, որ արիական դիցալեզվի Արա անունը հնչյունափոխվելով անցել է սեմականներին եւ դարձել Ալլահ ու Էլոհիմ: Իսկ ժամանակին հին եգիպտացիները, Արա խորհուրդը վերցնելով արիներից, դրան տվել են Րա ձեւը:

Արա խորհրդի հետ ծագումնաբանական կապ ունեն նաեւ հինդուսների Վարունան (Վ-Ար-ուն-ան), Բըրահման (Բ-Ըր/Ար-ահ-ման) եւ հին ռուսների Պէրունն (Պ-Էր/Ար-ուն) ու Յարիլան: Պարսիկների մոտ Արա խորհուրդը պահպանվել է Արա-Մազդա ձեւով, որում Մազդա-ն մակդիր է, որ նշանակում է պաշտելի կամ իմաստուն: Ուստի պարսկական ազդեցության հետեւանք է հայոց մեջ Արային Արամազդ ասելը: Բայց հայը Արային պետք է ասի Հայր Արա կամ պարզապես Արա:

1 Հողածինների հավատքներում Բանը՝ ծնող (մայրական) սկիզբն է համարվում «ի սկզբանե», որն, ինչ խոսք, բնականության խախտում է:

2 Միջնադարյան հայ Արեւորդաց շարժումը հենց այդ գիտակցումից էր ելնում:

2. Անահիտ՝ Աստվածամայր խորհուրդը

Հայ դիցաբանական համակարգությունում Գերագույն Զորությանը՝ Արային (Արարչին) կենակից Զորությունը Աստվածամայր Անահիտն է: Եվ ընդհանրապես էլ՝ բոլոր դիցաբանական՝ ազգային հավատքային համակարգերում կա այն բնական պատկերացումը, որ Աստվածների Հայրը՝ Արարիչը, անպատկերացնելի է առանց Աստվածների Մոր, ով տարբեր համակարգերում, պարզ է, յուրահատուկ ձեւով է ընկալվում:

Բոլոր արիական ազգերից միայն Հայի՝ Աստվածամոր երկրային զավակների բնօրրանում ապրել շարունակողի մեջ է առավել ամբողջականորեն պահպանվել Աստվածամոր խորհուրդը, որը մենք կներկայացնենք:

Անահիտ անունը հայոց դիցական անունների համակարգությունում Արարչի՝ Արայի անունից հետո երկրորդ գխավոր անունն է: Այն կազմված է Ան (ծնունդ, պտղաբերում, նորոգում), Ահ (հզոր, զորություն, մեծ, մեծություն) եւ Իտ (տեղ, ամփոփում) բառարմատներով եւ նշանակում է Ծնող Զորություն, Զորություն, ումից ամեն Տիեզերական ու երկրային զորություն՝ Աստվածները, Աստվածամարդիկ են ծնունդ առնում:

Արիական մյուս լեզուներում, ինչպես նաեւ՝ այդ լեզուների ազդեցությամբ՝ սեմա-արիական խառնալեզուներում, Անահիտ անունը արտահայտվում է Արդվիսուրա-Անահիտա կամ Ան-Ահ (Աննա) բաղադրությամբ, ինչպես նաեւ՝ Իաննա, Անուանա եւ այլ ձեւերով:

Ենթադրելի է՝ նախասկզբնապես Անահիտ անունը տրվել է միայն արի ցեղի Բացարձակ Մորը՝ Աստվածամորը (մեր նախնիների համար ամեն անուն իր ստույգ որոշակի խորհուրդն է ունեցել): Հետագայում է միայն Անահիտ (Աննա) անունը տրվել ցեղում ծնված աղջիկներին (ինչպես նաեւ՝ արիա-սեմական խառնածինները՝ իրենց դուստրերին): Ահա թե ինչու այդ ժամանակներից ի վեր Աստվածամոր անվան հետ մեկտեղ գործածվել են նաեւ Մայր, Մեծամայր (Մերի, Մարիա), Աստվածածին բառերը: Օրինակ՝ Աստվածամայր Անահիտ կամ Մեծամայր Անահիտ, Մարի-Աննա, Աննա-Մարիա (չշփոթել Հիսուսի մոր՝ Մարիամի անվան հետ):

Ըստ այդմ, բոլոր արի ազգերի մեջ շրջանառվող այդ անվանումների մեջ թեեւ անգիտակցաբար արտահայտվում է Անահիտ խորհուրդը, քանզի բոլոր այդ անունները ընտանիքի եւ, հետեւաբար, մարդկային կյանքի վերարտադրության ու նորոգումի հովանավորողի պաշտամունքի արտահայտությունն են:

Ըստ հայկական ավանդության (տե՛ս «Արարատյան դիցաբանություն»), Անահիտն է Մայրը՝ Ծնողը1 բոլոր Աստվածների, Բնության, Տիեզերքի, Երկնքի, Երկրի եւ Արիների:

Նա՛ է մշտապես պահպանում ու հովանավորում ամեն մի բեղմնավորում, ամեն մի պտղաբերում ու ծնունդ:

Նա՛ է Արայի՝ Արարչի արարումը նորոգելով՝ այն պահպանում, ըստ այդմ հաստատելով Նրա բացարձակությունը: Ուստի՝ հայոց հավատքը, արտահայտելով բնական իրողությունը, Տիեզերական կյանքի օրինաչափությունը, երկսեռության խորհուրդն ունի (ի տարբերություն «միասեռական» կրոնների), որն է արտահայտում Արարչագործության խորհուրդը: Ըստ որի՝ «Արարչագործությունը մշտական ընթացք է եւ իրագործվում է Արարումի եւ Ծնումի միասնությամբ…

Առանց Արարումի չի կարող լինել Ծնում, իսկ եթե Ծնում չլինի՝ Արարումը չի նորոգվի, ուստիեւ՝ կոչնչանա» (տե՛ս «Ուխտագիրք»): Մեկ այլ ձեւով ասած՝ Արարչագործությունը իրականանում է ոչ այլ կերպ, քան Հոր եւ Մոր միասնությամբ. Հայրը արարում է, իսկ Մայրը՝ ծնում, այդպես միասին ապահովելով հավերժական կյանքի ընթացքը:

Հայոց մեջ հատուկ Անահիտին նվիրված տոներ կան (ասում եմ՝ հատուկ, քանզի Աստվածներին նվիրված տոներն էլ են նրա տոները): Հայը ավանդաբար մինչեւ հիմա ամեն տարի տոնում է Բնության բեղմնավորումի ու պտղաբերումի տոներ: Գարնանը տոնում է բեղմնավորումի տոնը՝ Զատիկը, իսկ աշնանը՝ պտղաբերումի տոնը՝ Խաղողօրհնենքը (այս տոները, նկատենք, քրիստոնեական՝ նույն օրերին տոնվող տոների հետ ոչ մի կապ չունեն):

Հայ գրականության մեջ Մայր խորհրդի հաճախակի արծարծումները (Նարեկացի, Վարուժան, Սիամանթո, Շիրազ, Թումանյան, Նժդեհ…) վկայությունն են հայ հոգեւոր կյանքում Անահիտի պաշտամունքի պահպանման: Դրա մասին չի՞ վկայում նաեւ խորհրդային՝ հայ հավատքային կյանքի համար ստեղծված այդ ամենադժնդակ ժամանակներից մեկում, Հաղթանակի զբոսայգում կանգնեցված Մայր Հայաստանի (ով, թեկուզեւ անգիտակցաբար, Աստվածամորն է խորհրդանշում) արձանն է:

Հայոց մեջ Անահիտը անվանվել է նաեւ Երկնային Տիրուհի, Սնուցող Մայր, Ոսկեմայր, Ոսկեհատ, Ոսկեծղի, Ոսկեմատն… Օրինակ՝ Տրդատ արքան, մինչեւ 301-ը իր աշխարհի գլխին Գրիգորիսի բերած եղեռնը, երկրի բնակչությանն ուղղած իր հրովարտակում Աստվածամորն անվանում է «Հայոց աշխարհի սնուցող ու պահապան»:

Սեմական կրոններում, դրանք կրողների եւ Աստվածամոր ժառանգական կապի բացակայության պատճառով, Անահիտ խորհուրդը ժխտվում է: Դրա արտահայտություններից է, ասենք, Ղուրանում ասվածը, թե «Ալլահը ո՛չ կին ունի եւ ո՛չ էլ ընկերուհի»: Կամ Հիսուսի՝ իր մորն ուրանալը: Կամ էլ՝ նույն եբրայական Բիբլիայում հողածինների նախնի մորը՝ Եվային Ադամի մեղսագործության դրդիչ ներկայացնելը: Սեմականները դարեր ի վեր, փորձելով հային իրենց կրոնները պարտադրել, դրանով իսկ փորձել են նրա միջից հանել նրա սիրելի Աստվածամոր պաշտամունքը:

Բայց չե՛ն կարողացել. Հայը մի՛շտ էլ, գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար, իր Մեծամոր պաշտամունքով է ապրել:

Եվ ապրելով՝ իրենում բորբոքել, նորոգել իր Անահտական որակները՝ ընտանիքի, տուն ու տեղի, ծննդյան, կյանքի նորոգումի պաշտամունքը2, բեղմնավորումի ու պտղաբերումի խանդը, կենսասիրությունը, բնապաշտությունը…

1 Մերօրյա՝ իր բնական խորհուրդներից հեռացած հայի համար Մայրն էլ, Հայրն էլ ծնող են համարվում: Սխալ է. ծնողը Մայրն է միայն, իսկ Հայրը արարողն է:

2 Արիաց, այդ թվում հայոց աշխարհին ծանոթանալով՝ Հերոդոտոսը զարմացել է, որ այդտեղի մարդիկ շատ են սիրել ծնունդ՝ Աստվածների, երեխայի… տոնելը:

3. Վահագն Աստվածը

Ինչպես արդեն նկատվել է, Արարիչը՝ Արա՜ն, մեկը լինելով՝ մի շարք որակներ ունի, որոնք նորոգելով մարմնավորում է Ծնող Զորությունը՝ Անահիտը: Աստվածները Արարչի այդ որակների մարմնավորումներն են (Աստված՝ լեզվաբանորեն հենց նշանակում է Արարչական Գերագույն Խորհուրդը, Զորությունը կրող, մարմնավորող): Բազմաստված է հայ դիցաբանական համակարգությունը (ինչպես եւ ընդհանրապես ամեն մի ազգային դիցաբանական համակարգություն), որում է եւ կայանում դրա հարստությունը:

Վահագնը մարմնավորում է Արարչական՝ Գերագույն Հուր Զորությունը, որը եւ բառ-խորհուրդը՝ Վահագն, ասում է. լեզվաբանորեն այն կազմված է Վ հունչարմատից (ինչ-որ բանի գերագույնությունը, բացարձակությունն է շեշտում. օրինակ՝ վ-եհ, վ-առ) եւ Ահ (զորություն) եւ Ագն (հուր) բառարմատներից՝ Վ-Ահ-Ագն՝ Գերագույն Հրե Զորություն կամ Հուր-Աստված (տե՛ս Ուխտագիրք):

Հայ արիական հավատքը բնականի եւ, հետեւաբար, նաեւ բնական հավատք է, այն «կարված» է իսկը բնության չափով, լիովին համապատասխանում է Տիեզերական մեծ կյանքի ու նրա առանձին մասերի՝ փոքր կյանքերի օրինաչափություներին: Այն մարդու կողմից հորինված չէ՛: Բնությունը, Տիեզերքը, Բնության ու Տիեզերքի ամեն մի մաս ունի իր կենսաէներգետիկան՝ կենսահուրը, դրական էներգիան, որն է եւ այդ ամենի կյանքերի, որպես այդպիսին դրանց ապրելու, գլխավոր երաշխավորը: Այլ կերպ ասած՝ ամեն մի օրգանական համակարգության առանցքը նրա կենսահուրը՝ դրական էներգիան է (ատոմում՝ դրական լիցք պրոտոնը, Արեգակնային համակարգությունում՝ Արեգակը, մարդու մեջ՝ դրական կենսաէներգիան…), որն էլ եւ իր շուրջը «հավաքում» է տվյալ համակարգությունը, որի եւ սպառվելու կամ այլ էներգիայի փոխակերպվելու դեպքում տեղի է ունենում տվյալ օրգանիզմի մահը: Հայոց հավատքի Վահագն խորհուրդը հենց մարմնավորում է Տիեզերական եւ Տիեզերքի ամեն մի մասում այս կամ այն չափով առկա հուրը:

Ասվածից հետեւում է, որ չի կարելի Հուրը նույնացնել կրակի հետ, թեեւ վերջինիս մեջ Հուրը շատ է արտահայտված (պատահական չէ, որ հայը զրադաշտական կրակապաշտությունը չընդունեց): Հուրը դրական էներգիան է, որ անթիվ-անհամար արտահայտություններ ունի, այդ թվում եւ՝ կրակի ձեւով: Եվ Վահագն-ը Տիեզերական ողջ դրական էներգիայի՝ Բնության այդ ամենակենսատու ու ամենազգայուն տարրի խորհուրդն է մարմնավորում՝ ի հակառակ Վիշապի ու նրա երկրային արբանյակ Յահվայի, ովքեր էլ, համապատասխանաբար, Տիեզերական ու Երկրային հողի՝ Բնության այդ ամենապասիվ ու պակաս զգացական տարրի բացասական էներգիայի խորհուրդն են մարմնավորում, որոնք էլ, պարզ է, նույնպես բնական զորություններ են եւ բնության մեջ իրենց համապատասխան տեղն ու դերն ունեն (օրինակ՝ երկրի վրա եթե հողի բացասական էներգիան չլինի, ապա հուրը՝ դրական էներգիան նրանում ոչ մի կենսատու բան չի՛ կարող ստեղծել):

Վահագնական Հուրը մարդկային տարբեր ցեղերի մեջ տարբեր չափաբաժիններով է բաշխված. արիների մեջ՝ առավելագույն չափով (այդ պատճառով նրանք անվանվում են նաեւ հրածիններ), իսկ ադամականների մեջ՝ նվազագույն (այդ պատճառով նրանք անվանվում են հողածիններ):

Ահա թե ինչու ադամականները, ովքեր հողի բացասական էներգիայի կրողներ են, կարող են ունենալ լավագույն դեպքում միայն Վիշապի ու Յահվայի զգացողությունը: Իսկ Վահագնի զգացողությունը կարող են ունենալ միայն դրական էներգիայի կրող արիները: Հետեւաբար՝ Վահագնը միայն Արիների՛ Աստվածն է: Նա՛ է նրանց ուժի, զորության, հաղթության պարգեւատուն ու հովանավորը (ահա թե ինչու հողածինները, թե՛ հնում եւ թե՛ մեր օրերում արիներին իրենց ենթարկեցնելու համար աշխատել են Վահագնին նրանց միջից հանել եւ նրա տեղը Վիշապ-Յահվային դնել):

Ըստ հայկական ավանդության (տե՛ս Արարատյան դիցաբանություն)՝ ամեն Տիեզերական Գարնանը*, երկնքի ու երկրի երկունքից Վահագն է ծնվում: Ծնվում է Տիեզերական Բացասական Զորությանը՝ Վիշապին քաղելու (սանձելու), նրա ու նրա երկրային արբանյակների գարշանքից երկիրը լվալու Մեծ Ջրհեղեղով եւ Արարատում պահպանելու Արարչազարմ Աստվածամարդկանց՝ Արիների ցեղը (ըստ այդմ՝ Հայոց հավատամքում Վահագնը անվանվում է նաեւ Վիշապաքաղ): Գարուն է բերում Վահագնը աշխարհին, երկրի վրա՝ նոր պատմություն, իսկ Արարատում՝ նոր տարեգրություն: Հայոց տոնացույցում երկնի ու երկրի երկունքը, որից Վահագնը պետք է ծնվի, խորհրդանշում է Տրնդեզը: Իսկ Հրեղեն Աստծո վերածնունդը խորհրդանշում է Ամանորը՝ Նոր տարին, որը տոնվում է գարնան առաջին՝ Արեգ ամսվա Արեգ օրը: Եվ ավանդաբար այդ օրը Արի Հայերը հավաքվում են ձոներ հղելու իրենց հարազատ Աստծուն, կանչում նրան, սպասում Տիեզերական Ամանորին նրա գալուստին, այդ սպասումով զորանում-ուժավորվում:

Արիական հավատքի Վահագն խորհուրդը Արի ազգերը (խորհրդի հայրենիքից՝ Հայկական լեռնաշխարհից) տարել են ուր գնացել են՝ իհարկե այն նոր պայմաններին համապատասխանեցնելով. օրինակ՝ հնդարիների մոտ՝ Ագնի, պարսիկների մոտ՝ Վերետրագնա, ռուսների մոտ՝ Ագոն…

* Չշփոթել երկրային գարնան հետ. դա փոքր մասշտաբով Տիեզերական Գարնան արտահայտությունն է:

4. Աստղիկ խորհուրդը

Արայից՝ Արարչից է գալիս Սերն ու Գեղեցկությունը, որոնք անընդհատ նորոգում է Անահիտ Մեծամայրը: Եվ Աստղիկ դիցուհին է Արարչական Սիրո ու Գեղեցկության գերագույն խորհուրդը մարմնավորում:

Աստղիկ բառ — խորհուրդը լեզվաբանորեն կազմված է Աստ (Գերագույն խորհուրդ) բառով, Աղ (սեր, հաճելի, գեղեցիկ, դուրեկան) բառարմատով եւ իկ քնքշացնող մասնիկով՝ Աստ-Ըղ (Աղ)-իկ: Հայոց հավատքում Աստղիկը որպես Գերագույն Սիրո ու Գեղեցկության մարմնավորում՝ ճանաչված է Սիրո ու Գեղեցկության Աստվածուհի: Եվ նա է մշտապես բորբոքում ու հովանավորում հայ արիների գեղեցկությունն ու սերը, դրանք պահում որպես բացարձակ զգացողություններ:

Նկատվել է արդեն, որ կատարյալ է Հայոց Հավատքը, այն Տիեզերական զորությունների իսկը արտապատկերումն է: Հայոց Հավատքի համար ինքնին հասկանալի է, որ Արարիչն իր անվերջ արարումներով մշտապես իր ամբողջությունն է հաստատում: Եվ հաստատում է սիրով, Նա «իր բոլոր բնական Տեսակներով է ամբողջանում, եւ իր Տեսակներին նա որոնում է անվերջ. Նա իր բոլոր Տեսակների մեջ իր արյունն է զգում, իր ոգին է զգում, իր որակներն է զգում: Նա սիրում է բոլորին, պահպանում է բոլորին. նորոգում է բոլորին եւ այդ բոլորով իր հավերժությունն է հաստատում… Եվ իր արարչագործությամբ Արարիչը մշտապես իր Սերն է նորոգում իր բոլոր բնական մասերի մեջ» (տե՛ս Ուխտագիրք): Իսկ Հայոց Հավատքում Արարիչն իր այդ բացարձակ Սիրո կամքն արտահայտում է իր դստեր՝ Աստղիկ Դիցուհու օգնությամբ: Ով էլ Արարչական Սերը սերմանում է բոլոր բնական Տեսակների մեջ. այդ ամենը սիրով են ծնվում, ապրում, մեռնում, ապա կրկին կրկնելով այդ ընթացքը:

Աստղկյան Սերը մարդ արարածներից բացարձակորեն, առանց ստվերի, տրված է միայն Արարչի երկրային որդուն՝ Արիին: Ով էլ այդ սիրո կրողն է: Իսկ Աստղիկը՝ նրա, միայն նրա Աստվածուհին ու երկնային քույրը (հույների Աֆրոդիտեին, սեմականների Աստարտային ու Իշտարին չշփոթել Հայոց դիցարանի Աստղիկի հետ): Եվ Աստղկյան Սիրով ապրող արին գիտի (տե՛ս Ուխտագիրք), որ Հայր Արան Աստղիկ Դիցուհու օգնությամբ հաստատելով Սերը իր մեջ՝ իր եսը բաժանել է բազմաթիվ ես-երի, որոնք բոլորն իր ես-ն են, իր ամբողջության մասերն են տարբեր անհատների մեջ: Եվ Հայր Արայի կամքով Արին մշտապես որոնում է իր ես-ի ամբողջությունը տարբեր անհատների ու բնօրրանի մասերի մեջ. «Ես կամ իմ եղբոր մեջ, իմ զավակի մեջ, իմ նախնիների մեջ, իմ հարեւանի մեջ, ընկերոջ մեջ, իմ բնաշխարհի մեջ… Այդ բոլորը իմ ամբողջության մասերն են: Եվ ամբողջանալով միայն ես կհասնեմ կատարելության, կհասնեմ աստվածայնության»,- ասում է Արիի Սերը իրեն: Ինչպես նաեւ, որ «Սերը դա Ես-ի ամբողջության որոնումն է. դա Սերն է դեպի ինքն իրեն՝ իր ամբողջության մեջ: Ես ինքս ինձ տեսնում եմ բոլորի մեջ, որ իմն են, որ ինքս եմ: Եվ ես նվիրվում եմ նրանց, պահպանում եմ նրանց, կարոտում եմ նրանց, զորացնում եմ նրանց»: Սիրելով՝ Արին իրեն զգում է իր Բացարձակ Հոր՝ Արայի արյունը: Իսկ զգալով՝ իրեն միաձուլված է տեսնում այն ամենի հետ, ինչ Արարչից է գալիս: Դրանում է հենց կայանում Արիի երջանկությունը*:

Հայոց Հավատքում Սերը նաեւ Արարող Զորության աղբյուր է, ինչպես նաեւ՝ վերջինս էլ՝ սիրո պատվարը: Սեր եւ Զորություն, երկուսն էլ՝ Արայի շնորհ, իրար լրացնող ու իրար կերտող, իրարից անկախ լինել չեն կարող: Ընդ որում, եթե Սերն առանց Զորության է՝ այն կործանվող է (թույլը, տկարը երբեք չի կարող սիրել), իսկ եթե Զորությունն է առանց Սիրո՝ այն կործանող է (բոլոր բռի ուժերը առանց սիրո են իրենց ավերն արել): Սերն ու Զորությունը Հայոց հավատամքում միասնաբար են հանդես գալիս. երջանիկ՝ Արարչավայել կյանքը այդ միասնությամբ է պայմանավորված: Ահա թե ինչու Հայոց Հավատքի աստվածաբանական հարթությունում Հրե Զորությունը՝ Վահագնը եւ Սիրո ու Գեղեցկության Աստվածուհին՝ Աստղիկը, միասնաբար են հանդես գալիս ու մեկը մյուսի զորությունը իմաստավորում: Հայոց հավատամքում այդ միասնությունն է արտահայտում «Վահագնի սենյակ» խորհուրդը:

Հայի մեջ այդ միասնության խաթարումը հղի է պես-պես վտանգներով ու ինքնակործան ելքերով: Հիրավի, հայի մեջ Արարող Զորությունը Սիրով է լիցքավորվում: Եվ եթե նա մարի իր մեջ Աստղկյան Սերը, ապա դրանով նա կմարի իր Վահագնական Հուրը, եւ մարելով՝ կդառնա անպաշտպան, խեղճ, չ-արիին՝ գերի (դարեր ի վեր քրիստոնյա՝ չ-աստծուն հավատացող հայը այդպես է ապրել): Մյուս կողմից, եթե հայը ուրանա իրեն շնորհված իր Դիցուհու Սերը, ապա դրանով նրանում կյանքի Սիրո փոխարեն ատելության «սերը» կհաստատվի, նա մահը կյանքից կգերադասի, կդառնա անհանդուրժող, հարազատին դավող, նա չի սիրի, չի ձգտի ամբողջանալուն, իրենում՝ աստվածայնության հաստատումին, եւ այդպես իր անկատարությամբ կատի թե՛ իրեն, թե՛ այլոց (սա հոգեբանության մեջ հայտնի է «անլիարժեքության բարդույթ» անվամբ), իր արիությունը կհալածի իր իսկ միջից, կդառնա տկարության պաշտամունքն ունեցող, որով էլ ամեն մի չը-ար ուժի պարարտ կեր կդառնա (իր Սիրո Աստվածուհուն ուրացող հայը այդ օրը չի՞ ընկել):

Արարչատու պարգեւ է հայի մեջ Աստղկյան Սերը: Այն պետք է պահել-պահպանել, ու նորոգել:

Հայոց տոնացույցում Աստղիկ դիցուհուն նվիրված տոներից է Վարդավառը: Եվ Վարդավառն է Աստղկյան Սիրո նորոգումը հայի մեջ: Ինչպես եւ Վարդավառ բառն է այդ մասին մեզ ասում՝ Վ (գերագույն)- Արդ (Սիրո խորհուրդ)-Վառ (վառվել, օծվել)՝ Գերագույն սիրո խորհրդով օծվել, վառվել: Եվ Վարդավառով է Աստղիկը օծում հայ արիների սերը, այդպես նրանց խորհուրդ տալով ապրել, արարել սիրով, եւ ոչինչ՝ առանց սիրո:

Հեթանոսական՝ ազգային կյանքով լիաբուռն ապրելու ժամանակներում Հայաստանում Աստղիկ դիցուհուն նվիրված բազմաթիվ մեհյաններ՝ Աստղկյան սիրո հոգեւոր կենտրոններ կային, որոնք Արարչատու այդ պարգեւը պահել-պահպանելու, այն ազգի մեջ միշտ վառ պահելու առաքելությունն ունեին: Եվ այդ մեհյանների ավերումը ազգի սիրո եղեռն էր: 301թ.-ից սկսվեց հայի Սիրո բուռն հալածանքը: Այդ սիրո բքաշունչ ձմեռը սկսվեց: Բայց Տիեզերական գարնանը, ասում է ավանդույթը, Վահագն ազատելու է չարի Վիշապի կողմից գերված Աստղիկ Դիցուհուն: Եվ Նրան նվիրված մեհյանները նրա սիրելի աշխարհում դարձյալ վերածնվելու են:

* Ենթադրության կարգով ասենք, որ երջանկություն բառն էլ է հենց այդ մասին ասում. Եր/Ար (ա)-Ջան-ություն:

5. Միհր Աստվածը

Միհրը հայոց դիցարանում Արարչական արարումը, Արայից սերված ամենայնը՝ բնական տեսակները, մարդկանց ծագումը, արյունը… պահպանող-հովանավորող օրենք-օրինաչափության, արդարության Աստվածն է: Հիրավի, թե չլինի Միհրական աստվածադիր Օրենք-օրինաչափությունը, արդարությունը՝ Արարչական զորությունների համակարգությունը կփլուզվի, կվերանա. այն պահել-պահպանելու՝ Արարչից բխած այդ անհրաժեշտությունն է հենց մարմնավորում Միհր Աստվածը:

Լեզվաբանորեն Միհր խորհուրդը կազմված է Մ (պահել-պահպանել) հունչարմատից, Իհ/Ահ (զորություն) եւ Ըր/Ար (Արարում, սերում) բառարմատներից:

Հայոց ավանդույթներում Միհրը երբեմն նույնանում է Արտավազդին, որ նշանակում է Արտ-ի (օրենք-օրինաչափության, արդարության) Աստված: Եվ երբեմն այդ երկու խորհուրդները գործածվում են միասին (տե՛ս Հայոց լեզվի խորհրդարան (Աստվածաշունչ)):

Այսպես ուրեմն՝ Հայոց դիցարանում Միհրը մարմնավորում է Արարչից բխած Տիեզերական օրենք-օրինաչափությունը, կամ այլ կերպ ասած՝ Տիեզերական արդարությունը, որով է կերտվում ու պահպանվում Արարչական բացարձակությունը թե՛ երկնքում եւ թե՛ երկրի վրա: Բյուրաչյա մեր Միհր Աստվածն է գիշեր ու զօր հսկում Արարչի կամքով իր հաստատած բացարձակ Օրենք-օրինաչափության կիրառումն ու պահպանումը տիեզերական անսահմանության մեջ:

Մարդկանցս մեջ Արդարը՝ դա Միհրական Օրենք-օրինաչափության գիտակցումն է մեր մեջ եւ դրանով ապրումը: «Եվ հենց ըստ Արտի՝ բացարձակն է արդար: Իսկ բացարձակ է զորությունը լոկ: Զորությունների հարաբերություն է Բնությունն արար՝ Արտի Օրենքով: Իսկ տկարությունը՝ Արտից կտրված անօրինության ծնունդ է միայն» (տե՛ս Ուխտագիրք): Ըստ Միհրական Օրենքի՝ զորավորն է լինում միայն Արդար, ու նա է միայն սիրով ապրում: Իսկ տկարը, թույլը սիրո, արդարության, բարու… կարգախոսներ է միայն ստեղծում, ինքը լինելով անարդար, չսիրող, չար… Թուլությունն արդեն իսկ ոճիր է, իսկ նրա «օրենքը» անօրինությունն է միայն:

Հարց է առաջանում. ինչո՞վ բացատրել այն, որ մարդկության պատմության ինչ-որ ժամանակից սկսած մարդիկ մեծամասամբ դադարեցին Միհրական Օրենքներով ապրելը: «Եվ Արարչական կամքին հակառակ, Արտավազդ Միհրի աչքերից հեռու, աշխարհի խավար, մութ ծերպերի մեջ, Չարի թունավոր շնչով արբեցած, անօրինություն նյութեցին մարդիկ՝ անօրինություն օրենքի ձեւով: Եվ տկարները իրենց իսկ վախից հորինեցին օրենքներ բազում՝ օրենք ոճիրի, օրենք բռնության, օրենք պատժելու… Եվ մարդը մարդուն պատժում է անվերջ» (Ուխտագիրք): Դա էլ է Միհրական Օրենք-օրինաչափությամբ բացատրվում: Բանն այն է, որ նույն այդ անհրաժեշտության բերումով երկրի վրա պարբերաբար՝ 10-12 հազար տարին մեկ Տիեզերական ձմեռ է հաստատվում, որի ընթացքում մոլորակի վրա Տիեզերական հողի բացասական էներգիան մարմնավորող Վիշապն ու նրա երկրային արբանյակ հողածինն են գլուխ բարձրացնում, իսկ Տիեզերական Հուր Զորություն Վահագնի ու նրա երկրային եղբայր Արիի ազդեցությունը երկրի վրա թուլանում է: Իսկ երկրի վրա Միհրական Օրենք-օրինաչափության հաստատումը պայմանավորված է Վահագնական ու Վահագնի եղբայր Արիի հուր զորությամբ: Ահա եւ Տիեզերական ձմռանը նրանց այդ զորության նվազումը հանգեցնում է այն բանին, որ այդ ընթացքում Վիշապն ու վիշապազուններն են երկրի վրա զորեղանում, որոնք էլ իրենց վիշապային «օրենքը», ճշգրիտ ասած՝ քաոսն ու անօրինությունն են հաստատում ժամանակավորապես իրենց տիրապետության տակ հայտնված երկիր մոլորակում, հիրավի՝ մոլոր-ակում: Բայց նույն Միհրական Օրենք-օրինաչափությամբ՝ երկրի վրա Տիեզերական ձմեռը (մեր էպոսի լեզվով ասած՝ «աշխարհքի քանդումը») միշտ անցնում է, եւ դարձյալ Տիեզերական գարուն է գալիս (էպոսի լեզվով ասած՝ «աշխարհքը դարձյալ շինվում է»): Տիեզերական հուր-զորություն Վահագն է վերածնվում: Եվ վերածնվելով՝ իր հերթական վիշապաքաղն է անում: Որից էլ Միհրն ու նրա երկրային եղբայրը՝ Արին երկրի վրա զորեղանում են ու վերստին հաստատում իրենց Արտի օրենքը:

6. Իմաստության Աստված Տիրը

Բացարձակ է Հայր Արան՝ Արարիչը մեր, բացարձակ է նրա արարած ամենայնը աշխարհում: Եվ Արարչական բացարձակությունը իմաստությամբ է կերտվում, նորոգվում, պահպանվում: Իմաստուն է Հայր Արան: Եվ Տիրը՝ Իմաստության Աստվածն է Արարչական այդ որակը իրենում կրում, իրենով մարմնավորում:

Տիր խորհուրդը լեզվաբանորեն դեռ պարզված չէ: Ենթադրության կարգով կարելի է ասել, որ այն կազմված է Տ հաստատական՝ պահպանում արտահայտող հունչարմատով եւ Իր բառարմատով: Իր-ը Ար-ի (նշանակում է սերում, ծագում, զորություն) ձեւափոխությունն է, որ նշանակում է Արարչական առկա կեցություն, Արարչից սերված որակական որոշակիություն՝ արարում, բնական գոյություն: Եվ, հետեւաբար, Տիր նշանակում է Արարչական առկա կեցության, Արարչի արարումների հաստատում, պահպանում: Հիրավի՝ Տիր Աստվածն է իր՝ Արարչից բխած տիեզերական իմաստությամբ ճանաչում արարչագործության խորհուրդների համակարգությունը, իմաստավորում դրանց ծագումը, որպիսին լինելը, ինչ նպատակի համար գոյավորումը, եւ՝ այդպիսին լինելով՝ հաստատում, պահպանում դրանց գոյությունը: Որը եւ ամրագրում է Տիր բառ- խորհուրդը:

Ասվածին, որպես հավելում, ավելացնենք, որ Տիր Աստվածը հայոց հավատքային ավանդույթներում անվանվել է նաեւ Արարչի ու Աստվածների գրիչ (դպիր)՝ Արարչական (Աստվածային) գործերը գրի առնող, իսկ նրան նվիրված Հայոց աշխարհի մեհյանները կոչվել են Տիր աստծո դիվաններ՝ տեղեր, որոնցում Արարչական ու աստվածային գործերի խորհուրդների մասին պատմող Տիրական իմաստություններն են պահել-պահպանվել, դրանք Աստծո երկրային եղբոր՝ Հայ Արիի մեջ անընդհատ ներարկվել:

Տիր Աստծո պաշտամունքը Հայոց աստվածապաշտական հավատքի առանցքային մասն է. չէ՞ որ այդ պաշտամունքն է հային տալիս իր հավատքի Արարչա-աստվածային խորհուրդների ամբողջական ու համակարգված պատկերը: Եվ այդ առումով պատահական չէր, որ հայի ամենաոխերիմ թշնամիներից մեկը՝ Գրիգորիսը (մերօրյա՝ հայ մեծամասնության կողմից լուսավորիչ հորջորջյալ) 301թ. ձեռնամուխ լինելով հայ հավատքը հայի միջից արմատախիլ անելու իր սեւ գործին՝ առաջինը ավերեց Տիրի՝ Հայոց իմաստության պահապան տաճարը, ու այդ տաճարի սպասավոր քրմերին նախեւառաջ կոտորեց. եղեռնագործը հասկանում էր, որ հայ հավատքային առանցքը՝ Տիրական իմաստությունը հայի միջից վերացնելով՝ իր մնացած գործը կդյուրացնի:

Հայի՝ իմաստության աստված ունենալը ասում է այն մասին, որ նա իր Աստծո պես իմաստուն է, իմաստապաշտ ազգ է: Նա երեւույթով բավարարվող չէ, նրա համար երեւույթի իմաստն ավելի է թովչական, քան ինքը երեւույթը: Մարդու մեր տեսակի համար Տիեզերքը, տիեզերական զորությունները, բնությունը, կյանքը, կյանքի ամեն մի արտահայտություն (անգամ՝ չ-արը), ոչ թե պարզապես գոյություններ են, այլ բացարձակ Արարչական ու Աստվածային իմաստի հղացումներ: Ամեն գոյություն ու լինելություն Արարչական ու Աստվածային իմաստավորող ուժերով են պայմանավորված,- ասում է հայ Տիրական միտք -զգայարանքը: «Հին հայը,- ասում է Հայկ Ասատրյանը, — խանդ էր դնում գոյությունն իմաստավորող ուժերին հաղորդակցվելու ձգտումի մեջ»: Եթե հին դասական հույնը (ումից ծնվեց իմաստասիրությունը՝ Իմաստությունից կտրվելու այդ ձեւը), ավելի շատ դիտող էր եւ աշխատում էր իր մտքի ձեւերով սահմանել գոյությունը, այն «բերել-խցկել» իր կողմից ստեղծած մտակաղապարների (գաղափարների) մեջ եւ, ըստ այդմ, իր՝ մարդկայնորեն սահմանափակ «իմաստը» դնել գոյության մեջ, ապա դասական հայը գոյության մեջ արդեն իսկ տեսնում էր բացարձակ Արարչական ու Աստվածային իմաստ, նա իմաստավորում էր գոյությունը, եւ իմաստավորելով՝ ապրում ըստ այդմ: Հին հային խորթ էր նաեւ սեմական իմաստությունը՝ «ունայնություն ունայնությանց»-ը: Նա (հայը), նկատել է Նարեկացին, մտածում էր «սրտի խորհրդով»՝ հավատքով եւ ապրում «իմաստի զգայարանք»-ով՝ բանականությամբ, որոնց կենակցությունից էլ ձեւավորվում էր Հայ իմաստնությունը: Իսկ ժամանակակից հայը իր իմաստուն նախնիների ժառանգորդն է: Եվ թեեւ նրանում Արարչատու այդ որակը թուլացել է, նա դարձել է իմաստասեր, գիտնական, մտավորական,…, անգամ կրոնավոր, բայց եւ այնպես այդ որակը նրանում չի վերացել. նա թեկուզեւ անգիտակցաբար ու ոչ ըստ ամենայնի պահում է իր Տիրական իմաստությունը: Հայի համար, դասական հայի պարագայում թանձրացականորեն, այսօրվանի պարագայում նվազ չափով, իմաստը կեցութաձեւ է, այն է՝ ինչով հաղթահարում է իր կյանքի կոնկրետ ժամանակ-տարածությունը եւ հավիտենականություն հաղորդում իր մտածումին, ապրումին, գործին, ներկային: Սահմանակցել բացարձակ իմաստին, «իդեալականին, սրբազանին եւ յաւերժին, նրանց շունչը խառնել իր առօրէական կեանքին, նրանցով սնուցանել իր ստեղծագործական աւիւնը, ահա՛ հայ հոգին»,- ասում է մեր մյուս հանճարը՝ Նժդեհը: Ի վերուստ հայ հոգետիպում իմաստության որակի առկայությունը լավ է նկատել նաեւ Նարեկացին՝ մյուս մեր հանճարը. «Խոսելու շնորհով զարդարեցիր ինձ (այսինքն՝ մարդու մեր տեսակին՝ հայ Արմենին,-Ս.Մ.) եւ փայլեցրիր ներշնչումով,/ Ճոխացրիր ինձ մտքով եւ իմաստությամբ աճեցրիր,/ հանճարով հզորացիր ինձ՝ մյուս շնչավորներից (մարդու մյուս տեսակներից,-Ս.Մ.) տարբերելով»,-ասում է նա՝ դիմելով իր երկնային հորը՝ Արարչին:

Ինչ խոսք, «մտքով եւ իմաստությամբ» աճած եւ հետայդու այդ որակը իրենում ըստ ամենայնի բյուրեղացրած հայը չէր կարող չտեսնել ու չճանաչել համապատասխան բացարձակ աստվածային զորություն-աստվածության՝ իմաստության Աստծո գոյությունը, որն է եւ Արարչական իմաստի, Արարչական իմաստից ածանցյալ՝ իմաստների ողջ բազմազանության պահող-պահպանողը, հովանավորողը, կենսագործողը, դա Արիի՝ աստվածամարդու մեջ սերմանողը:

Ենթադրելի է, որ հեթանոսական ժամանակներում հայոց տոնացույցում Անահիտին, Վահագնին, Աստղիկին… նվիրված մեծափառ տոների (զատիկ, ամանոր, վարդվառ…) հետ մեկտեղ հայը ունեցել է նաեւ Իմաստության Աստված Տիրին նվիրված տոն, որը անուններ տալու մեջ դիպուկ մեր նախնիք անվանել են Տիրատոն, որը տոնվել է աշնանը: Այդ տոնը վերացնելու նպատակն էր հետապնդում եկեղեցու կողմից թարգմանչաց տոնը մտցնելը («Լուսանցք»-ը մի առիթով անդրադարձել է տոնական այս եղեռնագործությանը):

7. Նանե Աստվածուհին

Արդեն ասվել է, որ Արարիչը՝ Արան, տարբեր բնական որակներ ունի, եւ Աստվածները Արարչի այդ որակները կրող-մարմնավորող, նույնպես պարզ է, բնական՝ Գերագույն Զորություններ են: Ազգը ճանաչում է այնքան Աստված, որքան Բացարձակ Զորություն է զգում ու դրանց հետ հարաբերվում: Հայ ազգի ճանաչած Բացարձակ Զորություններից է Նանեն՝ Ողջախոհության* Աստվածուհին:

Նկատենք, որ Նանե խորհուրդը հայ դիցագիտության մեջ գրեթե ուսումնասիրված չէ: Բառի իմաստն անգամ բացատրելի չէ: Բայց քանի որ Նանե հայ ընտանիքում անվանում են գերդաստանի ավագագույն կնոջը, դրանից, թերեւս, կարելի է ենթադրել, որ Նանե նշանակում է Մեծ Մայր (բառի խորհրդակիր արմատը ծնող իմաստն արտահայտող ան-ն է): Այդ բացատրությունը հիմք է տվել որոշ հետազոտողների Նանե խորհուրդը ածանցել Անահիտ խորհրդից:

Բնության մեջ ամեն բնական որակ Արարչից է բխում: Ինքը՝ բնությունը, բնական որակների բազմազանություն է: Իսկ Արարչից բխած ամեն մի բնական տեսակ որեւէ բնական որակի՝ աստվածության, աստվածամարդկայնության, մարդկայնության, կենդանության… կրող է: Եվ ամեն մի բնական տեսակ իրենով բնությունը լցնում, բնություն օրգանիզմում այս կամ այն դերը կատարում եւ բնական կյանքի լրիվությունն է ապահովում: Ըստ այդմ, ստացվում է՝ բազմազան ու անթիվ են Արարչից բխած տեսակները, եւ ողջը բնության համար անհրաժեշտ է, ոչ մեկը ավելորդ չէ: «Ուրեմն՝ բացարձակ նույնություն չկա: Եվ ամեն Տեսակ հատուկ Որակի կրողն է միայն: Ամեն մի Տեսակ իր առանձնահատուկ Որակը ունի եւ պետք է բնությանը հենց այդ Որակով: Եվ Որակների այդ բազմազանությունն է արարում Արա՜-ն եւ արարում է հենց այդ Որակները կրող Տեսակների մեջ» («Ուխտագիրք»): Եվ Արարիչը միշտ իմաստնորեն հսկում է, որ իր արարած ամեն մի բնական տեսակ բնության մեջ իր դերը կատարի (այն չչարաշահի կամ չնսեմացնի)՝ այդպես ապահովելով բնության կյանքի լրիվությունն ու ամբողջականությունը:

Արարչի արարումների ու արարված բնական տեսակների հսկումի այդ ողջ ընթացքում նրա մշտական ուղեկիցն է Բացարձակ Ողջախոհությունը՝ հանձին նրա դստեր Նանե Աստվածուհու: Ով էլ հաստատում, պահպանում ու հովանավորում է Արարչական Ողջախոհությունը՝ Բացարձակության ու Լրիվության զգացումը նրա արարած բնական տեսակների մեջ: Զի Արարիչը իր արարած բոլոր բնական տեսակներով է ամբողջանում, լրիվանում, այդ ողջը զգալով է հաստատում իր բացարձակությունը. ինչպես նաեւ՝ ամեն մի բնական տեսակ Արարչին, իրեն ու մյուս տեսակներին զգալով է իր ամբողջությունը, լրիվությունն ու բացարձակությունը հաստատում. եվ այդ ամենը իրագործվում է Նանեական Ողջախոհությամբ:

Նկատվել է արդեն, որ հայ դիցարանը երկսեռության խորհուրդն ունի: Եվ, այս առումով, եթե Տիր Աստվածը Արարչական Իմաստությունն է մարմնավորում, ապա Նանե Աստվածուհին՝ Արարչական Ողջախոհությունը, եւ մեկը պայմանավորում ու լրիվացնում է մյուսին (ի՜նչ իմաստություն առանց ողջախոհության եւ հակառակը):

Նանեական Ողջախոհությունը մարդկային ցեղերից հատուկ է միայն Արիին՝ Արարչի որդուն: Եվ նա միայն Արի ցեղի Աստվածուհին է: «Դասական հայի» (արտահայտությունը Հայկ Ասատրյանինն է), այսինքն իր՝ մաքուր հայկական որակներով ապրող հայ արիի Նանեական Ողջախոհությունը լավագույնս է նկատել հայ հանճարը՝ Նարեկացին. «Մարմնիդ (խոսքը հայի մասին է,- հեղ.) աշտանակի վրա իբրեւ ճրագ բազմականթեղյան՝/ Գլխիդ կլորությունը հաստատվեց,/ Որպեսզի այդպիսով, չհեռանալով օրինակելի լույսի շնորհից,/ Տեսնես Աստծուն եւ անանցանելիքն իմաստասիրես:/… /: Երեք հարյուր վաթսուն հոդերով դու շաղկապվեցիր,/ Միացնելով նրանց քո մեջ պատշաճող թիվը հինգ զգայարանքների,/ Որպեսզի արտաքին առեւերույթ նյութեղեն շինվածքդ/ Չմնա մտքիդ տեսության կողմից անքննադատելի…»:

Հայի այդ, — շարունակում է ողջախոհ հային տեսանողը,- «Մարմնին պատվաստված աննշան անդամներից մեկն եթե կտրվի եւ կամ պակասի՝/ Կրճատված կլինի մարմնի կազմվածքը, որ զգայական սենյակն է մարդու,/ Որով եւ ահա՜, պատկերն ընտանի կենթարկվի անարգ մի փոփոխության»:

Մեր հանճարն, ինչ խոսք, իր ժամանակների հայի «մարմնի կազմվածքը» խիստ «կրճատված» ու նրա՝ ողջախոհ, իմաստուն, ասուն… «պատկերն ընտանի» անարգ փոփոխության ենթարկված էր տեսնում: Ի՜նչ իմանար մեր հուսառատ հանճարը, որ հայի այդ բնածին պատկերը եղծված էր մնալու մինչեւ մեր օրերը:

* Ողջախոհություն բառը կազմված է ողջ (նշանակում է լրիվ, ամբողջական, կենդանի) եւ խոհ (զգացում-մտածում) բառերից եւ նշանակում է լրիվ, ամբողջական (կենդանի) զգացում-մտածում:

8. Վանատուր Աստվածը

Հայոց դիցարանի Վանատուր բառ-խորհուրդը լեզվաբանորեն կազմված է Վան (նշանակում է բնակ, բնօրրան, տուն-տեղ) եւ տուր/տալ բառերից եւ նշանակում է բնակ (բնօրրան, տուն-տեղ) տվող-պարգեւող:

Արան է արարել բոլոր բնական տեսակները եւ արարել է որոշակի մի տեղում: Որպես հետեւանք դրա՝ թե՛ ամբողջական տիեզերքում եւ թե՛ երկրի վրա ամեն մի տեսակ իր հաստատուն բնակատեղին, մի որոշյալ տեղում իր բնարմատն ունի: «Եվ ամեն Տեսակ իր Բնատեղում է իր դերը կատարում: Ամեն մի Տեսակ հարազատ Որակն է իր Բնատեղի: Բնատեղից դուրս նա արմատ չունի, նա դեր էլ չունի: Օտար բնատեղն էլ անհարազատ արմատին սնունդ չի տալիս: Ամեն Տեսակին իր Բնատեղում է Արա՜ն արարում, քանզի հենց այնտեղ է Արան զգում նրան իր հատուկ նյարդով» («Ուխտագիրք»): Եթե Արան է արարում Բնական Տեսակներին՝ յուրաքանչյուրին իր բնակում, ապա Վանատուրը՝ Նրա Որդին, պահպանում ու հովանավորում է դա: Նա է հետեւում, որ յուրաքանչյուր Տեսակ չխախտի իր բնատեղին եւ ըստ այդմ կատարի իր՝ Արարչի կողմից ի վերուստ սահմանված բնական դերը Բնություն ամբողջության մեջ: Իսկ եթե Տեսակի առանձին մասերը չարի վիշապի թելադրանքով Վանատուր Աստծո այդ հսկումից իրենց դուրս են բերում ու իրենց բնակատեղին լքում, այդպիսիք, որպես այդպիսին, վերանում են ու, միանալով իրենց պես այլ Տեսակներից օտարված մասերին, պատուհաս դառնում Արարչական օրգանական համակարգության, այդ համակարգության թե իրենց՝ բուն Տեսակային մասի եւ թե՛ այլերի համար:

Արարչի կողմից Վանատուր Աստծո վրա է դրված նաեւ ի վերուստ որոշյալ բնատեղի ունեցող Բնական Տեսակների՝ իրենց այդ բնատեղիներում՝ բնականոն կենսագործունեության համապատասխան պայմաննների ապահովման պարտականությունը:

Հայ դիցաբանությունում եւ, հատկապես, հայ դիցաբանական խորհուրդների օտար ընկալումներում Վանատուր Աստվածը երբեմն ընկալվում է որպես Հյուրընկալության Աստված: Աստծո դերի այդպիսի ըմբռնումը ըստ էության պայմանավորված է նրա՝ որպես Բնական Տեսակների բնատեղիների պահպանիչ ու հովանավորիչ տիեզերական զորության ըմբռնմամբ: Բանն այն է, որ Բնական Տեսակները միմյանցից անկախ չեն, այլ բնական ամբողջության մաս են կազմում, ըստ այդմ, պատասխանատու են միմյանց նկատմամբ, անընդհատ միմյանց սնելու, մեկը մյուսին պահել-պահպանել նորոգելու, այլ Տեսակի հիվանդության դեպքում՝ նրան բուժելու, տկարության դեպքում՝ նրա մեջ ուժ ներարկելու, վհատության դեպքում՝ կենաց ջերմությամբ սնելու, տիեզերական ու երկրային գործընթացների բերումով վերանալու վտանգի դեպքում՝ նրան փրկելու եւ այդպես անվերջ Արարչական համակարգության բացարձակությունը պահպանելու պարտականությունն ունեն: Տեսակների այդ՝ միմյանց նկատմամբ պատասխանատվությունն ու պարտականությունն աճում է ըստ այնմ, թե տվյալ Տեսակը Տեսակների աստիճանակարգությունում ինչ տեղ է գրավում:

Միջտեսակային այս հարաբերությունները կարգավորում է Վանատուր Աստվածը, ով էլ այդ դերի համար նրան պաշտողների կողմից անվանվում է նաեւ Հյուրընկալության Աստված:

Բնության տեսակներից է մարդը, ում բնակատեղին է Երկիր մոլորակը: Եվ մարդը բնության ամբողջության մեջ իր դերը կատարում է իր այդ հաստատուն բնօրրանը ունենալով: Բնության մարդ տեսակն էլ ունի իր ենթատեսակները՝ ցեղերը, որոնք էլ, համապատասխանաբար, ունեն իրենց որոշյալ բնատեղիները՝ Երկիր մոլորակի այս կամ այն հատվածը: Եվ յուրաքանչյուր մարդատեսակ մարդ համակարգությունում իր՝ ի վերուստ սահմանված դերը կատարում է հենց իր բնօրրանում: Յուրաքանչյուր ցեղ հարազատ ծնունդ է իր բնօրրանի, եւ իր բնօրրանից դուրս նա սնող արմատ չունի, եւ դա չունենալով՝ իր դերն էլ չի կատարում կամ թերի է կատարում: Օտար բնօրրանն էլ իրեն անհարազատ ցեղին չի սնում: Էլ ինչպե՞ս Արան նրան նորոգի: Չէ՞ որ նա ամեն ցեղի իր բնօրրանում է արարել եւ հենց այդտեղ է նրան զգում:

Երկիրը որպես մարդ տեսակի հաստատուն բնատեղի, երկրի տարբեր հատվածներն էլ՝ մարդկային տարբեր ցեղերի,- Արարչի կողմից սահմանված այս կարգը պահում-պահպանում, ցեղերի մեջ այդ կարգի զգացողությունը հովանավորում է Վանատուր Աստվածը:

Մարդկային ցեղերից մեկին՝ Արիին, հենց Արարիչն է արարել (եւ այդ իսկ պատճառով նա անվանվում է հայ, երկրային աստված կամ Արմեն՝ Արարչի Որդի): Եվ արարել է հենց Արարատում՝ իր՝ Արարչի երկրային արարման վայրում: «Արարատն է սուրբ Մայրական Արգանդ, եւ ես Արարատի երկունքի ծնունդ, ամբողջ էությամբ կապված եմ նրան: Արարատից դուրս ի՜նչ Արի ծագում: Ես Արարատի ծիլն եմ բնական, եւ արմատ ունեմ ես այս հողի մեջ: Ցեղածառն Արի խոր Արմատ ունի Մայր Արարատում, եւ այդ Արմատով Մայր Արարատի ստինքներն է քամում, կենաց սնունդով անվերջ զորանում եւ ապա փարթամ ճյուղրեն արձակում՝ Ազգերը Արի»:

Արարման վայրում՝ Արարատում արարված Արիի բնակը, որպես նրա հաստատուն բնակատեղի, պահում-պահպանում է Վանատուր Աստվածը, ով էլ նաեւ հովանավորում է ցեղի մեջ բնօրրանի պաշտամունքը:

Հզոր հյուրընկալ աստվածը նաեւ Արարատը՝ երկիր մոլորակի կենաց գոտիներից մեկն է դարձնում փրկության տեղ, հողածին մարդկանց՝ ադամականների եւ երկրային այլ կենդանի տեսակների համար Մեծ ջրհեղեղից՝ երկրային կյանքի այդ մեծ ցնցումից հետո:

Սերգեյ Մանուկյան

ԵՊՀ փիլիսոփայության եւ հոգեբանության ֆակուլտետի դոցենտ

“Լուսանցք”

Advertisements

One Response to “Հավատամքի այբբենարանը — Հայոց դիցարանը. խորհուրդներ, զորություններ”

  1. Arthur Says:

    Տիր աստծո մասին… Միգուցե հնում, երբ երեխային բերում էին դպրոց, ասում էին տիրություն արեք,,Տիրի իմաստություն սովորեցրեք: Հնարավոր է որ հետագայում Տիր աստծուն հենց կոչեցին Տեր ու մինչև հիմա էլ շարունակում են այդ ձևով կոչել?

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: