«Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը

by

 Վարդան Ջալոյան, մշակութաբան

 Հայաստանի Հանրապետությունը ժողովրդավարական, աշխարհիկ պետություն է, որ  պարտավոր է ապահովել իր քաղաքացիների իրավունքները, ներառյալ` խղճի ազատությունը ,որը  ժամանակակից երկրների  քաղաքական համակարգի հիմնասյուներից  է:

 Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեջ ասվում է.

«Հոդված 8.1. Հայաստանի Հանրապետությունում եկեղեցին անջատ է պետությունից:

Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչում է Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգեւոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման եւ ազգային ինքնության պահպանման գործում:

 

Հայաստանի Հանրապետությունում երաշխավորվում է օրենքով սահմանված կարգով գործող բոլոր կրոնական կազմակերպությունների գործունեության ազատությունը:

Հայաստանի Հանրապետության եւ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբերությունները կարող են կարգավորվել օրենքով¦:

Խորհրդային տարիներին կրոնական մշակույթը բռնի կերպով սահմանափակվում է:  Գրեթե ամբողջովին անհետանում է կրոնական կրթությունը, իսկ կրոնի և հարակից հարցերի մասին տեղեկություններ կարելի էր քաղել միայն աթեիզմի դասագրքերից կամ աթեիստական գրականությունից: Արդեն 40-ական թվականներից վերաբերմունքը փոխվեց. կոմունիստական իշխանությունները սկսեցին ավելի հանդուրժող լինել կրոնի և եկեղեցու նկատմամբ:

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո եկեղեցիները սկսեցին  ծավալել քարոզչական և կրթական գործունեություն: Հայ առաքելական եկեղեցին որոշ հաջողություններ ունեցավ, սակայն  բողոքական ուղղության եկեղեցիների հաջողություններն ավելի մեծ էին: Գոնե ձևականորեն Հայաստանն ընդունեց արևմտյան տիպի սահմանադրություն և խղճի ազատությունն  ապահովելու միջազգային պարտավորություններ  ստանձնեց:

Ըստ սահմանադրության` Հայաստանը  ոչ միայն  աշխարհիկ պետություն է, այլև  այնպիսի երկիր, որտեղ կրոնը բնակչության մեծամասնության համար երկրորդական դեր ունի: Սոցիոլոգները տարբերակում են առաջնային սոցիալականացում, որը տեղի է ունենում փոքր խմբերում` ընտանիքում, հարազատների, ընկերների միջավայրում, դպրոցում և այլն, և երկրորդային, որը տեղի է ունեցում մեծ խմբերում և հաստատություններում: Սա նշանակում է` անհատներն իրենց առաջնային սոցիալականացումն ստանում են աշխարհիկ մշակույթում, իսկ կրոնական դաստիարակությունը  երկրորդային սոցիալականացման գործընթաց է: Ինչպես նշում են Պ. Բերգերը և Թ. Լուկմանը. «Երկրորդային սոցիալականացման ֆորմալ պրոցեսները կանխորոշված են այն հիմնարար խնդիրներով, որոնք հաշվի են առնում առաջնային սոցիալականացման պրոցեսը: Իսկ դա նշանակում է` պետք է հաշվի նստել արդեն ձևավորված եսի և արդեն ներկալված (ինտերնալացված) աշխարհի հետ: Չի կարելի ոչնչից կառուցել սուբյեկտիվ իրականություն: Խնդիրն այն է, որ արդեն ներկալված իրականությունը միտում ունի շարունակելու իր գոյությունը: Ցանկացած նոր բովանդակություն, որն ինչ- որ ձևով պետք է ներկալվի, պետք է հավելվի արդեն առկա իրականությանը »[1]:

Դժվար չէ նկատել, որ հաջողությունը կարող է ուղեկցել միայն այն կրոնական կազմակերպություններին, որոնք կարողանում են համաձայնեցնել անհատի համար առաջնային և երկրորդային (կրոնական համայնքում ներգրավվածության) սոցիալականացման ընթացքները: Միջնադարում հասարակության ավանդական մշակույթը նպաստում էր Հայ առաքելական եկեղեցու ազդեցության աճին, առաջնային և երկրորդային սոցիալականացման ընթացքները համաձայնեցված էին, մարդը կրոնական պատկերացումները յուրացնում էր «մայրական կաթի» հետ, սակայն նոր ժամանակներում այդ ընթացքները դառնում են չհամաձայնեցված: Մշակույթը համաձայնեցված համակարգ է. անհնար է վերադառնալ միջնադարյան արժեհամակարգին և հավակնել հաջողության: Ինչպես ցույց է տվել Մաքս Վեբերն իր հայտնի «Բողոքական էթիկան և կապիտալիզմի ոգին» աշխատությունում, կապիտալիզմի կայացման համար բողոքական աշխարհայացքը էական դեր է կատարել, այլ խոսքերով ասած` առաջնային  և երկրորդային սոցիալականացումները փոխադարձաբար իրար ուժեղացրել են:

«Հայոց եկեղեցու պատմութուն» դասագրքի հայտնվելը հանրակրթական դպրոցներում նշանակում է, որ կրոնը, ավելի  որոշակի՝ Հայ առաքելական եկեղեցին, ձգտում է լինել ոչ թե մրցակցային՝ երկրորդային  սոցիալականացման ոլորտում, այլ կրկին դառնալ արտոնյալ՝ առաջնային սոցիալականացման ոլորտում` դպրոցում:

Ավելորդ է ասել, որ անհատի զարգացման համար որքան կարևոր է հոգևոր սնունդը, և  քանի որ կրոնը հոգևոր մշակույթի կարևոր բաղադրիչներից է, ապա դպրոցը պարտավոր է նաև գիտելիք տալ այս ոլորտի մասին:

«Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը այս ազնիվ մղումով է ստեղծված: Սակայն  այն  որոշակի դժգոհություն է առաջացրել: Առաջին դիտողությունը վերաբերում է դասընթացի տեղին դպրոցական ուսուցման պրոցեսում. «Ներկայումս մեր երկրի հանրակրթության ոլորտում տեղի է ունենում առարկաների ինտեգրման գործընթաց: Այսինքն՝ դպրոցական ծրագրեր են մուտք գործում այնպիսի առարկաներ, որոնք ներառում են տարբեր առարկաներից վերցված ընդհանուր թեմաներ: Ըստ կրթակարգի՝ ինտեգրումը տարածվում է բոլոր առարկաների վրա, մինչդեռ այս գործընթացից դուրս է մնացել հայոց եկեղեցու պատմություն առարկան, որը դասավանդվում է 4-10-րդ դասարաններում: Այս առարկայի մուտքը հանրակրթական դպրոց  բազում տարակարծությունների տեղիք տվեց: Հանրակրթության ոլորտի որոշ մասնագետներ կարծում են, որ  հայոց եկեղեցու պատմությունը որպես առանձին առարկա դիտարկելն ու դրան դպրոցական ծրագրով դասաժամեր հատկացնելն  անարդյունավետ է»[2]:

Այն, որ դասագիրքը  պարունակում է հակասություն առաջնային և երկրորդային սոցիալականացման ընթացքների , դպրոցի աշխարհիկ բնույթի և կրոնական քարոզի միջև, գիտակցում են նաև ուսուցիչները. «Մենք այսօր շատ ենք հոլովում «հայ» բառը: Այդ պատճառով էլ անընդհատ առանձնացնում ենք հայոց պատմությունը, հայ եկեղեցու պատմությունը, չի բացառվում, որ շուտով ծրագրերով նաև հայոց լեզվի պատմություն առարկա նախատեսեն»,- ասաց Ջոն Կիրակոսյանի անվան  թիվ 20 դպրոցի տնօրեն Անահիտ Խոսրովյանը: Նա տեղեկացրեց, որ իրենց դպրոցում այս առարկան դասավանդում են պատմության և  հայ գրականության ուսուցիչները: «Երբ այս առարկան նոր էր սկսել դասավանդվել, եկեղեցու կողմից նույնիսկ ցանկություն կար, որ այն դասավանդեին հոգևորականները: Իհարկե, մեր Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ ոչինչ չունենք, սակայն չցանկացանք, որ այդ ամենի մեջ խորանան երեխաները»,- ավելացրեց Ա. Խոսրովյանը[3]: Սակայն դա չի անհանգստացնում եկեղեցու սպասավորներինՀայոց եկեղեցու պատմություն» դասագրքի խմբագրակազմի անդամ, Հայ առաքելական եկեղեցու Սյունյաց թեմի առաջնորդ Աբրահամ եպիսկոպոս Մկրտչյանը հավաստիացրեց ,որ «ի  վերջո, դպրոցական ծրագրով նախատեսված ցանկացած առարկա էլ ունի  և՛  իր համակիրները, և՛ ոչ համակիրները: Կարևորն այն է, որ այս դասընթացում կիրառվում են բազում ուսումնական մեթոդներ՝ ուղեցույցներ, հարցաշարեր, և  դրանք այնպես են ներկայացված, որ մատչելի լինեն աշակերտներին»:

Չնայած եպիսկոպոս Մկրտչյանի դիտարկմանը՝  աշակերտներն ու նրանց ծնողները շարունակում են դժգոհել, թե դասագիրքը խրթին է, այնտեղ ներկայացված անունները՝ դժվարընկալելի: «Հենց այս պատճառով էլ նպատակահարմար է ցածր դասարաններում առանձին դասաժամեր չնախատեսել հայոց եկեղեցու պատմություն առարկայի համար: Այդպիսով ծանրաբեռնում ենք նրանց, իսկ բարձր դասարաններում արժե, որ աշակերտները խորությամբ ուսումնասիրեն այս առարկան»,- կարծում է Միսաք Մեծարենցի անվան  թիվ 146 դպրոցի տնօրեն Ազգուշ Դիլբարյանը[4]:

Այսպիսով, դասագիրքն ակնհայտորեն հաջողված չէ: Ցավոք, այդպես է հասարակական կարծիքը նաև բազմաթիվ այլ դասագրքերի վերաբերյալ: Կրոնին առնչվող դասագրքերը ընդհանրապես դժվար են գրվում, քանզի չափազանց նուրբ և զգայուն ոլորտի  են  առնչվում:

Բայց կան նաև կրոնական մշակույթի դասավանդման  հաջողված օրինակներ: Թաթարստանը  բարդ կրոնական կառուցվածք ունի. իսլամների հետ բազմաթիվ են քրիստոնեական և այլ հարանվանությունները, կա ազգային-կրոնական լարվածություն: Բայց ռուս կրոնագետները, իսլամ և ուղղափառ կրոնական առաջնորդները դրական են արտահայտվում այս տարածաշրջանում կրոնի պատմության դասավանդման փորձի մասին: Թաթարստանում դպրոցական դասավանդման համար որպես հիմնական դասագրքեր են ընտրվել «Կրոնների պատմությունը» և «Քրիստոնեության պատմությունը»: Դասագրքերի ստեղծմանը մասնակցել են և՛ ակադեմիական գիտնականները, և՛ եկեղեցական հաստատությունները: Նախագիծը ղեկավարել է պատմական գիտությունների դոկտոր Վլ. Լավրովը: Ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ռուսաստանում կրոնին առնչվող դասագրքերի ստեղծումը լուրջ խնդիրների հետ է կապված. չկան կադրեր, որոնք կկարողանային ստեղծել այնպիսի դասագիրք, որը  լիներ գրագետ, հարգալից բոլոր կրոնների հանդեպ, զերծ՝ կրոնամոլությունից:

Վլ. Լավրովը տալիս է այդ դասագրքերի հիմքում ընկած սկզբունքները. «Մեր դասագրքերը նախատեսված են հանրակրթական դպրոցի ավագ դասարանների համար: Սովորողների մեջ կան և ուղղափառ, և իսլամ, և հրեա, և անհավատ պատանիներ: Այդ պատճառով մենք հենց սկզբից հետևում էինք ոչ ոքի չնեղացնելու սկզբունքին: Պատմելով տարբեր կրոնական ավանդությունների մասին, մենք խուսափում ենք վերջնական աշխարհայացքային եզրակացություններից, չենք ասում, որ մի կրոնը ավելի ճիշտ է, քան մյուսը: Մեր խնդիրն է ցույց տալ, որ ամեն մի կրոն ստեղծել է հարուստ մշակույթ: Այնպես ցույց տալ, որ չվիրավորվի այլադավանների կրոնական զգացումը: Ընդ որում, մենք` հեղինակներս,  չենք թաքցնում մեր կրոնական պատկանելիությունը, բայց մենք այն չենք պարտադրում աշակերտներին: Դրանում է այս դասագրքերի տարբերությունը ճակատայինքարոզչական Ալլա Բորոդինայի «Ուղղափառ մշակույթի հիմունքները» դասագրքից: Մենք մշակել ենք աշխարհիկ դասագրքեր: Բայց աշխարհիկ չի նշանակում աթեիստական»[5]:

Մեր դասագրքերում մոտեցումը  տարբերվում է: «Հայոց եկեղեցու պատմության» 9-րդ դասարանի  համար նախատեսված դասագրքում կարդում ենք. «Նա կենդանի հավիտենական Աստված է, որ այսօր էլ աներևութապես ներկա է մարդկանց մեջ և Սուրբ Հոգու ներգործությամբ նրանց մեջ սեր է բորբոքում Աստծո և միմյանց նկատմամբ»(էջ 30): Սա ակնհայտորեն դավանաբանական քարոզ է, և այդպիսի էջերը դասագրքում  չափազանց շատ են: Պատկերացրեք, որ այն հնչում է ուսուցչի շուրթերից և ուղղված է դասասենյակում նստած պատանուն: Այդպիսի խոսք կարող է հնչել  և  պետք է հնչի եկեղեցում հոգևորականի շուրթերից, այն էլ կիրակնօրյա դպրոցում: Նման ճակատային քարոզչությունը քրիստոնեական հավատի պրոֆանացիա է:

Մեզ  մոտ եկեղեցին և պետությունը, եկեղեցին և դպրոցը  տարանջատված են, կրոնական քարոզը պետական հաստատություններում արգելված է: Սակայն այս սկզբունքները դասագիրքը խախտում է: Եթե միջնադարում Հայ առաքելական եկեղեցին յուրացրել էր աշխարհիկ գործառույթները, երկրորդական պլան մղելով ավետարանական ճշմարտության տարածումը, ապա այժմ նույնպես եկեղեցին քրիստոնեական քարոզի պարտականությունը դնում է պետական ծառայողների ուսերին:

Տրամաբանական է, որ, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հետևորդներին, ագնոստիկներին, աթեիստներին, ինչպես նաև այլ կրոնական ուղղությունների հետևորդներին միմյանց կապող գաղափարներ կարող են լինել միայն քաղաքացիական արժեքներն ու քաղաքացիական գիտակցությունը, և շատերը կցանկանային դպրոցներում տեսնել, օրինակ`  «Հայաստանի հոգևոր մշակույթի պատմություն»  առարկան:

9-րդ դասարանի դասագրքում քրիստոնեական բարոյականության արժեքը բարձրացնելու համար հեղինակները հաճախ հակադրվում են այլ կրոնական կամ փիլիսոփայական բարոյական համակարգերին, վիրավորական արտահայտություններ  թույլ տալիս  նրանց նկատմամբ, որն  անընդունելի է :  Օրինակ` վարկաբեկվում  են  էպիկուրյան էվդեմոնիզմը (9, էջ 97)  կամ կոսմոպոլիտիզմը (էջ 105): Հիշեցնեմ, որ կոսմոպոլիտներ են եղել Մ. Նալբանդյանը, Հ. Թումանյանը, Վ. Տերյանը և մեր մշակույթի շատ գործիչներ, սակայն նրանց մեղադրել անհայրենասիրության  մեջ  անհնար է: Կոսմոպոլիտիզմը ստոիկյան փիլիսոփայության գաղափարներից է. նմանապես ոչ ոք չի կարող մեղադրել Կիկերոնին, Սենեկային կամ Մարկոս Ավրելիոսին հռոմեական հայրենասիրության բացակայության մեջ: «Կոսմոպոլիտ» նշանակում է երկքաղաքացիություն՝ «կոսմոս»՝ ողջ մարդկություն և «պոլիս»՝ սեփական երկիր: Մյուս կողմից` քրիստոնեական ավետարանական ուսմունքը ևս կոսմոպոլիտական է՝ մարդը երկու քաղաքների քաղաքացի է և երկուսի առաջ էլ պարտավորություն ունի:

Էթիկայի ցանկացած հեղինակավոր մասնագետ կարող է մատնանշել, որ քրիստոնեական բարոյականության դրույթները,  ներառյալ` սերը մերձավորի և Աստծու  նկատմամբ, կարող ենք գտնել դեռևս մինչքրիստոնեական ժամանակաշրջաններում: Առավել ևս, որ դասագրքի նշած արժեքները և բարոյական սկզբունքները կարելի է գտնել այլ համաշխարհային կրոններում: Ըստ բազմաթիվ աստվածաբանների` քրիստոնեական բարոյականության առանձնահատկության գաղտնիքը նրա կենսական անկեղծության մեջ է, Քրիստոսին նմանվելու անկեղծ ձգտումի մեջ, որը դիտվում է որպես փրկության, կատարելության հասնելու միակ ուղի: Իսկ քրիստոնեական հավատի անկեղծության և ուժի ակունքը մեղքերի խոստովանության, զղջումի և ապաշխարության պրակտիկան է, որի մասին դասագիրքը բնավ չի հիշատակում: Չի հիշատակվում, որ Քրիստոսը ոչ միայն  սիրող աստված է, այլև  ներող, որ ներելն է քրիստոնեական սիրո էությունը: Դասագիրքը հպանցիկ է անդրադառնում հոգու փրկության և հավերժական կյանքի գաղափարներին: Սա ինձ թույլ է տալիս պնդել, որ 9-րդ դասարանի դասագիրքը բնավ քրիստոնեական բարոյականության մասին չէ: Դասագրքի հեղինակներից է նաև հ. Ղևոնդ Մայիլյանը, ըստ իս՝ բարեպաշտ և ողջամիտ մարդ, որը  պարտավոր էր նկատել այս ակնհայտ թերությունները:

Այսպիսով, այս պարզ դիտարկումները ցույց են տալիս, որ դասագիրքը շեղվել է կրոնը որպես մարդկային մշակույթի կարևոր բաղադրիչ ներկայացնելու իր հիմնական նպատակից:

Նկատենք, որ Վլ. Լավրովի նախապատրաստած երկու դասագրքերում էլ Ռուս ուղղափառ եկեղեցուն կենտրոնական տեղ է տրված: Եվ դա բնական է. ռուսական մշակույթն   աճել է ուղղափառ եկեղեցու հիմքի վրա  և առանց գիտենալու ուղղափառությանն առնչվող հիմնական փաստերը, անհնար է հասկանալ ռուսական պատմությունը, ռուսական մշակույթը, ռուս մարդու հոգեբանությունը: Դա օգտակար է և ռուսների, և այլազգիների համար և նպաստում է փոխըմբռնմանը: Վլ. Լավրովը շարունակում է. «Ուղղափառներին հարկավոր է ճանաչել իսլամը, հուդայական կրոնը, բուդդիզմը: Ոչ միայն ընդհանուր զարգացման համար, այլ նաև սեփական հավատը իմաստավորելու»[6]: «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագրքում Հայ առաքելական եկեղեցուն ոչ թե կենտրոնական, այլ բացառիկ տեղ է տրված:

Վլ. Լավրովը ասում է. «Ես ինքս աշխատել եմ դպրոցում և գիտեմ, որ ժամանակակից դպրոցականը չի ընկալում ձանձրալի, չոր շարադրանքը: Որպեսզի այն կարդան, հարկավոր է գրավել կամ միտքը, կամ սիրտը »: «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը, տպագրված լինելով բարձրորակ թղթի վրա, գունագեղ է, բայց չորուցամաք  է  շարադրված ¥ հատկապես 9-րդ կամ 10-րդ դասարանի դասագրքերը): Չկան կենդանի օրինակներ, որոնք կարող էին վերցվել վարքերից, կենսագրություններից, ներկայացված չեն կամ չնչին են ներկայացված մեր եկեղեցական կամ եկեղեցուն առնչվող ավանդությունները, զրույցները, լեգենդները: Մեր եկեղեցական արվեստը շատ վատ է ներկայացված, չկան եկեղեցիների մասին պատմող էջեր, իսկ խաչքարերին նվիրված բաժինը տեխնիկական տեղեկագիր է հիշեցնում:

10-րդ դասարանի համար նախատեսված «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը կարելի է հիմնովին քննադատել: Նախ` այդ դասագրքի լեզվի մասին: Աշակերտների դաստիարակության համար հատկապես կարևոր է, որ նյութը շարադրված լինի պատանիների համար մատչելի լեզվով: Դասագիրքը, շարադրված լինելով դոգմատիկ-բյուրոկրատական լեզվով, ակնհայտորեն ձգտում է խեղել պատանու հոգին, ստորացնել և ենթարկել հետադեմ և տոտալիտար մտածողությանը: Դասագիրքը իր կառուցվածքը և լեզուն ընդօրինակել է «Մարքսիզմ-լենինիզմի հիմունքների» խորհրդային ձեռնարկներից` համեմված ազգայնամոլական քարոզչության հնարքներով:

10-րդ դասարանի  դասագրքի 8-րդ էջում կարդում ենք. «Այդ ընթացքում արժեքների այն խումբը, որը կազմում է ազգի արժեհամակարգի առանցքը, դառնում է հիմնարար արժեք: Հիմնարար արժեքներն էլ որոշում են այդ էթնիկական ընդհանրության ամբողջական նկարագիրը»: Կամ` «Պետականության բարձրագույն աստիճանը անկախ ազգային պետությունն է: Վերջինս սեփական հայրենիքում ազգի ինքնորոշման և ինքնիշխանության մարմնավորումն է, ինքնուրյուն պետություն ունենալու իրավունքի իրագործումը»/ էջ 61/: Կամ` «Ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման համար կարևոր նշանակություն ունի էթնոսի հետ սեփական անձի հոգեբանական նույնացումը, որի ընթացքում տեղի է ունենում անձի վեհացում  ազգի նվաճումների, մշակույթի և պատմության հետ նույնանալու միջոցով»/ էջ 39/:

Փորձենք հասկանալ տեքստային այս ռազմավարության նպատակը: Հեղինակները դպրոցականին ներշնչում են. Արժեքն այն է, որ արժեք  է, պետությունն այն է, որ պետություն է, նույնացումը նույնացում է  և այլն: Գաղափարախոսական հնարք` վերցված տոտալիտարիզմի քարոզչական զինանոցից: Այսինքն` հեղինակները փորձում են կոդավորել պատանիներին, քանզի ազատ մտածողության հիմքը տարբերություն և բազմազանություն տեսնելն է:

Էջ 13-ում ասվում է, որ ազգային հոգևոր նկարագրի մաս են կազմում գաղափարախոսությունը, պատկերացումները, խորհրդանիշերը: Այսինքն՝ կրոնական քարոզին դասագիրքը հավելում է գաղափարախոսական քարոզը: Հայաստանում գաղափարախոսությունները շատ են՝ պահպանողական, լիբերալ, սոցիալ-դեմոկրատական, կոմունիստական և այլն, որոնց մասին դասագիրքը լռում է: Հեղնակների քարոզածը  ծայրահեղ ազգայնականություն է, որը, հավանաբար, ըստ նրանց, միակ ճիշտ գաղափարախոսությունն է:

Վլ. Լավրովը գրում է, թե ինչո՞ւ է անընդունելի կրոնի պատմության նույնիսկ հաջողված դասագրքի պարտադրումը: «…Պարզ է, որ զանգվածային դպրոցում կրոնի քարոզչական դասագիրքը անընդունելի է: Դա կհրահրեր կրոնականազգային հակասություններ երեխաների միջև, հատկապես խառը՝ ուղղափառմուսուլմանական շրջաններում: Հետևաբար, մոտեցումը պետք է լինի մշակութաբանական և կամավոր, իսկ կամավորությունը նշանակում է ուսուցման միայն ֆակուլտատիվ ձև»[7]: Այսօր կան բազմաթիվ օրինակներ, երբ Հայաստանի որոշ քաղաքացիներ «Հայոց եկեղեցու պատմության» դասավանդումը համարում են որպես պարտադրանք և հակասող խղճի ազատությանը:

Հայաստանում , բարեբախտաբար կամ  դժբախտաբար, եղել է և կա դավանաբանական բազմազանություն,   ներառյալ` հայերի մեջ: Վաղ կամ ուշ միջնադարում քաղկեդոնականները կամ բողոքական թոնդրակեցիները, ավելի ուշ իսլամ հայերը, կաթոլիկները, բողոքականները կամ պարզապես աթեիստներն ու ագնոստիկները զգալի մաս են կազմել: Հետևաբար, հարկավոր է այնպիսի դասագիրք, որն  այդ խմբերին չօտարացնի միմյանց:

Այդ մոտեցումը դրդում է պարզաբանել հեղինակների որդեգրած արժեքային համակարգը: 10-րդ դասարանի «Հայոց եկեղեցու պատմության» 9-րդ էջում ներկայացված է մի սխեմա, որը հիմնարար արժեքները դասակարգում է ըստ կարևորների և ածանցյալի: «Ածանցյալի» մեջ արդարության և մշակույթի հետ  նշվում է  պետությունը: Միայն այս փաստը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր առմամբ դասագրքը քարոզում է հակամշակութային, ապասոցիալական և հակապետական գաղափարներ: Դասագրքի հեղինակների մի մասը, ըստ էության, արհամարհաբար է վերաբերվում պետականությանը և քաղաքացիական արժեքներին, վեր դասելով պետության մաս  չկազմող հաստատության՝ Հայ առաքելական եկեղեցու հատվածական շահը հասարակական-ընդհանրական շահերից:

Ինչպես հայտնի է, հասարակության մեջ քննարկվող թեմաներից մեկն էլ այսպես կոչված «աղանդավորների» խնդիրն է: Հայաստանի Սահմանադրությունը հռչակում է խղճի ազատության սկզբունքը: Դասագիրքը չի ներկայացնում այդ սկզբունքը, ընդհակառակը, ուղղակի կամ անուղղակի ձևով սերմանում է  կրոնական անհանդուրժողականություն:

Միջնադարը եղել է կրոնական անհանդուրժողականության դարաշրջան, և այդ արատից զուրկ չէր նաև Հայ առաքելական եկեղեցին: Բայց նրա պատմության մեջ եղել են նաև լուսավոր էջեր, երբ կրոնական գործիչները քարոզել են հանդուրժողականություն գոնե քրիստոնեական համերաշխության սահմաններում: Դասագիրքը կենտրոնանում է առաջինի՝ անհանդուրժողականության երևույթների վրա, անտեսելով երկրորդը: Բերենք մի քանի օրինակ:

«Շապիհավանի ժողովը խիստ պատիժներ սահմանեց մծղնեականների և այլ աղանդների հետևորդների դեմ: Մծղնեականները մերժում էին եկեղեցին և ամուսնությունը, մկրտությունը և ամուսնությունը»[8]: Կամ` «547 թ. առևտրականների անվան տակ մի խումբ նեստորականներ Պարսկաստանից գալիս են Հայաստան և հաստատվում Դվինի մոտ գտնվող Մանաճիհր վանքում: Նեստորականները եռանդուն գործունեություն են ծավալում՝ իրենց շարքերում  ընդգրկելով շատ տեղացիների, ներառյալ`  հանցագործների:

…Դվինի երկրորդ  ժողովի որոշմամբ՝ Մանաճիհրի վանքը ավերվում է, իսկ նեստորականները վտարվում են Հայաստանից» (էջ 105): Եվս մի  քաղվածք. «7-րդ դարի կեսերին Հայաստանում որոշ տարածում ստացավ պավլիկյան աղանդավորական շարժումը …»:

Հովհաննես Գ Օձնեցի կաթողիկոսը «Ընդեմ պավլիկյանների» ճառում գրում է, որ պավլիկյանները երկրպագում և կանչում են տարբեր դևերի, հաղորդության գինուն խառնում երեխայի արյուն և այլն» (էջ 120): Նկատենք, որ միջնադարում հակառակորդների կողմից նման սովորության մեջ մեղադրվել է նաև Հայ առաքելական եկեղեցին: Եթե առաջին պնդումը ընդունում ենք, ապա ինչպե՞ս վերաբերվենք երկրորդին: Ավելին. ժամանակակից պատմաբանները գրում են, որ պավլիկյանները խստակյաց էին, բարոյական և հարգանք էին վայելում տեղի բնակչության շրջանում:

«Արաբական իշխանությունները չէին հալածում պավլիկյաններին, ավելին, խրախուսում էին, քանզի այդ շարժումը խարխլում էր եկեղեցու և ազգի միասնության հիմքը» ( էջ120, ընդգծումը հեղինակինն է): Արաբները Հայ առաքելական եկեղեցու դրդմամբ և մասնակցությամբ դաժանագույն հալածանքների էին ենթարկում հայ քաղկեդոնականներին, այնպես որ այս մեղադրանքը լիովին անհեթեթ է:  Միջնադարում Հայ  եկեղեցին խարխլում էր ազգի միասնությունը` ատելություն սերմանելով զգալի զանգված կազմող  քաղկեդոնականների և հակաքաղկեդոնականների միջև:

«8-րդ դարի սկզբներին պավլիկյանների դեմ Հայոց եկեղեցու պայքարը գլխավորել է կաթողիկոս Հովհաննես Գ Օձնեցին (717-728 թթ.): 719 թ. նրա նախաձեռնությամբ Դվինում եկեղեցական ժողով է գումարվում, որտեղ հատուկ կանոն է ընդունվում պավլիկյանների դեմ: Ըստ այդ կանոնի՝ արգելվում էր պավլիկյաններին օթևան տալ, խոսել և ճանապարհ գնալ նրանց հետ: Ճշմարիտ հավատացյալներից պահանջվում էր «ատել նրանց, որովհետև սատանայի որդիներ են»» (էջ 120): Հովհանես Գ  Օձնեցին, հավանաբար, դրական գործեր արել է, սակայն ինկվիզիտորի՝ հավատաքննիչի գործունեությունը նրա կենսագրության ոչ լավագույն էջերից է, որը պետք է պատանիներին հրամցնել որպես դրական երևույթ:

Պավլիկյաններին արաբները չէին հալածում, որովհետև նրանք Բյուզանդիայի դեմ արաբների դաշնակիցներն էին: Բայց նույնիսկ բյուզանդական իշխանություններն ավելի ողորմած էին մեր հայրենակիցների նկատմամբ, քան Հայ եկեղեցին: Օձնեցին իր հալածանքները սկսել էր, որովհետև Լևոն Իսավրացի կայսրը (714-741 թթ.)  սկսել էր ներողամտորեն վերաբերվել նրանց: Հետո` երկու դար անց, Հովհաննես Չմշիկ կայսրը նրանց մի մեծ խումբ գաղթեցնում է Թրակիա և շնորհում դավանաբանական ազատություն: Պպավլիկյանները պնդում էին, որ բյուզանդական և հայ եկեղեցիները կռապաշտ են, այսինքն՝ պատկերապաշտ են, նաև հավելում էին,  որ հայերը «ձայնակից և համախոհ» են իրենց հավատալիքներին: Նույնը երկու դար անց պնդում էին թոնդրակեցիները. «Արամյան գնդից ենք մենք և նույն հավատը ունենք»: Օրինակները  կարելի է բազմապատկել:

Ակնհայտ է, որ հեղինակները փառաբանում են ամեն տեսակ կրոնական հալածանքները, եթե այն ուղղված չէ Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ: Դասագիրքը ոչ միայն կրոնական քարոզ է տանում, այլև   երեխաներին և պատանիներին կրոնական մոլեռանդություն և անհանդուրժողականություն է ներարկում:

Առանձին խնդիր է  ազգայնական գաղափարների քարոզումը դասագրքում:

10-րդ դասարանի դասագրքի 9-րդ էջի աջ կողմում գրված է. «Մարդու աշխարհն արժեքների համակարգ է՝ կազմված բարու և չարի, գեղեցիկի և տգեղի, արդարի և անարդարի, վեհի և ստորի, ուժեղի և թույլի ու բազմաթիվ այլ երևույթների վերաբերյալ նրա պատկերացումներից»: Ձախ կողմում գրված է. «Հայոց ազգային արժեհամակարգի հիմնարար արժեքներն են  ազգի ծագումնաբանությունը, ազգը  որպես հավաքական ամբողջություն, հայրենիքը  որպես ազգի սեփական ընդհանուր կենսատարածք, հավատը  որպես ընդհանուր հոգևոր հայրենիք, միասնական մշակույթը, պետականությունը և հասարակական համերաշխության սկզբունքները՝ բարոյականության, ազատության ու արդարության վերաբերյալ նրա պատկերացումները»: Այս համադրությունը մարդկային (համամարդկային, կոսմոպոլիտական) արժեքների և ազգային արժեքների միջև, կարծում եմ, միանգամից կանխորոշում  է, թե որ արժեքային համակարգն է լավ:

Դասագիրքը բազմիցս արժևորում է «ծագումնաբանական» առասպելը: Բայց որքան է արժեքավոր «ազգային ծագումնաբանությունը»: Միջնադարում կարծում էին, որ հայերը սերում են Հայկ Նահապետից, 20-րդ դարի սկզբին՝ որ գաղթել են Բալկաններից, այժմ՝ որ Հայկական լեռնաշխարհում բնիկ են: Եթե արժեքն այն է, որի միջոցով մարդը ընտրում է լավը, ապա ստացվում է, որ «ազգային ծագումնաբանությունը» երկրորդական՝ անարժեք, հարաբերական բան է: Շատ ժողովուրդներ, ասենք՝ կանադացիները կամ շվեյցարացիները, չունեն ծագումնաբանություն: Նույնը կարելի է ասել «ազգային եկեղեցու» մասին: Լեհերը, հունգարները «ազգային եկեղեցի» չունեն, բայց դա չի խանգարել, որ կրոնը նրանց ինքնության կարևոր բաղադրիչներից լինի:

Ազգային երևույթի մեջ մարդը իր անհատական ճակատագիրը տեսնում է միահյուսված իր ժողովրդի ճակատագրի հետ: Այդպես են այսօր իրենց ընկալում հայաստանաբնակ հայը, եզդին, մոլոկանը կամ ասորին, այդպես էին ազգը ընկալում իրենց հրեա համարող Բագրատունիները, չինաստանցի  համարող Մամիկոնյանները կամ  ասորի համարող Արծրունիները: Նույնիսկ «Սասնա ծռեր» էպոսի հերոսները միայն կիսով չափ են հայ: «Ազգը» քաղաքական երևույթ է, այլ ոչ թե կենսաբանական:

«Լուսանցք» պարբերականը, որ քարոզում է ծայրահեղ ազգայնականություն, ևս անդրադարձել է դասագրքի բովանդակությանը: Նրա ընթերցողներից մեկը գրում է. «Գրքում գրված է. «Մինչ քրիստոնեությունը մեր նախնիները… հեթանոսական կրոնի հետեւորդներ էին: Նրանք հավատում եւ աստված էին համարում… Հայկին, Արային, Տորքին, Աստղիկին, Վահագնին, Արամազդին, Անահիտին, Տիրին, որոնց վերագրում էին տարվա եղանակների փոփոխությունները… Կուռքերի պաշտամունքը կոչվում է հեթանոսություն…»: Ես ու ամուսինս տիրապետում ենք մի քանի օտար լեզուների. ես գերմաներենի մասնագետ եմ, ռուսերեն լավ գիտեմ, իսկ ամուսինս` ֆրանսերեն ու իտալերեն: Տարբեր բառարաններ ենք քրքրել, եւ ամեն տեղ բացատրված է, որ հեթանոսություն նշանակում է ազգային, հունարեն  էթնոս` ազգ եւ ասորերեն հեթանոս բառերից: Այսինքն` հեթանոսությունը կրոն չէ: Ավելին,  դասագրքում գրված է` «կուռքերի պաշտամունքը կոչվում է հեթանոսություն»: Եվ հաջորդ էջում բացատրվում է. «Կուռքը  քարից, փայտից, մետաղից կամ այլ նյութից պատրաստված արձան է, որին վերագրվում է գերբնական կարողություն»: Ինչ անտրամաբանական ձեւակերպումներ են: Հարգելի կաթողիկոս, հիմա իմ տանը փայտից 3` Քրիստոսով խաչ կա, որ գնել եմ Սուրբ Սարգիս եկեղեցուց, ուրեմն` հեթանո±ս եմ: Բայց չէ՞ որ կուռքերի պաշտամունքը կռապաշտություն է կոչվում, ուրեմն Սուրբ Սարգիս եկեղեցու սպասավորները կռապա՞շտ են, որ փայտե խաչեր են վաճառում…»[9]:

Կարելի է միայն մեկ ուղղում անել. «էթնոս» հին հունարենում նշանակել է ոչ միայն ազգ, այլ նաև «տեղ»: Հեթանոսությունը, իհարկե, կրոն էր և նշանակում է տեղային սրբությունների պաշտանմունք, որը քրիստոնեական եկեղեցիները վերափոխված ձևով պահպանել են: Այլ  բան է, որ քրիստոնեությունը դրան հավելել է վերաշխարհիկ և անդրաշխարհիկ միաստվածության գաղափարը, տեղայինին փոխարինել համամարդկայինով:

Հենց հեթանոսական աշխարհայացքում ենք տեսնում հայրենասիրության հիմքերը. այն պաշտամունք է հայրենի լեռների և հովիտների, գետերի և լճերի, անտառների և դաշտերի, ճակատամարտերի և հրաշքների հայտնության տեղերի հանդեպ: Այս ամենը սուրբ համարելը հենց հեթանոսություն է, հունարենից հայերեն թարգմանված՝ ժողովրդական՝ էթնիկ հավատալիք: 19-րդ դարում ազգայնականները ժողովրդական բանահյուսությունը և հավատալիքները հավաքելով և վերադարձնելով ժողովրդին որպես նոր, աշխարհիկ մշակույթ, նկատի ունեին նաև, որ այն բարձրացնում է հասարակ մարդկանց ազգային ոգին, հայրենասիրությունը: Հեթանոսությունը, դադարելով կրոն լինելուց, պահպանվել է կոլեկտիվ հոգեբանությունում: Իհարկե, մեր ժամանակակիցները, ովքեր առողջ դատողություն ունեն, չեն աստվածացնում «տեղերը»՝ ծագումը, բնությունը, ասենք՝ լեռները և գետերը. աստվածացումը վերափոխվել է սիրո և հուզական կապի: Այդպես են վերաիմաստավորել քրիստոնեական արժեքները նաև աթեիստները, որոնց ուղղված անեծքները դասագրքում շատ են:

Դասագիրքն այս առումով սխալ է ներկայացնում քրիստոնեության և մինչքրիստոնեական մշակույթի հարաբերությունը, տալիս շփոթ պատկերացումներ: Քրիստոնեությունը չի մերժել հեթանոսներ Արիստոտելին կամ Պլատոնին և ինչո՞ւ պետք է մերժեր հայրենիքի նկատմամբ հեթանոսական սերը: Արևմտյան քրիստոնեությունում կա մեծագույն հարգանք իրենց հունա-հռոմեական անցյալի, նրա արժեքների և նվաճումների նկատմամբ: Այդպիսի հարգանք  նախաքրիստոնեական մշակույթի նկատմամբ ունեին Մովսես Խորենացին և հայկական մշակույթի այլ գործիչներ:

Արժե նշել նաև Արամ Ավետյանի « Ի՞նչ է ուսուցանում «Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն» դասագիրքը» հոդվածը, տպագրված հիշատակված պարբերականի թիվ 29, 30,  12-18, 19-25 հոկտեմբերի, 2007թ. համարներում, որտեղ նա հայտնում է որոշ ողջամիտ տեսակետներ. ««…Նույն նյութի «Հարցեր-պատասխաններ» բաժնում տարօրինակ հարց կա. «Եթե նավում բոլոր կենդանիները չտեղավորվեին, դուք ո՞ր կենդանիները կընտրեիք»: Ի՞նչ պիտի պատասխանի երեխան այս հարցին: Չէ՞ որ Աստված Նոյի առջեւ ընտրության խնդիր չի դրել, Աստված պատվիրել է նրան վերցնել «մեկական զույգ բոլոր ցամաքային կենդանիներից, թռչուններից»: Նոյը կատարել է Աստծո կամքը, եւ այս դասագրքի տրամաբանությամբ երեխաները պետք է դաստիարակվեն Աստծու պատվիրաններին անմռունչ ենթարկվելու սկզբունքով: Բոլոր դեպքերում հարցը սադրիչ է եւ երեխային դնում է երկդիմի վիճակում. նա կամ պետք է Աստծու պատվիրանը կատարի (այն է՝ Նոյի նման «ընտրի» «մեկական զույգ բոլոր ցամաքային կենդանիներից, թռչուններից», կամ՝ նախաձեռնություն ցուցաբերելով՝ մեղք գործի), քանի որ «Պատվիրան» բառի բացատրությունը նյութում տրված է. «Ուսուցում, խորհուրդ, պատգամ, Աստծու կամք, որը պետք է կատարվի»: Աստծու պատվիրած «մեկական զույգը» հավանաբար էգն ու որձն են՝ բազմացման հնարավորությունը ապահովելու համար: Եվ դեռ հարց է, թե եթե Ադամն ու Եվան մեղք գործելուց հետո է, որ դարձան «զույգ», գիտակցեցին իրենց իգական եւ արական սկիզբը, ապա կենդանիներն ինչպե՞ս «զույգ դարձան», նույնպե՞ս մեղք էին գործել, թե՞ մարդկանց գործած մեղքը Աստված տարածեց նաեւ բոլոր կենդանի արարածների վրա: Իրավունք ունի՞ երեխան այս հարցը ձեւակերպելու, եւ ո՞րն է այս հարցի պատասխանը, ի՞նչ պիտի պատասխանի ուսուցիչը»: Հեղինակը նշում է. «Քրիստոնեությունը մեր ժողովրդի համար կրոնամշակութային նշանակություն ունի, բայց ոչ երբեք՝ ծագումնաբանական, ուստի «Հայերը քրիստոնյա ժողովուրդ են» ձեւակերպումը սխալ է բացարձակապես: Կրոնը գենետիկ տարր չէ ազգի ծագումնաբանության մեջ: Այլ բան է, որ քրիստոնեությունը Հայաստանում մշակույթի, արվեստի, ճարտարապետության, գիտության ու կրթության զարգացման մեջ իր որոշակի լուման ունի: Կառուցվել են նաեւ բազմաթիվ եկեղեցիներ ու վանքեր, ստեղծվել են ինքնատիպ խաչքարեր»[10]:

Իր մյուս հրապարակումներում հեղինակը նահանջում է ողջամտությունից և ընկնում առասպելաստեղծության ջրերը՝ «հրեաստեղծ կրոն», «համաշխարհային դավադրություն» և այլն, օրինակ` «Պետությունը պիտի արգելի եկեղեցուն պղծել հայոց պատմությունը», «Լուսանցք», թիվ 131, դեկտեմբերի 25 – 31, 2009թ.[11]: Եթե հեղինակը համակրում է հեթանոսությանը, ապա պետք է գիտենար, որ այն , լինելով բազմաստված, հանդուրժող էր բոլոր դավանությունների  նկատմամբ: Մյուս կողմից` արևմտյան քրիստոնեությունը ոչ միայն չի մերժել մինչքրիստոնեական մշակույթը, այլև Վերածննդից հետո, որը  նշանակում էր վերադարձ մինչքրիստոնեական մշակույթին, ստեղծագործաբար համադրել է իրար: Հեղինակը չի ծանրանում այն խնդրի վրա, թե ինչո՞ւ Հայ առաքելական եկեղեցին  անհանդուրժողական էր և’ մինչքրիստոնեական մշակույթի, և’ աշխարհիկ արժեքների նկատմամբ: Ինչո՞ւ կաթոլիկ եկեղեցին ըմբռնում էր աշխարհիկ և հոգևոր իշխանության տարբերությունը, ինչը բացառում էր Հայ առաքելական եկեղեցին: Բացատրությունը զուտ սոցիոլոգիական է. Հայ առաքելական եկեղեցին աշխատել է դուրս մղել աշխարհիկ իշխանություններին և զբաղեցնել նրա տեղը: Ակնհայտ է, որ պայքարը պետք է գնար նաև գաղափարական հարթությունում  ավանդական աշխարհիկ մշակույթը հերքելու միջոցով:

Սակայն այդ հոդվածում քննադատվող եպիսկոպոս Միքայել Աջապահյանի մտքերը ևս ողջամտությունից զուրկ են. «Եվ նրանց, ովքեր հարձակվում են եկեղեցու վրա, մենք հայրաբար ենք վերաբերվում,ինչպես մարդկանց, ովքեր մոլորվում են, իսկ ոմանք գուցե ամեն գնով ուզում են ուշադրություն հրավիրել: Նրանց հայացքները անհավանական անհարգալից են: Եթե ինչ-որ մեկը մտածում է, որ ցայսօր մենք կարող է հեթանոսներ մնայինք Արամազդի կամ Անահիտի պաշտամունքով, պարզապես ծիծաղելի է: Պատմությունը մեզ երկու ընտրություն տվեց՝ քրիստոնեություն կամ իսլամ, եւ մինչ իսլամը մենք արդեն ընդունել էինք քրիստոնեությունը: Այսօրվա «հեթանոսները» կարծում են, որ Արամազդը եւ այլ աստվածները մեր ակունքային աստվածներն են, մինչդեռ Հայկը պաշտում էր նույն աստծուն՝ ում եւ Աբրահամը: Հայկը թողեց Բաբելոնը եւ տուն վերադարձավ, որպեսզի պաշտի այդ աստծուն, եւ ոչ թե Արամազդին, Անահիտին, Վահագնին: Հայերը հեթանոսներ չեն եղել: Ամեն դեպքում, եթե Հայկին համարենք ազգի հիմնադիր, նա հեթանոս չէր: Նրա սերունդները իրականում դարձան հեթանոսներ: Եվ երբ Քրիստոսի գալով բերվեց «Նոր կտակարանը», հայը հասկացավ, որ պետք է վերադառնա աստծուն, ում պաշտում էր ժողովրդի նահապետը: Գրիգոր Լուսավորիչը համոզեց Տրդատ արքային, եւ սա գիտակցեց, որ հայ ժողովուրդը հեռացել է իր աստծուց եւ պետք է վերադառնա Հայկի աստծուն: Քրիստոնեության ընդունումը այդքան դյուրին չէր լինի, եթե բնական ու տրամաբանական չլիներ, ու եթե դա չգիտակցեր ամբողջ ժողովուրդը: Հեթանոսական կռատների ավերումը չէր նշանակում հեթանոսների ջարդ: Կռատները բնականաբար պետք է քանդվեին, որպեսզի դրանց տեղում խաչը տեղակայվեր: Ինչպես տեսնում ենք, այն մարդիկ, ովքեր քարոզում են վերադարձ դեպի հեթանոսություն, պատմություն չգիտեն: Մենք չենք դիմել հրեական աստծուն, այլ վերադարձել ենք Հայկի աստծուն: Երբ հայտնվեց աստծո որդին, մենք չունեինք այլ ճանապարհ, որպեսզի հավատարիմ մնայինք: Խոսում են հեթանոսական մշակույթի մասին: Այդ մշակույթի երկու օրինակ ունենք` Էրեբունին է, որ պարսկական մշակույթին է պատկանում եւ Գառնին՝ հունական: Ցույց տվեք դրանցից որեւէ մեկում հայկական մշակույթի տարր: Հայ ժողովուրդը ինքնատիպ մշակույթ ստեղծեց միայն քրիստոնեության ընդունմամբ: Դա պարզ, ակնհայտ եւ հազար անգամ կրկնված ճշմարտություն է»[12]:

Հայ առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոսը, Աբրահամի հավատը վերագրելով Հայկին, հակասում է քրիստոնեական դավանաբանությանը և միաժամանակ նսեմացնում նախաքրիստոնեական հայկական մշակույթը: Ցավալի է լսել հակահրեականության երանգներ բարձրաստիճան եկեղեցականի խոսքում. միջնադարում ոչ մի հայի ամոթալի չէր թվում, որ  իրենց թագավորները հրեական ծագում ունեն, կամ որ Հայ առաքելական եկեղեցու որոշ սովորույթները՝ մատաղը, քահանաների ժառանգականությունը և այլն, անվանարկվում էին որպես հրեական:

Եպիսկոպոս Միքայել Աջապահյանի տեսակետը պատկերավոր և խտացված ձևով ներկայացնում է «Հայոց եկեղեցու պատմություն» դասագրքի գաղափարախոսությունը, ուստի ավելորդ չհամարեցինք այն ներկայացնել: Առավել ևս, որ եպիսկոպոսը խիստ գոհ է դասագրքից. «Այդ առարկան բոլոր դպրոցներում առկա է: Անշուշտ, շատ հաճախ ուսուցիչների մակարդակը մեզ չի գոհացնում  այն իմաստով, որ չունեն պետք եղած պատրաստվածությունը, բայց դա ոչնչից ավելի լավ է, և շատ ուրախ ենք, որ մեր մանուկ սերունդը կարողանում է կրթվել, ճշմարտությունը ճանաչել նախ և առաջ: Ինչպես ի սկզբանե` «Հայոց  եկեղեցու պատմություն» առարկան միտում չի ունեցել մարդկանց հավատացյալ դարձնելու և այսօր էլ նման միտում չունի: Այդ առարկայի նպատակն է  երեխաներին ծանոթացնել իրենց իսկ պատմությանը, իրենց հավատքի պատմությանը, և հետո թողնում ենք իրենց հայեցողությանը` կհետևե՞ն այդ հավատքին, թե՞ ոչ: Բայց ես ուրախությունն ունեմ հայտնելու, որ երեխաների մեջ շատ ավելի լավ արմատներ է նետում այդ դաստիարակությունը` հակառակ այն բանին, որ ուսուցիչները պետք եղած պատրաստվածությունը չունեն: Երեխաները շատ լավ ընդունում են, շատ լավ ընկալում են և նաև շատ լավ յուրացնում են և իրենց կյանքում էլ արժեվորում են: Նույնիսկ ուրիշ շարժումների հետևող ընտանիքների երեխաները մեծ սիրով սովորում են «Հայոց եկեղեցու պատմությունը», և դա իրենց նաև հնարավորություն է տալիս վերադառնալու իրենց պապերի հավատքին»[13]:

«Հայոց եկեղեցու պատմութուն»  դասագիրքը քննադատում է նաև հայտնի բնապաշտպան Հակոբ Սանասարյանը իր ««Հայոց եկեղեցու պատմությո±ւն», թե՞ հուդայականության և սիոնիզմի ձեռնարկ» գրքում:[14] Հեղինակը գրում է. « Եկեղեցու նպատակը պարզ է` սասանել բնության մասին մարդկանց մեջ ձևավորված գաղափարներն ու պատկերացումները  և դրանց փոխարեն, հենց մանկության տարիքում, դաջել տիեզերքը ոչնչից ստեղծվելու հակագիտական ու ծայրաստիճան վտանգավոր սուտը: Հայ մանուկներին նախ մատուցվում է աշխարհի մասին բացարձակ սուտն ու ցնորամտությունը, որից հետո միայն բնական գիտություններին վերաբերող առարկաները: Ստեղծված այս քաոսում ինչպե՞ս կարողանա ճիշտը զատել ստից»[15]: Մեկ այլ տեղ նշում. «Ըստ ուսուցիչների և աշակերտների տեղեկության` «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի դասավանդումը որոշ դպրոցներում սկսվում և ավարտվում է աղոթքով, հենց դասարանում կնքվում են չկնքված աշակերտները, աշակերտներին մասնակից են դարձնում եկեղեցիներում կատարվող պատարագներին, կան դպրոցներ, որտեղ «հայող եկեղեցու պատմության», իմա` կրոնի դասավանդումը սկսում է հենց առաջին դասարանից` նախասիրական առարկայի դասաժամերի հաշվին: Եկեղեցին թափանցել է նաև մանկապարտեզ: Շատ մանկապարտեզներում նշվում են կրոնական տոները…»:[16] Մեկ այլ տեղ առաջարկում. «Եթե որոշ ծնողներ ցանկանում են, որ իրենց երեխաները կրոնական կրթություն ստանան, ապա նրանց երեխաները թող հաճախեն արդեն գոյություն ունեցող կրոնական դպրոցներ, իսկ եթե այդպիսիք քիչ են, ապա շահագրգիռ կողմը` եկեղեցին, թող նոր դպրոց բացի, իհարկե, կառավարությունից թույլտվություն ստանալուց հետո, սակայն աղետալի է, երբ կրոն են դասավանդում ՀՀ բոլոր դպրոցներում:

Բացարձակապես ուրիշ խնդիր է, եթե աստվածաշնչյան, այսինքն` հրեա ժողովրդի դիցառասպելները ներառվեին աշխարհի դիցառասպելների շարքում և այն, որպես առասպելաբանություն դասավանդվեր, օրինակ, ավարտական դասարանի աշակերտներին և ուսանողներին: Այս դեպքում դժվար թե լուրջ ընդդիմություն լիներ, քանի որ առասպելները և հեքիաթները նպաստում են մարդու երևակայության զարգացմանը»:[17] Սակայն այսպիսի լուրջ դիտողությունների  հետ բազմաթիվ են այնպիսիները, որոնք անընդունելի են, գիտական չեն:

Դասագիրքը աղավաղում, միակողմանի է ներկայացնում եկեղեցու պատմությունը, տուրք տալիս անհիմն տեսակետների: Ամենակարևորը, ըստ իս, քաղաքացիական գիտակցություն ձևավորելու համար, եկեղեցի-պետություն կամ աշխարհիկ իշխանություններ հարաբերությունների պատմություն, որտեղ պետք է ներկայացվի եկեղեցու` որպես հասարակական հաստատության, յուրօրինակությունը հասարակական հարաբերություններում:

Հայկական եկեղեցին առաջին իսկ դարերում ցուցադրեց իր յուրօրինակ կառուցվածքը: Եթե մյուս քրիստոնյաները գիտեին Հռոմի եպիսկոպոս, Լիոնի եպիսկոպոս, Եդեսիայի եպիսկոպոս, ապա Հայաստանում կար Մամիկոնյան եպիսկոպոս, Ռշտունյաց եպիսկոպոս, Խորխոռունյաց եպիսկոպոս, այսինքն` կլանային առաջնորդներ, այլ ոչ թե համայնքների հովիվներ: Եթե կաթողիկոսը թագավորի կողմից վերահսկվող ազգային եկեղեցու ղեկավարն էր, ապա եպիսկոպոսները իրենց զգում էին առանձին կլանների հովիվներ և համապատասխանաբար այդպես էին ստորագրում եկեղեցական ժողովների որոշումների տակ: Գլխավոր աթոռը 4-5-րդ դարերում սերտ կապված էր Արշակունիների տոհմի հետ, այն դեպքում, երբ «եկեղեցական աստիճանակարգի վրա թագավորական իշխանության հսկողության սահմանափակման առավել արդյունավետ միջոցը ոչ թե դեռևս չձևակերպված կանոնիկ սահմանումներն էին, այլ անխախտելի ժառանգական առանձնաշնորհված իրավունքները, որոնք   միավորում էին հայկական աշխարհիկ և եկեղեցական մագնատներին թագի ցանկացած ոտնձգության դեմ»[18]: Ավելին, թագավորական իշխանությունը պաշտպանող Ս. Սահակը աքսորվեց, նրան չպաշտպանեց Հայ եկեղեցին, իսկ նրա  փոխարեն նշանակվեց մեկ ուրիշը՝ պարսկական դրածո:

10-րդ դասարանի դասագրքի 18-րդ էջում ներկայացված է մի սխեմա, որի լրիվ իմաստն  անհասկանալի է: Բայց աչք է զարնում, որ պետություն-արքունիքը, եկեղեցին և նախարարական դասը ներկայացված են նույն հարթությունում, չնայած թվում է` պետությունը պետք է լինի գերագահ և վերջին երկու հաստատությունները միավորող: Ցավոք սրտի, պատմականորեն , ինչպես  ըստ սխեմայի, եկեղեցին և նախարարական դասը եղել են կենտրոնախույս ուժեր:

7-րդ դասարանի դասագրքի 19-րդ գլխում մանրամասնորեն նկարագրվում է կաթողիկոսական աթոռի հիմնումը Էջմիածնում: Անշուշտ, կային բարենպաստ պայմաններ. Ռուստամ Օրբելյանը Էջմիածնի վանքին նվիրել էր 7 գյուղ, այսինքն` վանքը ուժեղ ֆեոդալ էր, ինչը միջնադարում կենսունակության պայման  էր: Բայց հիմնական պատճառը միայն ակնարկվում է:

Բուն Հայաստանում 15-րդ դարում կային երկու կաթողիկոսարան՝ Աղթամարինը և Գանձասարինը, բազմաթիվ ավելի նշանավոր կրոնական կենտրոններ՝ Ս. Կարապետը, Տաթևը և այլն: Տեղի ընտրությունը պայմանանավորված էր կարակոյունլու Ջահան խանի բարեհաճությամբ. նա ցանկանում էր իր նստավայրի կողքին տեսնել Հայ առաքելական եկեղեցու գլխավոր աթոռը: Նույն ժամանակ Աղթամարի կաթողիկոսությունը պայքարում էր հայկական անկախ թագավորության վերականգնման համար և ցանկանում  իր մոտ տեսնել գլխավոր աթոռը: Նմանապես 1517 թ. Կիլիկիայի աթոռը փորձեց վերականգնել հայկական թագավորությունը: Բայց հայ կղերի մի զգալի մասը, անշուշտ, հիշելով Կիլիկիայի թագավորության և Զաքարյանների իշխանության «դառը» փորձը, գերադասեց թուրքմեն խանին: Երկու դար հետո Շահ Աբասը ցանկացավ «էջմիածինը» ունենալ իր նստավայրի կողքին և պատրաստվում էր քանդել կաթողիկեն և տեղափոխել Նոր Ջուղա:

Իսկ դա նշանակում է, որ Էջմիածնի կաթողիկոսը դարեր շարունակ եղել է խաների ներկայացուցիչը ժողովրդի առջև, ինչպես հիմա ասում են «փոխարինել է պետականությանը»: Նույն նպատակով էլ օսմանյան սուլթանները ստեղծել են Ստամբուլի պատրիարքարանը: Տհաճ է այս ամենը վերհիշելը, բայց ճշմարտության աղավաղումը առավել անթույլատրելի է:

Անցյալ տարի Հունաստանում բորբոքվեցին կրքերը պատմության դպրոցական դասագրքի շուրջը: Դասագրքի հեղինակները պնդում էին, որ Հույն ուղղափառ եկեղեցին եղել է ազատագրական շարժման թշնամին: Հույն եկեղեցին չէր վիճարկում այս դրույթը, այլ միայն պահանջում էր նշել, որ առանձին կղերականներ մասնակցել են  ազատագրական շարժմանը կամ համակրել  այն: Մեկ այլ օրինակ. Հռոմի պապերը եղել են իտալական ազատագրական շարժման և Իտալիայի միավորման թշնամիներ:  Այն փաստը, որ Հայոց եկեղեցին, ի տարբերություն հայ կաթոլիկների և բողոքականների, եղել է ազատագրական շարժման հակառակորդ, շրջանցվում է: Պատանու համար դժվար է հասկանալ, թե ինչո՞ւ մեր դասականներ Խ. Աբովյանը, Մ. Նալբանդյանը, Րաֆֆին և մյուսները եկեղեցու մասին բացասական էին արտահայտվում:

Անշուշտ, առանձին կղերականներ համակրել են ազատագրական շարժունը, իսկ Սսի, Գանձասարի, Աղթամարի կաթողիկոսությունները, Մշո Ս. Կարապետ վանքը ժամանակ առ ժամանակ եղել են ազատագրական շարժման կազմակերպման կենտրոններ: Համեմատեք, թե ինչպե՞ս է ընդունել Հովսեփ Էմինին Մշո Ս. Կարապետ վանքի առաջնորդը և ինչպես` Էջմիածնի կաթողիկոսը՝ Սիմոն Երևանցին: Էջմիածինը ազատագրական պայքարին սկսել է համակրել միայն 19-րդ դարի վերջին` ազդված ցարական հալածանքներից:

Դատապարտելի± է եկեղեցու կողմից հաճախ որդեգրած հակապետական կամ հակաազատագրական կեցվածքը: Կարծում եմ՝ ոչ. միջնադարում ամեն մի խոշոր ֆեոդալ կենտրոնախույս ուժ էր: Եկեղեցին մի բացառիկ գործառույթ ունի՝ քրիստոնեական քարոզը, առաքելական և ուղղափառ դավանությունը անխախտ պահելը, այդ միջոցով հոգևոր և մշակութային կյանքը սնուցելը: Եթե կարելի է հանդիմանել եկեղեցուն, ապա միայն քրիստոնեական քարոզի մեջ թերանալու, աստվածաբանական միտքը խեղդելու, կրթության և մշակույթի առաջխաղացումը կասեցնելու ձգտումների համար:

Դասագիրքը, նվիրված լինելով եկեղեցու պատմությանը, ամեն կերպ խուսափում է տալ եկեղեցու ուղիղ սահմանումը: Այդպիսի փորձ արվում է միայն 9-րդ դասարանի դասագրքի 111-115 էջերում. «Եկեղեցին երկինքն է երկրի վրա, այն Աստծու և մարդու հանդիպավայրն է»¥ էջ 112) և մյուսը. «Եկեղեցին Քրիստոսի գործի շարունակողն է» (էջ 114): Եթե այն երկնքի և երկրի հանդիպավայրն է, ապա այդպիսին է նաև հորիզոնի գիծը: Սա բարդ փոխաբերություն է, որը հասկանալի է դառնում միայն կանոնական սահմանման լույսի տակ. «Հավատում ենք միայն մեկ Ընդհանրական և Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու, որ Քրիստոսի խորհրդական մարմինն է և նրա կենդանի թագավորությունը երկնքում և երկրի վրա, որի գլուխը Ինքը Քրիստոսն է, հիմքը՝ ուղղափառ հավատքի դավանությունը, իսկ անդամները և քարերը՝ Աստծոն հոգով և ճշմարտությամբ դավանողները: Հավատում ենք Եկեղեցու սրբազան խորհուրդներին, մեռելների հարությանը, գործերի հատուցմանը և հավիտենական կյանքին»: Կարծեմ ավելի հասկանալի է, քան դասագրքի տված սահմանումը: Բայց այս սահմանումը , կարծում եմ , շահավետ չէ հեղինակներին այն պատճառով, որ խնդրական է դարձնում հեղինակների մոտեցումը` դիտարկել Եկեղեցին որպես ազգային-հոգևոր կառույց՝ ազգայնական հաստատություն, այլ ոչ թե Ընդհանրական և Առաքելական¥ իմա՝ համամարդկային):

Հայոց եկեղեցու պատմությունը, ինչպես ամեն մի եկեղեցու պատմություն,   կարող է լինել միայն ուղղափառ դավանության, քրիստոնեական քարոզի, քրիստոնեական մշակույթի պատմություն, որը հեղինակները զլացել են կատարել` այն վերածելով միջնադարի հայ ֆեոդալական կառույցներից մեկի փառաբանության, իսկ կրթական տեսանկյունից՝ վնասակար գաղափարների զետեղարանի: Դասագիրքը ապակողմնորոշում է, չի ծառայում քաղաքացի կրթելուն, հակապետական ոգի ունի և չի կարող դասավանդվել պետական դպրոցներում:


[1] Бергер П., Лукман Т., Социальное конструирование реальности, Трактат по социологии знания. М., 1995, С. 228.

Формальные процессы вторичной социализации детерминированы ее фундаментальной проблемой, состоящей в том, что вторичная социализация всегда предполагает предшествующий ей процесс первичной социализации. Это значит, что приходится иметь дело с уже сформировавшимся Я и уже интернализированным миром. Нельзя сконструировать субъективную реальность ex nihilo. Проблема в том и заключается, что уже интернализированная реальность имеет тенденцию продолжать свое существование. Любое новое содержание, которое теперь нужно интернализировать каким-то образом, должно накладываться на уже существующую реальность. Поэтому возникает проблема согласованности между первоначальной и новой интернализациями.

[2] Եկեղեցին հայոց պատմության մի մա՞սն է, Տաթև Հարությունյան, http://www.aravot.am/am/articles/society/23597/view/25:

[3] Նույն տեղում:

[4] Նույն տեղում:

[5] Виталий Каплан, Учебники нового поколения или Как преподавать религию в школе, http://www.foma.ru/article/index.php?news=2009.

[6] Виталий Каплан ,Учебники нового поколения или Как преподавать религию в школе, http://www.foma.ru/article/index.php?news=2009.

[7] Виталий Каплан , Учебники нового поколения или Как преподавать религию в школе, http://www.foma.ru/article/index.php?news=2009.

[8] Հայոց եկեղեցու պատմություն, Հանրակրթ. դպրոցի 6-րդ դասարանի դասագիրք, Եր., 2004 թ., էջ 87:

[9] Էլեկտրոնային հասցե` https://vahagnakanch.wordpress.com/2009/11/06/ապազգային-դպրոց/:

[10] Էլեկտրոնային հասցե` https://vahagnakanch.wordpress.com/հայ-ազգայնականների-համախմբում-հահ-armenian-natio/ի՞նչ-է-ուսուցանում-հայ-առաքելական-եկե/

[11]Էլեկտրոնային հասցե` https://vahagnakanch.wordpress.com/հայ-ազգայնականների-համախմբում-հահ-armenian-natio/պետությունը-պիտի-արգելի-եկեղեցուն-պղ/

[12] Յուրաքանչյուր հայի մեջ խառնված են սևն ու սպիտակը,Անիվ ամսագիր, թիվ 2 (23), 2009թ:

[13] Հարցազրույց Շիրակի թեմի առաջնորդ Միքայել եպիսկոպոս Աջապահյանի հետ/ http://www.religions.am

[14] Հակոբ Սանասարյան, Հայոց եկեղեցու պատմությո±ւն», թե՞ հուդայականության և սիոնիզմի ձեռնարկ. Եր. 2010:

[15] Նույն տեղում, էջ 13-14:

[16] Նույն տեղում, էջ 118:

[17] Նույն տեղում, էջ 121:

[18] Ն. Գարսոյան/ Garsoian N.G. Secular jurisdiction over the Armenian church (fourth-seventh

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: