Վերակենդանացվում է Հայ արիական հարուստ խոհանոցը

by

Որեւէ հավաքականության արժեքների շարքում ուրույն տեղ ունի իրեն բնորոշ խոհանոցը։ Ուտելիքը ու, մասնավորաբար, նրա պատրաստման եւ մատուցման ձեւերն ունեն ոչ միայն նյութական, այլեւ, հոգեւոր կարեւոր կողմեր, որոնք արտացոլում են տվյալ հավաքականության պատմամշակութային ամբողջ ժառանգությունը, նրա էությունն ու աշխարհայացքը, նրա պատկերացումներն ինքն իր, իր անցյալի, ներկայի ու ապագայի, հավատքի, ուժի, մարդկային մյուս հավաքականությունների, մեր մոլորակի ու առհասարակ տիեզերքի եւ բազմաթիվ այլ հասկացությունների մասին։

Ցավոք սրտի, հայկական արիական խոհանոցը համարյա ամբողջովին կորցրեց իր ներկայությունը հայոց տներում եւ սեղանների վրա, երբ ենթարկվեց 2 ցեղասպանությունների (խոհանոցները եւս կարող են բնաջնջվել` նրանց սեփականատեր ժողովուրդների նման). առաջինը` քրիստոնեությունը հրով ու սրով հայ ժողովրդին պարտադրելիս մեր թվարկության 4-րդ դարասկզբին, երկրորդ անգամ` 20-րդ դարի առաջին տասնամյակների Մեծ եղեռնի պատճառով։ Հայրենիքի տարածքներից արտաքսումն ու օտար ափերում հաստատվելը ոչ միայն հողային կորուստ է, այլեւ անխուսափելիորեն ուղեկցվում է ազգագրական բազմաթիվ երեւույթների իսպառ վերացման լուրջ վտանգով, այդ թվում` ազգային տարբեր խմբերին եւ ենթաէթնիկ հանրություններին բնորոշ ուտելիքների ու խմիչքների վերացումով։ Օրինակ` հին հայերն իրենց ուտեստներում օգտագործել են շուրջ 180 տեսակ համեմներ, մինչդեռ այսօր դրանց քանակը մի քանի անգամ նվազել է` նպաստելով մեր օրերի հայերի մոտ հիվանդությունների առաջացման կամ դրանց խորացման։ Չափազանցություն չի լինի, եթե հայտնենք, թե սեփական խոհանոցը նաեւ ազգային անվտանգության բաղադրիչ է։ Օրինակ, այսօր նույնիսկ հայկական պատմագիտությունը չգիտե, հետեւաբար եւ չի վերլուծել այն փաստը, որ 1920թ. աշնանը ՀՀ վրա արշաված թուրք զորահրամանատար Քյազիմ Կարաբեքիրը Ալեքսանդրապոլի բանակցությունների ժամանակ ՀՀ պատվիրակությանը ներկայացրել է հուշագիր (մեմորանդում), որտեղ հայերին հայտարարել է զուրկ սեփական պատմությունից, պետությունից, նույնիսկ սեփական երգից, պարից եւ խոհանոցից, այդ բոլորը հայտարարելով գողացված հենց իրենցից` թուրքերից… Սոցիալական եւ էթնիկական հոգեբանության մեջ այս փաստը գնահատվում է իբրեւ “թշնամու խորհրդանշական ոչնչացում”, որը յուրաքանչյուր ֆիզիկական ոչնչացման անխուսափելի ուղեկցորդն է:

Այս դատողություններից ելնելով, Սերգեյ Հունանյանի` օրերս լույս տեսած “Հայ արիական խոհանոց” աշխատասիրությունը (“Նոր դար” հրատարակչություն, Երեւան, 2009, 11.5 x 16.5 սմ չափի 160 էջ) ձեռք է բերում հսկայական նշանակություն։ Այս գրքի շնորհիվ վերականգնվում են տարբեր կազդուրիչ եւ բուժիչ բազմաթիվ ճաշատեսականեր ու հեղուկներ, “կորած օղակները” մեր ազգի սննդի մշակույթի հազարամյակների պատմության մեջ, որոնք մեզնից հեռացվել են օտարների եւ նրանց գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար ծառայած ու ծառայող օտարամոլների եւ ստրկացածների գործունեության պատճառով: Ս. Հունանյանը եւս շատ լավ է հասկացել հարցի այս երեսակը, երբ գրքի “Ներածական խոսքում” դատապարտում է այդ օտարամոլությունն առհասարակ, նաեւ նույնը` խոհանոցային բնագավառում, ինչը “ազգային արժեքներ կորցնել է նշանակում” (էջ 5): Նա իր “կարեւոր խնդիրն” է հայտարարում “հայոց արիական խոհանոցի միջոցով յուրաքանչյուր հայի մեջ վերածնել ազգային գաղափարի գիտակցությունը, հպարտության զգացումը” (նույն էջում): Հեղինակը “Ներածական խոսքում” մեկ առ մեկ թվարկում է հայ արիական խոհանոցի բաղադրատոմսերի վերականգնման մեջ իրեն օգնած բոլորին, հայտնում թե աշխատությունը գլուխ բերելու համար “հյուլե առ հյուլե հավաքել” է “տարբեր գրավոր ու բանավոր աղբյուրներից քաղած տեղեկությունները, հիշատակությունները, բանահյուսական նյութերը” (էջ 3-4), օգտվել հայկական ժողովրդական հինավուրց հեքիաթներից, հատկապես նրանցում նկարագրված խնջույքներից ու համաբնույթ իրադարձություններից: Ս. Հունանյանը գիրքը նախատեսել է այն հայի համար, “ով կամենում է հաղորդակից լինել նախնյաց խոհանոցի աստվածատուր համ ու հոտին եւ հպարտ զգալ հայ լինելու, Հայ Արի լինելու վեհության համար” (էջ 7):

Բաղադրատոմսերը դասակարգվել են 10 գլուխներում, որոնց վերնագրերն իսկ ընթերցողի մոտ առաջացնում են նախնյաց փառքին հաղորդակից լինելու զգացողություն: Ահավասիկ դրանք. “Հայր Արային նվիրված հանդիսությունների ծիսական ուտեստներ”, “Վահագն աստծո ծննդյանը նվիրված ծիսական ուտեստներ”, “Աղցանատիպ տոնական ուտեստներ”, “Անահիտ աստվածուհուն նվիրված հանդիսությունների ուտեստներ”, “Տոնական քաղցրավենիք եւ ըմպելիք”, “Սիրո աստվածուհի Աստղիկին նվիրված տոնակատարությունների ծիսական ուտեստներ”, “Աստղկան տոնական եւ ծիսական ապուրներ եւ աղցանատիպ ուտեստներ”, “Աստղկան տոների քաղցրավենիք եւ ըմպելիք”, “Դյուցազնական ուտեստներ”, “Հայկյան տոների քաղցրավենիք եւ ըմպելիք”: Գլուխների սկզբում կամ բաղադրատոմսերի նկարագրությունից առաջ հեղինակը մի քանի տողով ներկայացնում է հաջորդող գրության էությունը, տալիս ազգագրական մեծարժեք տեղեկություններ։ Օրինակ, այսօր ո՞վ է հիշում այն գեղեցիկ եւ հզորազոր խորհուրդ պարունակող ծեսը, երբ “հայ արիներն սկզբում դնում էին օջախը, կրակ վառում, ուտելիք պատրաստում, ապա հենց օջախի վրա կառուցում նոր բնակարանը” (էջ 11), կամ այն փաստը, որ “մեր հեռավոր նախնիները գերադասում էին սկզբում վայելել մսատեսակներով պատրաստված տաք ուտեստները, ապա խոնջություն տալ ստամոքսին, այնուհետ նոր միայն վայելել այսպես կոչված թեթեւ ուտեստները` ապուրները, աղցանատիպ խորտիկները” (էջ 41):

Բաղադրատոմսերը ներկայացնելուց հետո, ուսումնասիրողը երբեմն նշում է նրանց բուժիչ կամ կանխարգելիչ հատկությունները այս կամ այն հիվանդությունների համար: Օրինակ` վայրի հաղարջով, հապալասով, մասուրով, սեւ մասուրով, թզով, բալով, մեղրով, հիլով, սրվանով, դարչնակեղեւով, լեռնային չոր ուրցով եւ խնկածաղիկով պատրաստված “Արիական վայրի օշարակը” “արագ անցկացնում է գլխացավը, ներքին լարվածությունները” (էջ 84)։

Ընթերցելով աշխատությունը` տեսնում ենք, որ հայ արիները առատորեն գործածել են մսամթերքը. ամենաշատն օգտվել են գառան մսից, այնուհետեւ ցլի ու հորթի, նվազ չափով` հավի ու տարբեր թռչնազգիների, հազվադեպ` խոզի մսից։ Լայնորեն օգտագործվել է ձկնեղենը, հատկապես հայոց լեռներում հոսող գետակներում գտնվող անմահական կարմրախայտը։ Լայնորեն օգտագործվել են բանջարեղենը, համեմները, կանաչեղենը, վայրի հատապտուղները, որոշ մրգատեսակներ, մասնավորաբար` այսօր այդքան անտեսված սերկեւիլը, նույն ինքը` “հայկական արքայախնձորը”: Ուտեստների մեծ մասը պատրաստվել է կարագի եւ տնական սերուցքի օժանդակությամբ. ձեթը համարյա չի հանդիպում։ Որոշ ճաշատեսակներ եփվել են գինու կամ գարեջրի մեջ մարմանդ կրակի վրա տեղադրելով։ Հյութերի պատրաստման համար առատորեն օգտագործվել է հայոց դրախտային բնաշխարհից քաղված անարատ մեղրը։

Ուշագրավ է նաեւ այն, որ Ս. Հունանյանը գրքում օգտագործել է որոշ եզրույթների բուն հայկական անունները, որոնց մի մասի ժողովրդական համարժեքները ներկայացրել է աշխատության վերջում տրված “Բառարանում” (էջ 149): Հայոց լեզվի նկատմամբ այդքան բծախնդիր հետազոտողի ուշադրությանը հանձնում ենք ընդամենը 2 լեզվական թերություն` “խիստ” բառի գործածումը “շատ”-ի փոխարեն (չափազանց տարածված մի երեւույթ), նաեւ` “համեմունքներ” սխալ ձեւը, որը կրկնակի հոգնակի է, մինչդեռ կարելի էր գործածել “համեմներ” կամ “համեմունք” ձեւերից որեւէ մեկը:
Ցանկանում ենք շեշտել գրքի եւս մեկ հպարտառիթ եւ դաստիարակիչ կողմը` արտաքին շապիկների ճաշակավոր եւ իմաստալից ձեւավորումը։ Այնտեղ հանդիպում ենք հայ մարդու էությունն արտահայտող հայոց դիցարանի գլխավոր աստվածություններից ուժի եւ հզորության աստված Վիշապաքաղ Վահագնին, Ոսկեհատ ու Ոսկեմայր Անահիտին եւ Սիրակեզ ու Կանացիության ամբողջական մարմնացում Աստղիկին, բոլորը միասին` Հայր Արայի ուժը խորհրդանշող երկնքի ու երկրի երկունքը պատկերող մի գեղեցիկ նկարի ֆոնի վրա։

Ս. Հունանյանի “Հայ արիական խոհանոց” գիրքն ունի ոչ միայն ազգագրական անուրանալի արժեք, այլեւ ազգային դաստիարակչական մեծ նշանակություն։ Նրանում տեղ գտած բաղադրատոմսերի նյութականացումը եւ լայն կիրառումը մեր կենցաղում` կնպաստեն վերականգնելու մեր հայ արիական ուրույն դիմագիծն ու էությունը, որոնք այսօր խեղվել են օտարածին եւ օտարամուտ, հաճախ հայությանն անհարիր տարբեր երեւույթներով, այդ թվում` հայության ու արիականության հետ կապ չունեցող “համբուրգեր”, “չիզբուրգեր”, “պիցցա” եւ այլ ուտեստներով։ Կունենա՞նք մի օր Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի պես ղեկավար, որը բելոռուս ժողովրդի ազգային անվտանգության սպառնալիքների շարքում գիտակցեց նաեւ ազգային խոհանոցի կարեւորությունը եւ երկրի գիտնականներին հանձնարարեց մեկնել գյուղեր, վերադառնալ ազգային ճաշատեսակների նկարագրություններով ու այդ բոլորը վերստին դարձնել ամբողջ բելոռուս ժողովրդի սեփականությունը` ամերիկյան իմպերիալիզմի “ստամոքսային առաջամարտիկ” Մակդոնալդսի եւ նմանների “բուրգերների” փոխարեն (հիշենք որոշ վերլուծաբանների կարծիքը, թե Խորհրդային Միությանը փլուզեց Կոկա կոլան)։

Մինչ կգա այդ գեղեցիկ օրը, Ս. Հունանյանի նման անհատներն են իրենց համեստ հնարավորություններով փորձում լուծել այս կարեւորագույն խնդիրը, որի համար մեծապես շնորհակալ ու երախտապարտ ենք նրանց:

Գեւորգ Յազըճյան
(պատմ. գիտ. թեկնածու)

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: