Իշխող քաղաքական ուժերը լեզվաքաղաքականությունից բան չեն հա՛ս — կա՛ — նու՛մ.

by

Դրա համար էլ ամեն ինչ սեփական բոստանի են վերածում

 

Լեզվաբանությունը գիտություն է լեզվի համակարգի, նրա գոյաձեւերի, զարգացման, հաղորդակցման կանոնների մասին: Հիմնականում ընդգրկում է աշխարհաճանաչողություն՝ նյութ-բառ-անձ փոխհարաբերություն, գրագիտության դասընթաց, ճարտասանություն՝ գեղեցիկ եւ տրամաբանված խոսքի կառուցում:

Քաղաքականությունը պետական կառավարման համակարգի ուղղորդված, բայց չկանոնարկված՝ իրավիճակային ազատության աստիճան ունեցող գործընթաց է: Լեզվաքաղաքականությունը պետական-ազգային անվտանգության գործոն Է, առավելագույն քաղաքական ուշադրություն եւ նրբանկատություն պահանջող ոլորտ, ներառում է լեզվահոգեբանություն, հասարակագիտություն, նաեւ միջպետական հարաբերություններ:

Խորհրդային տարիներին Հայաստանը չուներ ինքնուրույն լեզվաքաղաքականության իրավունք, բնականաբար՝ նաեւ այն իրականացնող պետական մարմին: Այնպիսի կարեւոր ոլորտ, ինչպիսին պետական լեզվաքաղաքականությունն է, ԽՍՀՄ-ում խիստ նպատակաուղղված էր եւ վերահսկվում էր թե՛ կադրային, թե՛ բովանդակային առումով: ՀՀ լեզվի պետական տեսչությունը ստեղծվեց համապետական մարմնի կարգավիճակով՝ համապատասխան գործառույթներով, առանց ավանդույթի ու մասնագետների՝ ժառանգություն ստանալով լեզվամտածողությամբ պառակտված հանրություն: Թե ինչքան կարեւոր է ազգի հոգեբանությունն առողջացնելն ու պետական-ազգային խնդիրների լուծմանը նպատակաուղղելը, պարզաբանման կարիք չունի: Հանրության հոգեբանությունը 3 հիմնական շերտ ունի՝ ժառանգական, ուսումնադաստիարակչական, կենսակերպի: Դրանք միավորվում, ամբողջություն են դառնում լեզվի միջոցով, որը հասարակության մերանն է ու պետության ոգու արարիչը:

 ԼԵԶՈւՆ կենդանի է լեզվակիրներով, պաշտպանված՝ լեզվահամակարգով, գործունակ՝ լեզվաքաղաքականությամբ:      

Հ այերենի համակարգը ի վերուստ անթերի է, իսկ լեզվակիրներ պետք է ապահովի կրթահամակարգը: Չհաշված բազմաթիվ ու բազմաբնույթ շեղումները՝ Հայաստանի սովորողների ճնշող մեծամասնությունը հայախոս է: Իսկ լեզվաքաղաքականությունը կախվել է օդում եւ իր տեղը չի գտնում: Ո՞վ է մեղավոր:

Նրա՞նք, ովքեր չհասկանալով լեզվի տեսչության դերը, կառույցն ամլացրին, խցկեցին կրթության նախարարության մեջ (դրանով իսկ մեր լեզվի հանդեպ դրսեւորելով պետական երրորդական հետաքրքրություն), թե՞ նրանք, ովքեր նեղ մասնագիտական խնդիրները չտարբերելով համապետականից, թշնամի դարձան իրենց զորացնողներին: Կամ գուցե նրա՞նք, ովքեր այսօր լեզվի տեսչության ղեկավար են նշանակում հայկական կրթահամակարգը “օպտիմալացնողին” (Սերգո Երիցյանին), ու նրա եւ մի նոր այլ անպետք ԿԳ նախարարի (Արմեն Աշոտյանի) նմաններով աշխատում են հասարակական կարծիքն ապակողմնորոշել. շահարկումներով, բամբասանքով հոգեբանական ճնշում գործադրել, կրթության եւ լեզվի կառույցները զրկել արդյունավետ գործելու հնարավորությունից: “Լուսանցք”-ը մի առիթով չարագուշակ լուր որակեց Սերգո Երիցյանի Լեզվի տեսչության պետի պաշտոնակատար նշանակվելը, եւ գրեց, որ այդ անձի դրսի տերերը նրան նորից “առաջադրել են տվել”, ուստի չի բացառվում, որ Հայաստանում նորից երկրորդ պետական լեզվի խնդիր առաջանա (հիշեցնենք, որ “Օրինաց երկիր”-ը մի անգամ արդեն փորձել էր դա ռուսերենի համար): Այդպես էլ եղավ, սակայն օտարալեզու դպրոցներ հիմնելով սկսվեց գործընթացը եւ այս անգամ էլ` ՀՀԿ-ական նախարար Արմեն Աշոտյանի միջոցով…

 Իհարկե ճիշտն ու սխալը հավերժական ուղեկիցներ են: Շփոթելը նույնպես հնարավոր է եւ սրան ներում կա: Բայց գիտակցված վնասարարությունն ու կեղծիքը աններելի են եւ պատժելի ամենայն խստությամբ:

 Լեզվի տեսչությունում կուտակված խնդիրների մի մասն ընթացիկ՝ աշխատանքային է, մնացածը՝ արհեստածին: Նույնն է կրթության համակարգում: Օտարի պարտադրանքով կամ օտարի անվան տակ ոմանք սեփական բարեկեցության ապահովության խնդիրն են լուծում:

“Մենք ձեզ կծառայենք օտարներ, դուք էլ աչք փակեք՝ թե մենք ոնց ենք ծառայեցնում մեր ժողովրդին, մեր ժողովրդավար երկրում”,- համարյա այսպիսի մի “զրույց” է կայանում մեր երկրի խամաճիկ պաշտոնյաների եւ նրանց օտար “պապաների” միջեւ…

 Կառավարման համապետական մի մարմինը մյուսի մեջ ընդգրկելու քաղաքական կոպիտ սխալի հետեւանքով  գոյացել է լեզվի տեսչության կարգավիճակի եւ գործառույթների անհամապատասխանություն: Չհստակեցված՝ այդ իսկ պատճառով շահարկվող խնդիրներ են “լեզվաքաղաքականության մասնագետ” հասկացության սահմանումը, լեզվի տեսչության պետի հավակնորդներին առաջադրվող պահանջները: Հետո էլ լեզվի տեսչությունը մի համակարգում են խցկել՝ կրթության, որտեղ ամենաակնհայտ ձեւերով են արհամարհվում ու ոտնահարվում մեր լեզվի իրավունքները: Եվ սա ոչ միայ օտարալեզու կրթական դպրոցների միջոցով են իրականացնելու, այլեւ հայոց լեզվի իրավունքները ոտնահարվում են հենց հայալեզու դպրոցներում…

 Ակնհայտ է, որ տեսչության կարգավիճակը պետք է բարձրացվի, այս մասին “Լուսանցք”-ը միշտ գրել է, համապատասխանեցվի գործառույթներին, եւ այլընտրանքն անընդունելի է: Բուհական համապատասխան կրթությամբ լեզվաքաղաքականության մասնագետները Հայաստանում շատ չեն, գուցե նույնիսկ չկան էլ: Պետական պատվեր չի ձեւակերպվել, գործընթաց չի սկսվել: Սակայն տեսչությունը գործում է երկար տարիներ եւ աշխատանքային փորձով ձեւավորված կադրեր կան: Բովանդակազրկել, ձեւայնացնել այս հարցը՝ շահարկման ամենակոպիտ տարբերակն է: Լեզվի տեսչության պետի լեզվաբանական կրթության մասին պնդումները անիմաստ են. լեզվի տեսչության գործը ո՛չ լեզվի ուսուցումն է, ո՛չ լեզվագիտական խնդիրների լուծումը, ո՛չ էլ նույնիսկ լեզվի կանոնարկումը: Լեզվի տեսչության գործառույթներն իրավական-վերահսկողական, կառավարման-հասարակագիտական բնույթի են՝ համապետական, նույնիսկ՝ համահայկական մակարդակի: Եզրակացությունը պարզ է՝ լեզվի տեսչության պետի պաշտոնը քաղաքական պետք է լինի (խոսքն իհարկե ազգային քաղաքականության մասին է): Բայց մեր քաղաքական խնդիրների ցանկում լեզվաքաղաքականությունը տեղ չի զբաղեցնում: Ներկայումս այս կառույցի ղեկավարի ընտրության հարցը լուծվում է քաղաքացիական ծառայության համակարգում, որը կոչված չէ որոշելու, գնահատելու կադրերի ազգային ու քաղաքական խնդիրներ լուծելու կարողությունը: Սակայն բարձրագույն պաշտոնների կադրային քաղաքականությունն էլ զերծ չէ թերություններից: Տարօրինակն այն է, որ մեզանում քաղաքական պաշտոն ասելով հասկանում են քաղաքական ուժի տնօրինմանը հանձնվող պաշտոն` առանց սահմանափակումների: Կարծես թե այդ ոլորտը դառնում է այդ քաղաքական ուժի “բոստանը”…

 Քաղաքական ուժերն էլ մեկը մյուսից արտառոց որոշումներ են կայացնում եւ` հետեւանքն էլ ակնառու է… Հայոց լեզվի տեսչությունը կործանեցին, հիմա էլ Հայոց կրթական համակարգն են կործանում “ազգային” ու “ցեղակրոն” իշխանությունները…

 Լեզվի տեսչությունը նման է քավարանի: Այս կառույցում ապազգայինը, կեղծարարը, անդիմագիծը, անգրագետը աշխատել չի կարող, առավել եւս՝ ղեկավարել, էլ չենք խոսում քաղաքական պատրաստվածության մասին: Իսկ կրթական համակարգը նման է քավարանից դրախտ կամ դժոխք ընկած միջավայրի… որտեղ կամ փառաբանվում եւ վայելում են կամ անիծվում ու տառապում… Ցավոք, այս առումով վայելքն ու տառապանքը մեր դեպքում ազգի գլխին է ուղղված: Պաշտոնյաները երկու դեպքում էլ միայն վայելում են: Ա~յ եթե փոխվի կարգավիճակը, ապա անեծքից ու տառապանքից ավելի՝ մահ կերազնեն ազգադավները:

 “Աշխարհ շինողն էլ է լեզուն՝ քանդողն էլ”:

 Մամուլի հրապարակումներից պարզ է դառնում, որ լեզվի եւ կրթության ոլորտի հարցերը շատերին են հուզում` անկախ դավանանքից կամ քաղաքական հայացքներից: Անկախ անգամ կարգավիճակից՝ իշխանավոր են, թե ընդդիմադիր: Ամեն մեկն իր խելքի չափով դատողություններ է անում, խնդիրներ հորինում եւ դրանց լուծումներն առաջարկում: Հրապարակումները եւ՛ մակերեսային են, թույնով շաղախված, լուրջ բնույթ չունեն, եւ՛ լիարժեք են՝ տրամաբանված ու փաստարկված, մասնագիտորեն եւ ազգային առումներով համեմված: Այնուամենայնիվ, մտահոգությունն առկա է, պարզաբանումներն՝ անհրաժեշտ: Լեզվի եւ կրթության ոլորտներին առնչվող խնդիրներ իսկապես կան եւ լուծումներն էլ արագություն են պահանջում: Սակայն արագությունը պիտի ազգը հաղորդի եւ ոչ՝ օտարը:

 Արամ Ավետյան

 “Լուսանցք” թիվ 154, հունիսի 18-24 2010թ.

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: