1988թ. փետրվարի 18-ը` պատմական ու բեկումնային տարեթիվ

by


Երբ անգամ պատմակեղծարար Ադրբեջանը չի կարողանում թաքցնել ճշմարտությունը

Ելնելով միջազգայնորեն այդքան արծարծվող մարդու իրավունքների համընդհանուր սկզբունքներից, ինչպես նաեւ “Ցեղասպանություն հանցանքը կանխելու եւ այդ հանցանքի համար պատժելու մասին” ՄԱԿ-ի 1948թ. դեկտեմբերի 9-ի կոնվենցիայի դրույթներից, հաշվի առնելով նաեւ այն, որ ներկայիս Հայաստանի Հանրապետությունը Հայոց ցեղասպանության զոհվածների ու տուժածների ժառանգորդն է (իհարկե, առանձին դիտարկվում է նաեւ սփյուռքահայության հանգամանքը, քանզի սփյուռքն ինքը Հայոց ցեղասպանության հետեւանք ու ծնունդ է), ստանձելով Հայ Դատի օրինական տիրոջ (պետական կարգավիճակով) պարտականությունները, Երեւանում պետք է ստեղծել Ազգային համաձայնության հանձնաժողով (ԱՀՀ)՝ Հայ Դատի համապարփակ (այդ թվում՝ Արցախ-ԼՂՀ կարգավիճակի լուծման) խնդիրներով զբաղվելու համար:
Այս թեմային մենք անդրադարձել ենք, բայց վերստին դարձել է այժմեական: ԱՀՀ-ի ստեղծումը նաեւ կհանգուցալուծի Հայոց ցեղասպանության եւ Արցախի խնդրի շահարկման թեման հայ-թուրքական կոչված արձանագրությունների քննարկման ընթացքում: Այդ առումով՝

Ա.
Անհրաժեշտ է հասնել այն բանին, որ ՀՀ-ում պետական մակարդակով եւ համայն հայության ընդերքում գործող կարող ուժերի մասնակցությամբ ստեղծվի իրավական միջազգային կենտրոն, որի խնդիրը պետք է լինի ամփոփել Հայոց ցեղասպանության բոլոր փաստերը, կազմել ցեղասպանության զոհերի ու տուժածների անվանացուցակները, կատարել Թուրքիայում եւ Ադրբեջանում հայերի թողած նյութական արժեքների հաշվարկներ ու այդ բոլորի հիմամբ մեղադրական եզրակացության տեսքով անհերքելի իրավաբանական ուժ ունեցող փաստաթուղթ ձեւակերպել՝ միջազգային համապատասխան դատարան ներկայացնելու համար:
Սույն փաստաթղթում պետք է տեղ գտնի 1921թ. օգոստոսի 10-ի Սեւրի պայմանագրի վերականգնման պահանջը:
Նշենք, որ այդ հարցադրումների իրականացման գործում մենք՝ հայերս, թե պետական եւ թե հասարակական-քաղաքական մակարդակով սպառիչ ոչ մի քայլ չենք կատարել: Փոխարենը, հրապուրվել ենք նրանով, որ որեւէ պետություն բարեհաճում է ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը՝ առանց որեւէ պատասխանատվության պահանջ ներկայացնելով Թուրքիային, որը մեզ համար խորհրդանշական ու բարոյա-հոգեբանական նշանակություն ունի, միայն ու դեռես միայն ժամանակի վատնում է արձանագրում՝ հոգուտ թուրք-յաթաղանի: Ավելին՝ ՀՀ 1-ին իշխանությունները՝ “Ղարաբաղ” կոմիտեի գլխավորությամբ, Հայ Դատն ու Պահանջատիրությունը դուրս մղեցին մեր երկրի արտաքին քաղաքականությունից` նշելով, որ դրանով կարող են զբաղվել միայն հասարակական կամ քաղաքական կազմակերպությունները: Ոչ նույն, բայց նմանատիպ մի դիրքորոշում են որդեգրել նաեւ արդի կառավարական ատյանները` օտար պետությունների, ավելի ճիշտ թուրք-մասոնական ուժերի քմահաճույքի տակ դնելով մեր ազգի ճակատագրական հարցերի լուծման գործընթացները:
Նման հայավնաս իրադրությունից դուրս գալու համար անհրաժեշտ է համահայկական մեկ ընդհանուր ազգային հայեցակարգ մշակել Հայ Դատի լուծման շուրջ` դնելով այն Թուրքիայի հետ մեր արտաքին քաղաքականության հիմքում եւ, առհասարակ, թուրքերի հետ որեւէ հարաբերության հաստատման ժամանակ:
Սրանով իսկ վերջ կդրվի այդպիսի գործընթացներում ցուցաբերվող կամայականություններին, օտար պետությունների շահերին ծառայող ինչ-որ հայ-թուրքական հաշտեցման բանակցություններին կամ հարաբերություններին: Ժամանակն է, վերջապես, որ համայն հայության ճակատագրային հարցերի լուծման գործընթացների տերուտիրականը մեր երկրի կառավարությունը դառնա, որը Ազգային համաձայնության համահայկական ծրագրով կկարողանա առաջ տանել հայության հիմնախնդիրների լուծումը:
Իսկ Հայոց ցեղասպանության հարցը միջազգային լուծում է պահանջում թերեւս, քանզի Հայաստանն այն կարողությունները չունի, որպեսզի այսօր միայնակ պատժի թուրքերին եւ լուծի այդ հարցը: Այդ են պահանջում նաեւ ՄԱԿ-ի օրենքներն ու միջազգային դատարանի կանոնադրությունը (հոդված 34), որոնց միջոցով եւ միայն ՀՀ կառավարության պահանջով կարող են լուծվել Հայ Դատի խնդիրները, այդ թվում՝ պահանջատիրական: Թուրքը մնում է թուրք, եւ նրան մեկնած մեր հաշտեցման ձեռքը միշտ էլ օդում կախված կմնա, ինչպես դա տեղի ունեցավ նախորդ իշխանությունների օրոք եւ շարունակվում է այսօր: Իսկ հայ-թուրքական կոչված արձանագրությունները միջազգային հերթական ծուղակն է՝ ինչ-ինչ գաղտնի ուժերի նպատակները եւս մեկ անգամ հայության հաշվին լուծելու համար:

Բ.
Ազգային համաձայնության համահայկական հայեցակարգում պետք է շեշտել, որ Արցախ-ԼՂՀ անկախ պետականության ստեղծմամբ միայն հնարավոր կլինի արցախահայության “խաղաղ բնակչությանը պաշտպանել ֆիզիկական ոչնչացման վտանգից” (ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի N. 42 1992թ. սեպտեմբերի 22-ի դիմումը ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարին, ԱՊՀ երկրների ղեկավարներին եւ խորհրդարաններին, աշխարհի բոլոր երկրներին ու խորհրդարաններին, այդ թվում նաեւ ՀՀ կառավարությանն ու խորհրդարանին):
Ցավոք, ԼՂՀ ղեկավարության սույն ահազանգերն անուշադրության են մատնվել ոչ միայն աշխարհի հանրության, այլ հենց ՀՀ կառավարության ու խորհրդարանի կողմից: Եվ նման ազգավնաս դիրքորոշումը շարունակվում է` նետելով արցախահայության ճակատագիրը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ոչ հայամետ գիրկը, դարձնելով այն դատարկախոս, անհեռանկարային քննարկումների առարկա եւ ծառայեցնելով նավթային (այլ տնտեսական) քաղաքականության շահերին: Ընդ որում, Արցախ-ԼՂՀ կարգավիճակի լուծումը անհեռանկարային են դարձնում նաեւ այն պնդումները, որ Արցախը կարող է դուրս գալ Ադրբեջանի կազմից արցախահայության կողմից կատարված հանրաքվեի համաձայն՝ ազգերի ինքնորոշման հիմունքներով, գաղութատիրության վերացման այսօրվա փաստով կամ հենց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ադրբեջանի կողմից իր անկախությունը 1918 թվականին գոյություն ունեցող սահմանների շրջանակում հռչակելու փաստից, դրանով հենց ինքը՝ Ադրբեջանն է բացառում Լեռնային Ղարաբաղի գոյությունը իր կազմում: Եվ այդ բոլորը, անհերքելի ճշմարտություն հանդիսանալով, այնուհանդերձ հայանպաստ չեն Արցախի հարցում այն պարզ պատճառով, որ նման հիմունքներում Ադրբեջանը իբր “վետտո”-ի իրավունք ունի Արցախն իր կազմում պահպանելու համար:
Եթե նույնիսկ դա այդպես լիներ, ապա դրան էլ կարելի է լուծում տալ: Այսինքն՝ Ադրբեջանին նման “վետտո”-ից զրկելու եւ ԼՂՀ կարգավիճակի լուծումը փակուղուց դուրս բերելու համար ՄԱԿ-ի առջեւ անհրաժեշտ է շեշտել.
ա) որ 1918թ.-ից Հայաստանը թուրք-ադրբեջանական պանթուրքիստական համատեղ քաղաքականության զոհ է, ու Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի ամբողջ տարածքում հայերի դեմ իրականացված ողբերգական իրադարձությունները շարունակությունն են 1915-1923թթ. մի քանի միլիոն հայերի ոչնչացման,
բ) որ 1988թ. փետրվարի 28-ը մարդկության պատմության մեջ մտավ որպես հայերի ցեղասպանության մի նոր դարաշրջանի սկիզբ, եւ սումգայիթյան ցեղասպանության դատապարտման մասին ՀԽՍՀ ԳԽ 1988 հունիսի 15 որոշման մեջ “ոճրագործությունը” պետք է փոխարինվի “ցեղասպանություն” բառով, իսկ այդ դատավարությունը պետք է վերհանվի,
գ) որ մեղքը ճանաչելու եւ քավելու փոխարեն Թուրքիան այսօր նենգափոխել է պատմությունն ու ադրբեջանցիների ձեռքով հայ ժողովրդի բնաջնջման իր վաղեմի ծրագիրն է փորձում իրականացնել,
դ) որ այս ամենը ցեղասպանների շուրջը ստեղծել է անպատժելիության մի այնպիսի մթնոլորտ, որ հնարավորություն է տալիս նրանց կատարել ցեղասպանության նորանոր ակտեր՝ էլ ավելի դաժան ու նենգ համառությամբ: Դրա մի առանձնակի ապացույցն է արյունարբու թյուրքական տարրի կողմից Գուրգեն Մարգարյանի կացնահարումը Եվրոպայի աջքի առաջ,
ե) որ անհիմն են “գրաված” տարածքների վերադարձման մասին Ադրբեջանի պահանջները, քանզի գրաված տարածքներ չկան, այլ՝ Արցախը ազատագրել, իրեն է վերադարձրել իր որոշ տարածքները եւ դեռ վերադարձնելու շատ ավելի խնդիր ունի, առնվազն՝ Շահումյանը, Գետաշենը, Գանձակը… որտեղ հարյուրամյակներ հայերը ցեղասպանության են ենթարկվել, քանզի ժամանակ առ ժամանակ հայտնվել են թյուրքական տարրի տիրապետության տակ: Այդ տարածքները անհրաժեշտ է բնակեցնել այնտեղից վտարված, ինչպես նաեւ արտերկրներում ու Հայաստանի որոշ վայրերում չքավորության մակարդակին հասած հայերով, իսկ Ադրբեջանի հետ տարածքային հարցերը պետք է լուծել մեկ ընդհանուր ենթատեքստում, որի հիմքում պիտի դրվի թուրք-սիոնիստական, հետո թուրք-բոլշեւիկյան բռնությամբ Հայաստանից անջատված ու արհեստականորեն իրեն կցված բոլոր տարածքները օրինական տիրոջը վերադարձնելու հարցը, այդ թվում` նաեւ Նախիջեւանում կոտորված ու այնտեղից տեղահանված հայության հարցը` ճանաչելով 1989թ. նոյեմբերի 29-ը նախիջեւանցիների ցեղասպանության օր, երբ վերջին հայը պարտադրանքով լքեց իր նախնյաց հողը:
Վերոգրյալից հստակ պարզ է դառնում, որ ԼՂՀ կարգավիճակի որոշման համար Ադրբեջանի հետ տարվող բանակցությունները կամ ԵԱՀԿ շրջանակներում այն լուծելու փորձերը ոչ մի արդյունքի չեն հասնի: Ադրբեջանի հետ մեր վիճելի հարցերը կարող են լուծվել միայն ՄԱԿ-ի միջոցով, որի առջեւ պետք է դնել հետեւյալ պահանջները.
ա) չեղյալ համարել 1921թ. մարտի 16-ի եւ դրանից բխող 1921թ. հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագիրը:
բ) Ցեղասպանության փաստի հիման վրա ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ՝ Ադրբեջանի կազմից դուրս` բավարարելով նրա պահանջը համաձայն ՄԱԿ-ին եւ միջազգային այլ ատյաններին հղած նրա դիմումների, որոնք բխում են “Ցեղասպանություն հանցանքը կանխելու եւ այդ հանցանքի համար պատժելու մասին” ՄԱԿ-ի 1948թ. դեկտեմբերի 9-ի Կոնվենցիայից, որի 8-րդ հոդվածի դրույթով Ադրբեջանն այդ հարցում զրկվում է “վետտո”-ի իրավունքից: Միաժամանակ, երբ ցեղասպանություն է իրականացվում, Հելսինկյան դաշնագիրը արգելք չի դառնում ցեղասպանության ճիրաններից դուրս գալու համար:
գ) Արցախում, Նախիջեւանում եւ Ադրբեջանի ամբողջ տարածքում կատարված հայերի ցեղասպանությունը դատապարտել միջազգային դատարանով՝ վնասների հատուցումով: Ընդ որում պետք է չեղյալ համարվեն ԽՍՀՄ դատարանների կողմից կայացրած սումգայիթյան ցեղասպաններին որպես խուլիգաններ դատապարտելու դատավճիռները եւ անջատ-անջատ այդ գործերը միացնել ու որպես մեկ ընդհանուր գործ ներկայացնել միջազգային դատարան, ինչպես նաեւ հատուկ ուշադրության արժանացնել 1990թ. հունվարի 13-ից մինչեւ 19-ը Բաքվում իրականացված ցեղասպանությունը, որը գագաթնակետն է` զանգվածային խոշտանգումների ամենադաժան մեթոդների կիրառմամբ եւ որի 130 դահիճները ցինիկաբար ադրբեջանական ժողովրդի հերոսներ են հռչակված, որոնց պատվին հուշակոթող է կանգնեցվել Բաքվի կենտրոնում եւ նրանց առջեւ գլուխ են խոնարհում ու ծաղկեպսակներ դնում Բաքու այցելող պետական բարձրագույն այրերը: Մինչդեռ այդ մեկ շաբաթվա ընթացքում լիովին հայաթափվեց Ադրբեջանի ամբողջ տարածքը, եւ շուրջ 500 հազարից ավելի հայեր հարկադրաբար հեռացան իրենց օրրանից ու ցրվեցին համայն
աշխարհքով` Ադրբեջանում թողնելով իրենց ամբողջ ունեցվածքը: Եվ եթե ապրիլի 24-ը համարվում է XX դարասկզբին իրականացված հայերի ցեղասպանության օր, ապա հունվարի 13-ը պետք է որակվի որպես Մեծ Եղեռնի անպատժելիության հետեւանքի օր, որը անհրաժեշտ է նշել կառավարական որոշմամբ եւ ամեն տարի ներկայացնել լրատվական բոլոր միջոցներով: Ցավոք, դա կամ նման որեւէ բան տեղի չի ունենում: Ավելին՝ հունվարի 20-ին հաղորդվում է, որ “Ադրբեջանը սգի մեջ է, ու այդ օրը Բաքվում 130 անմեղ բնակիչներ զոհվեցին սովետական բանակի հարձակման հետեւանքով…”: Իսկ թե ինչու՞ սովետական բանակը ոչնչացրեց դրանց եւ ի՞նչ էր տեղի ունեցել մինչ այդ — ոչ մի խոսք:
դ) ՀՀ-ի եւ ԼՂՀ շրջափակումները որակել որպես ցեղասպանության ակտ՝ իր բոլոր իրավական հետեւություններով, այդ թվում՝ վնասների հատուցումով:
ե) Ցեղասպանության կանխարգելման ՄԱԿ-ի 1948թ. դեկտեմբերի 9-ի Համաձայնագրի ստորագրյալ պետությունները, ի վերջո, պետք է կատարեն դրա 5-րդ հոդվածի պահանջը եւ իրենց քրեական օրենսգրքում հատուկ հոդվածներ մտցնեն ցեղասպաններին պատժելու համար` շեշտելով, որ ցեղասպանությունը համայն մարդկության դեմ ամենածանրագույն հանցագործությունն է, որի համար մահապատժի կիրառումը պարտադիր ու վերջնական է:
Մինչդեռ, նույնիսկ ՀՀ ԱԺ 2003թ. ապրիլի 18-ին ընդունած որոշմամբ մեր երկրի քր.օրենսգրքում այդ հանցանքի համար մահապատիժ չի նախատեսվում` կարծես ազդարարելով թուրքին, որ նա կարող է մեզ մորթել ու գլխատել ինչքան ուզում է, մեր երեխաների գլխատված գլուխները որպես ֆուտբոլի գնդակ օգտագործել կամ՝ հենց կենդանի-կենդանի խորովել նրանց խարույկի վրա՝ իրենց մայրերի աչքի առաջ ու շատ նման խոշտանգումներ կիրառել, իսկ մենք հավիտյանս հավիտենից (քրիստոնեաբար կներենք մեր թշնամիներին… քանզի-վասնզի… ամե՜ն եւ այլն) նրանց կյանքը կխնայենք, քանզի առաջին քրիստոնեությունն ընդունած ժողովուրդն ենք եւ ուզում ենք Եվրոպայի տան անդամ դառնալ, սողալ այդ թուրք-մասոնական երկրների ոտքերի տակ ու լիզել, սիրաշահել նրանց արյունոտ ձեռքերը… Նույնիսկ Հայոց ցեղասպանության հերքումը կամ կասկածի տակ առնելը մեզանում օրենքով չի դատապարտվում… Որին էլ այսօր ականատես ենք լինում երբեմն:…
Հարց է առաջանում. ովքե՞ր են վերոգրյալ ազգավնաս օրենքն ընդունող պատգամավորները: Պատասխանը մեկն է. դրանք կամա-ակամա կամակատարներ են ու շահամոլներ, եթե չասենք ավելին:
Անհրաժեշտ է, որպեսզի մեր ԱԺ-ն վերանայի իր վերոգրյալ որոշումը եւ ցեղասպանների դեմ մահապատժի կիրառումը հաստատի ու միաժամանակ մեր վճռական ձայնը ներկայացնի ՄԱԿ-ին, որպեսզի սա եւս աշխարհի պետությունների քր.օրենսգրքերում ցեղասպանների դեմ մահապատիժ նախատեսելու որոշում կայացնի…

Գ.
Պետք է արդյունավետ միջոցներ ձեռնարկել Հայոց ցեղասպանությունը մոռացության տալու կամ այն աղավաղելու հրեա-թուրք-ադրբեջանական քարոզչության դեմ, առավելեւս, որ դա արվում է նաեւ մեր որոշ՝ հայ կոչեցյալների կողմից:
Հայերի դեմ իրականացված ցեղասպանությունը մոռացության տալու փաստերից մեկն էլ այն է, որ ԽՍՀՄ եւ ԱՊՀ երկրների հանրագիտարաններում “գենոցիդ” բառի դիմաց նշված է, որ այդպիսի հանցագործություն կատարվել է 2-րդ համաշխարհային պատերազմում հրեաների դեմ: Կասկածից վեր է, որ “գենոցիդ” բառի այսպիսի մեկնաբանություն է տրված նաեւ աշխարհի բոլոր հանրագիտարաններում: Դրանով իսկ մեկ անգամ եւս հաստատվում է Ադոլֆ Հիտլերի խոսքը, թե “ո՞վ է այժմ հիշում հայերի ցեղասպանությունը”:
Անհրաժեշտ է պահանջ ներկայացնել ՄԱԿ-ին, որպեսզի աշխարհի բոլոր հանրագիտարաններում նշվի, որ այն իրականացվել է թուրքերի կողմից հայերի դեմ եւ այսօր էլ շարունակվում է շրջափակման միջոցով՝ համայն աշխարհի քար անտարբերության ներքո:
Խիստ հսկողության տակ պիտի վերցնել նաեւ հայոց հուշարձանների պահպանումը, միջոցներ ձեռնարկել դրանց ոչնչացման դեմ` ընդհուպ դիմելով ՄԱԿ-ին: Խստագույնս անհրաժեշտ է դատապարտել համատարած անտարբերությունը Նախիջեւանում ադրբեջանական բարբարոսների վերջերս իրականացրած հայկական գերեզմանների, խաչքարերի եւ այլ հուշարձանների ավերումների նկատմամբ, որի ընթացքում իսպառ ոչնչացվեցին հայ մշակույթի անկրկնելի արժեքներ համարվող հազարավոր խաչքարեր:
Վերադառնալով Արցախի հիմնախնդրին` նշենք, որ մեր ամենաճիշտ դիրքորոշումը կլինի ԼՂՀ-ի ՀՀ-ին վերամիավորվելու որոշման վերահաստատումը: Սակայն, դա պետք է դիտարկել նաեւ գերտերությունների աշխարհա-քաղաքական շահերի տեսանկյունից: Բայց Արցախի հարցի քննարկումն իսկ Ադրբեջանի կազմում կամ “ընդհանուր պետության” սահմաններում միանշանակ անընդունելի է, որքան էլ “լավագույն” տարբերակներ առաջարկվեն: Եթե նույնիսկ Միացյալ Արցախի գաղափարն առաջարկվի (ԼՂՀ+Դաշտային Արցախ (Գանձակ, Շահումյանի շրջան եւ այլն)) Ադրբեջանի կազմում: Որեւէ զիջում, այդ թվում՝ ազատագրված տարածքներից, կհամարվի դավաճանություն: Իսկ փախստականների, տարածքների, փոխզիջումների մասին զրույցները պետք է զրույցներ էլ մնան:
Մի քանի հանգամանքներ էլ պետք է ներկայացնել ՄԱԿ-ի քննարկմանը: ՄԱԿ-ի նախորդը՝ Ազգերի Լիգան (ԱԼ) 1920թ. իրավացիորեն մերժել է Ադրբեջանի ԱԼ ընդունվելու դիմումը՝ պատճառաբանելով, որ այդ հանրապետությունը չունի “կայուն կառավարություն, չի վերահսկում այն տարածքները, որոնց հավակնում է”: ԱԼ-ն ուրվագծել է նաեւ “Լեռնային Ղարաբաղ” վիճելի տարածքի սահմանները, որոնց խնդիրը պետք է կարգավորվեր Փարիզի Խաղաղության համաժողովում: Ըստ ԱԼ-ի քարտեզի, “Լեռնային Ղարաբաղ” վիճելի տարածքի մեջ էին մտնում ոչ միայն ԼՂՀ-ն ու այսօրվա ազատագրված շրջանները, այլեւ Գանձակը, Դաշքեսանը, Խանլարը, Նավթալանը, Գեդաբեկը եւ այլ տարածքներ: Այսինքն, եթե նույնիսկ պատմականորեն շատ հեռու չգնանք, էլի ակնհայտ է, որ ցայսօր ԼՂՀ-ն (հայությունը) փորձել է վերականգնել իր՝ պատմական-օրինական՝ միջազգայնորեն ճանաչված սահմանները, իսկ Ադրբեջանն իր կարճ գոյության ընթացքում երբեւիցե միջազգայնորեն ճանաչված հաստատուն սահմաններ չի ունեցել: “Խորհրդային ժառանգությունից” էլ ինքնակամ հրաժարվել է: Միայն այսքանով ԼՂՀ-ն իրավունք ունի անկախ գոյատեւման,
որին վաղուց է հասել ու ավելի քան 20 տարի է (1989թ. դեկտեմբերի 1-ին)՝ հայտարարել է Մայր-Հայաստանին միանալու իր վճիռը:
1921թ. հուլիսի 5-ի ՌԿ(Բ)Կ կենտկոմի կովկասյան բյուրոյի որոշումը՝ Արցախի բռնակցումը Ադրբեջանին, նույնպես որեւէ լուրջ իրավական հիմք չի տալիս խորհրդային ժամանակներից եկած, այժմ էլ իբր ԼՂՀ-ն Ադրբեջանի անբաժան մաս դարձրած այդ փաստաթուղթը ճանաչելու եւ միջազգայնորեն ընդունված տարածքային անձեռնմխելիության իրավունքով առաջնորդվելու համար: Իսկ եթե, այնուամենայնիվ, փորձ է արվում բանակցություններում դա համարել կատարված փաստ, ապա ԼՂՀ-ն ներկայումս “դե ֆակտո եւ դե յուրե” անկախ է, նույնիսկ ավելի՝ քան աշխարհի շատ “իրական” պետություններ: 1991թ. սեպտեմբերին հռչակվել է որպես ԼՂՀ՝ նախկին ԼՂԻՄ-ի եւ Շահումյանի շրջանի տարածքներում, մոտ 207,7 հզ. բնակչությամբ եւ 5հզ. քառ. կմ տարածքով, իսկ մինչ այդ Հայաստանին վերամիավորվելու փաստն ավելի խոսուն է: Մի խոսքով, դեռ ավելի վաղ ԼՂԻՄ-ի պատգամավորական խորհուրդն իր՝ 1988թ. փետրվարի 20-ի որոշման համաձայն, հենվելով ազգերի ինքնորոշման միջազգային իրավունքի վրա, ԼՂԻՄ-ը դուրս է բերել Ադրբեջանի կազմից եւ հայտարարել միացված Հայաստանին՝ որպես նրա անբաժան մաս: Իսկ 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեի արդյունքում ԼՂՀ-ն հռչակվեց անկախ պետություն, շուրջ 108,6 հզ. մասնակիցներից 108,5 հզ.-ն վճռաբար “այո” են ասել (ընդամենը 21-ը՝ ոչ): Համոզված ենք, որ գոնե սա կովբյուրոյի կամայական որոշումից առավել իրավական քայլ է, եթե չասենք՝ զուտ իրավական:
Իրավաբանական “ճեղքվածք” կա սույն հարցում եւս, Ադրբեջանը հրաժարվել է “խորհրդային իրավական անցյալից” եւ իրեն համարել է 1918-1920թթ. մուսավաթական Ադրբեջանի իրավահաջորդը: Նույն թվականներին Արցախում իշխանությունը Հայոց Ազգային Խորհրդի ձեռքում էր: 1920թ. ապրիլի վերջերին մարզում հաստատվեցին խորհրդային կարգեր, 1921թ. հուլիսին եղավ կովբյուրոյի տխրահռչակ որոշումը, եւ միայն 1923թ. հուլիսի 7-ին Արցախի լեռնային մասը հռչակվեց ինքնավար մարզ՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում: Սրանով Ադրբեջանի հանրապետության հռչակագիրը (նաեւ արդեն նշված Ազգերի Լիգայի դիրքորոշումը) մեզ է “վերադարձնում” Արցախը (նաեւ՝ Նախիջեւանը), կամ գոնե իրենից իրավացիորեն “հեռացնում” է մեր պատմական տարածքները, նաեւ՝ Դաշտային Արցախը: Իսկ ինչ մնում է խորհրդային ժամանակների անօրինականություններին, լենին-ստալինյան ստոր բռնարարքներին, ապա դրանք լավագույնս հայտնի են ՄԱԿ-ին, ԵԱՀԿ-ին ու ՆԱՏՕ-ին եւ միջազգային դատարաններում ու այլ ազդեցիկ ատյաններում արդարացի քննարկումների կարիք ունեն դեռեւս…
Արցախի հարցը հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման մեջ միակ թնջուկը չէ, եւ մեզ առայժմ “պարտադրված” հարեւան պետության հետ լուծելու ենք նաեւ Նախիջեւանի խնդիրը, որը 1921թ. մարտի 16-ի ռուս-թուրքական պայմանագրով ապօրինաբար հանձնվել է Ադրբեջանին: Այսօր խախտված են նաեւ այդ պայմանագրի Նախիջեւանին վերաբերվող կետերը: Իսկ Նախիջեւանը Ադրբեջանի մարզ է հայտարարվել 1924թ. փետրվարի 9-ին` ընդամենը Ադրբեջանի կենտգործկոմի որոշմամբ:
Պատմականորեն Նախիջեւանի տարածքը Հայաստանին պատկանելն ապացուցելը որեւէ դժվարություն չի պարունակում, սակայն հայ բնակչության բացակայությունը ներկայումս այդ տարածքում դժվարացնում է հարցի ուղղակի բարձրացումն ու տրամաբանական ծավալումը:
Նախիջեւանի հարցի բարձրացումը բխում է ինչպես պատմական, այնպես էլ իրավական անհրաժեշտությունից: 1921թ. մարտի 16-ին կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրի (նաեւ՝ 1921թ. հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրի) մի շարք հոդվածների միակողմանի խախտումներ են արձանագրված, որոնք պետք է հիմնավորապես կարգավորվեն հայ-ռուսական հարաբերությունների ծիրում, եթե այդ հարաբերությունները ձեւականորեն չեն համարվում բարեկամական-ռազմավարական: Իսկ Նախիջեւանի հարցի զուգահեռ արծարծումը, պաշտոնական Երեւանի կողմից, առավել կամրացնի Արցախ-ԼՂՀ-ի միջազգային դիրքերը, որի հապաղումն առ այսօր մնում է անհասկանալի:
Վերոգրյալ եւ այլ նմանատիպ փաստերը պետք է ընդգրկել Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում գործող Հայոց Ցեղասպանության թանգարանի կանոնադրության կամ մեկ այլ փաստաթղթային ձեւակերպման մեջ, ինչը Հայոց ցեղասպանության եւ պահանջատիրության հարցը կդարձնի անհերքելի, անբեկանելի:

Արամ Ավետյան

“Լուսանցք” թիվ 138, փետրվարի 19- մարտի 4 2010թ.

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

w

Connecting to %s


%d bloggers like this: