Պետությունների և պայմանագրերի նկատմամբ իրավահաջորդության հարցը

by

(Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի օրինակով)

Պետությունների իրավահաջորդության (state succession)` մասնավորապես պայմանագրերի նկատմամբ իրավահաջորդության հարցը, լինելով միջազգային հանրային իրավունքի հարց,  ներկայումս ունի հույժ գործնական նշանակություն: Հայ-թուրքական զույգ արձանագրությունների լույսի ներքո, հատկապես նրանցից առաջինում միջազգային իրավունքի համապատասխան պայմանագրերի վկայակոչման պարագայում, այդ հարցը ձեռք է բերել միանգամայն կիրառական նշանակություն: Թուրքական կողմը միջազգային իրավունքի համապատասխան պայմանագրեր բառակապակցությունը մեկնաբանում է  որպես Մոսկվայի (16.03.1921թ.) և կարսի (13.10.1921թ.) պայմանգրեր:

Ըստ այդմ, մեր խնդիրն է համառոտակի քննարկել մի քանի հարց.

  1. Ընդհանրապես պետությունների իրավահաջորդության հարցը:
  2. Պայմանագրերի նկատմամբ պետությունների իրավահաջորդության հարցը:
  3. Մասնավորապես, Մոսկվայի (16.03.1921թ.) և Կարսի (13.10.1921թ.) պայմանագրերի նկատմամբ Հայաստանի Հանրապետության իրավահաջորդության հարցը:  

 

Պետությունների իրավահաջորդության հարցը.

 

ա/. ՀՍՍՀիի և ՀՀ իրավահաջորդության հարցը.

Պետությունների իրավահաջորդությունը. տվյալ տարածքի վրա, ըստ միջազգային իրավունքի, մի պետության  ինքնիշխանության  վերջնական փոխարինումն է մեկ այլ պետության ինքնիշխանությամբ: (State succession is a definitive replacement of one state by another in respect of sovereignty over a given territory in conformity with international law)[1]

Այսու, պետությունների իրավահաջորդությունը վերացական հասկացություն չէ, այլ այն ածանցվում է ինքնիշխանությունից (sovereignty): Միմիայն երկու ինքնիշխան պետությունների միջև կարող է լինել իրավահաջորդություն: Քանի որ ինքնիշխանությունը պետության բացառիկ իրավունքն է կառավարելու սեփական բնակչության հարաբերությունները և զերծ լինել  արտաքին վերահսկողությունից  (Sovereignty is the exclusive right of a State to govern the affairs of its inhabitants – and to be free from external control),[2] ապա ակնհայտ է, որ Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետությունը երբևէ չի եղել ինքնիշխան պետություն: Քանի որ Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետությունը չի եղել ինքնիշխան պետություն, հետևաբար  Հայաստանի Հանրապետությունը չի կարող լինել  նրա իրավահաջորդը: 1920թ. դեկտեմբերից (երբ Հայաստանը բռնազավթվեց արտաքին ռազմական ուժի կողմից և ՀՍՍՀ-ում օրենքի ուժ ստացան ՌՍՖՍՀ-ում գործող դեկրետները) մինչև 1991թ. սեպտեմբեր / դեկտեմբերը (երբ գործում էին միութենական սահմանադրությունը, օրենքներն ու  կարգերը),  ՀՍՍՀ երբեք բացառիկ իրավունք չի ունեցել ո’չ սեփական տարածքի և ո’չ էլ սեփական բնակչության նկատմամբ:

Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանության վերականգնումը հռչակվել է Անկախության հռչակագրի (23 օգոստոսի 1990թ.). երկրորդ կետով. Հայաստանի Հանրապետությունը ինքնիշխան պետություն է` օժտված պետական իշխանության գերակայությամբ, անկախությամբ, լիիրավությամբ: Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ տարածքում գործում են միմիայն Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրությունը և օրենքները□:

 

բ/. ՍՍՀՄի և ՀՀ իրավահաջորդության հարցը.

Իրավահաջորդությունը լայն առումով և, մասնավորապես պայմանագրային իրավունքների ու պարտավորությունների  մասով, ոչ թե պետության կամքի կամ ցանկության հարց է, այլ տվյալ պետության ժառանգած տարածքի կարգավիճակից, չափից և նշանակությունից ածանցվող իրավական հետևություն: Այսինքն, այս հարցում վճռորոշն այն իրավական կարգավիճակն է, ինչպես նաև չափն ու նշանակությունը, որն անջատվող տարածքը կամ միավորն ունեցել է նախկին պետության մեջ: Երբ նոր երկիրն առաջանում է նախկին պետության բուն և իշխանակիր (core and dominant) տարածքի վրա, ապա այն կոչվում է նոր երկիր (new state) և հանդիսանում է գոյություն ունեցող պայմանագրային իրավունքների և պարտավորությունների (existing treaty rights and obligations) իրավահաջորդը: Օրինակ, երբ Ավստրո-Հունգարիան Առաջին աշխարհամարտից հետո տրոհվեց, ապա Ավստրիան և Հունգարիան ամբողջությամբ ժառանգեցին Ավստրո-Հունգարիայի իրավունքներն ու պարտավորությունները:[3] Նույն կայսրությունից անջատված Չեխոսլովակիան և Լեհաստանը, որոնք առաջ եկան որպես նորաստեղծ պետություններ (newly independent state)  չհանդիսացան իրավահաջորդներ և նրանց պարագայում գործեց tabula rasa-յի (մաքուր տապանակի, clean slate) սկզբունքը:[4]

Բնական է, որ ցանկացած պետություն կայանում է որոշակի տարածքի վրա: Հարմարության համար այդ տարածքն  անվանենք պետականաստեղծ տարածք:  Եթե   պետականաստեղծ տարածքն ունեցել է նախկին գաղութի կամ արտաքին  քաղաքականության հարցերում կախյալ տարածքի կարգավիճակ (former colonies and other territories dependent upon a dominant state for the conduct of foreign policy), ապա տվյալ դեպքում գործում է tabula rasa (մաքուր տապանակի, clean slate) սկզբունքը:[5]  Այսինքն, տրամաբանությունը շատ հստակ է. նորանկախ երկիրը չի կարող պատասխանատվություն կրել մի բանի համար, մեզ հետաքրքրող պարագայում` արտաքին քաղաքականության,  որի կայացման և ընթացքի վրա ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել:[6]

Ակնհայտ է, որ արտաքին  քաղաքականության հարցերում, ինչպես նաև մնացած բոլոր հարցերում,  ՀՍՍՀ ունեցել է կախյալ տարածքի կարգավիճակ: Ըստ այդմ, Հայաստանի Հանրապետության դեպքում անտարակույս գործում է tabula rasa-յի  սկզբունքը:

Բացի այդ, ՀՍՍՀ իր տարածքով և բնակչությամբ չէր կարող հավակնել ՍՍՀՄ տարածքի բուն և իշխանակիր տարածք լինելուն: Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետությունն եղել է ՍՍՀՄ տարածքի մոտավորապես 0.14%-ը (22 402 200 կմ. քառ. –ից 29 800 կմ. քառ.) և ունեցել է բնակչության գրեթե 1,2%-ը  (290 միլիոնից 3,4 միլիոնը):  

Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից 14 նորանկախ երկրների, այդ թվում նաև Հայաստանի Հանրապետության, առաջացումը տեղի է ունեցել ոչ թե ՍՍՀՄ տրոհումով, ինչպես հաճախ բնութագրվում է լրագրողական մակարդակում, այլ մայր երկրից (parent state)` Սովետական Միությունից,  նրա մասերի անջատումով և նորանկախ պետությունների ստեղծումով: Անգամ դրանից հետո Ռուսաստանի տարածքը շարունակում է շատ ավելի մեծ լինել, քանի հիշյալ բոլոր 14 պետությունների տարածքները միասին վերցրած: Այդ իսկ պատճառով, Ռուսաստանի Դաշնությունն անվիճելիորեն համարվեց ՍՍՀՄ շարունակությունը (continuity) և նրա համար, ի տարբերություն մյուսների,  կարիք չառաջացավ նորից վերանդամակցելու միջազգային կառույցներին կամ վերաստորագրելու ՍՍՀՄ միջազգային, բազմակողմ և երկկողմ պայմանագրերը:

ՄԱԿ-ի քարտուղարությունը այլ առիթով` Հնդկաստանից Պակիստանի անջատման ժամանակ (1947թ.), անդրադարձել է նույնաբովանդակ հարցի և տվել իր միանշանակ իրավական գնահատականը. Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, իրավիճակը հետևյալն է. գոյություն ունեցող պետության մի մասն անջատվում է և դառնում է նոր երկիր: Ըստ այդմ, Հնդկաստանի միջազգային կարգավիճակում չկա որևէ փոփոխություն, այն շարունակում է մնալ պետությունպայմանագրերի բոլոր իրավունքներով և պարավորություններով, և հետևաբար, ՄԱԿի անդամակցության բոլոր իրավունքներով և պարտավորություններով: Անջատվող տարածքը` Պակիստանը, կլինի նոր երկիր, այն չի ունենա հին [նախկին] պետության իրավունքներն ու պարտավորությունները, և այն, իհարկե, չի ունենա [ժառանգի] անդամակցություն ՄԱԿում□: From the viewpoint of international law, the situation is one in which a part of an existing State breaks off and becomes a new State. On this analysis, there is no change in the international status of India; it continues as a State with all the treaty rights and obligations, and consequently, with all the rights and obligations of membership in tհe United Nations. The territory which breaks off, Pakistan, will be a new State; it will not have the treaty rights and obligations of the old State, and it will not, of course, have membership in the United Nations□[7].

 

ՄԱԿ-ի քարտուղարության իրավական պարզաբանումից միանշանակորեն կարելի է եզրակացնել, որ անջատվող երկիրը չի հանդիսանում նախկին պետության պայմանագրային իրավունքների և պարտավորությունների իրավահաջորդը:

Պայմանագրերի նկատմամբ պետությունների իրավահաջորդության հարցը

Միջազգային իրավունքի ցանկացած հարցի քննարկման համար միջազգային իրավունքը որպես առաջնային աղբյուր է դիտարկում միջազգային կոնվենցիաները` լինի դա ընդհանուր կամ մասնահատուկ (international conventions, whether general or particular).[8]

Այս տեսանկյունից բացառիկ կարևորություն ունի Պայմանագրերի նկատմամբ պետությունների իրավահաջորդության վերաբերյալ Վիեննայի (1978) կոնվենցիան [միջազգայնագիրը] (The Vienna Convention on Succession of States in respect of Treaties (1978).[9] [հետայսու` Վիեննայի կոնվենցիա, 1978]:  Թեև նշյալ փաստաթուղթը դեռևս մասնակիցների լայն ընդգրկում չունի, այնուհանդերձ այն խնդրո առարկա հարցի մեկնաբանության կարևորագույն մեկնակետն է, քանի որ իր մեջ է ամփոփել Միջազգային իրավունքի հանձնաժողովի (International Law Commission) տասնամյակների աշխատանքը և կուտակած փորձը:

Վիեննայի կոնվենցիան (1978) ամրագրել է (has codified) հետևյալը.

  • Նորանկախ պետությունը պարտավորված չէ ուժի մեջ թողնել, կամ կողմ դառնալ, որևէ պայմանագրի, միայն այն պատճառով, որ պետությունների փոխհաջորդման  օրն այդ պայմանագիրն ուժի մեջ է եղել խնդրո առարկա  (պետությունների տարանջատված) տարածքի համար□: [Հոդված 16,   Դիրքորոշում նախորդող պետության պայմանագրերի նկատմամբ];
  • (A newly independent State is not bound to maintain in force, or to become a party to, any treaty by reason only of the fact that at the date of the succession of States the treaty was in force in respect of the territory to which the succession of States relates.)  Article 16, Position in respect of the treaties of the predecessor State]. 
  •  

Միջազգային իրավունքի վերոհիշյալ սահմանումից ակնհայտ է, որ պետությունների ընդհանուր իրավահաջորդությունը, որն էության մեջ իրարահաջորդություն է,  և պայմանագրերի նկատմամբ իրավահաջորդությունը  երկու տարբեր իրավական  երևույթներ են: Այսինքն, երբ առաջ է գալիս նորանկախ երկիր, ապա  դա բնավ չի նշանակում, որ այն ժառանգում է նաև տվյալ տարածքին վերաբերող միջազգային իրավունքով ամրագրված պարտավորությունները:[10]  Ինչպես գրել ենք վերը, դա առավելապես պայմանավորված է պետականաստեղծ տարածքի նախկինում ունեցած իրավական կարգավիճակից: Հայաստանի Հանրապետության պարագային, որպես նորանկախ երկրի, միանշանակորեն գործել է tabula rasa-յի  սկզբունքը:

Այսուհանդերձ, ԱՊՀ որոշ փաստաթղթերում, ինչպես նաև միջազգային պայմանագրերում կարելի է հանդիպել □ՍՍՀՄ իրավահաջորդ-պետություններ□ (государства-правопреемники СССРբառակապակցությունը: Ակնհայտ է, որ սա  քաղաքական-կարգավիճակային բնութագրում է և վերաբերում է ընդհանուր իրավահաջորդությանը (գույք, պարտքեր, զինամթերք, արխիվներ և այլն): Այն չի կարող վերաբերել և չի վերաբերում պայմանագրային իրավահաջորդությանը, քանի որ Անկախ երկրների համագործակցության հիմնադիր փաստաթուղթն (Ալմա-Աթայի հռչակագիր, 21 դեկտեմբերի 1991թ.) ամրագրում է սոսկ նախկին ՍՍՀՄ պայմանագրերից և համաձայնագրերից բխող միջազգային պարտավորությունների կատարման երաշխավորումը և ոչ իրավահաջորդությունը, այն էլ միայն համաձայն իրենց սահմանադրական ընթացակարգի□, այսինքն համապատասխան վավերացումից հետո: (Государства - участники Содружества гарантируют в соответствии со своими конституционными процедурами выполнение международных обязательств, вытекающих из договоров и соглашений бывшего Союза ССР. Алма-Ата 21 декабря 1991 г.)

Ավելին, 1992թ. հուլիսի 6-ին ԱՊՀ երկրների ղեկավարները ստորագրել են □Փոխըմբռնման հուշագիր  փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող նախկին ՍՍՀՄ պայմանագրերի նկատմամբ իրավահաջորդության մասին□ (Меморандум о взаимопонимании по вопросу правопреемства в отношении договоров бывшего СССР, представляющих взаимный интерес).[11]  Հուշագիրը մասնավորապես հստակեցնում է, որ ամեն մի երկիր ինքն է որոշելու յուրաքանչյուր պայմանագրին միանալ-չմիանալու հարցը` ելնելով պայմանագրի բնույթից և բովանդակությունից: Այդ [նախկին ՍՍՀՄ] պայմանագրերին մասնակցելու հարցը կլուծվի  ԱՊՀ յուրաքանչյուր երկրի կողմից ինքնուրույնաբար` համաձայն միջազգային իրավունքի սկզբունքների և նորմերի, կախված յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքից, այս կամ այն պայմանագրի բնույթից և բովանդակությունից□: (Вопрос об участии в этих договорах [бывшего Союза ССР ] решается в соответствии с принципами и нормами международного права каждым государством-участником Содружества самостоятельно, в зависимости от специфики каждого конкретного случая, характера и содержания того или иного договора).
 

Օրինակ, այդ հուշագրից հետո (13 օգոստոսի 1992թ.) Ադրբեջանը պաշտոնապես տեղեկացրեց (notified) ՄԱկ-ի գլխավոր քարտուղարին, որ ինքը չի հանդիսանում ՍՍՀՄ պայմանագրերի իրավահաջորդը, բացառությամբ մարդու իրավունքներին վերաբերող երեք պայմանագրերի:[12]

 

Մոսկվայի (16.03.1921թ.) և կարսի (13.10.1921թ.) պայմանագրերի նկատմամբ

Հայաստանի Հանրապետության իրավահաջորդության հարցը:

Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ նախկին ՍՍՀՄ պայմանագրերից և համաձայնագրերից բխող միջազգային պարտավորությունների կատարման երաշխավորումը□ չի կարող վերաբերել և  չի վերաբերում Մոսկվայի (16.03.1921թ.) և Կարսի (13.10.1921թ.) պայմանագրերին մի շարք պատճառներով.

  1. Վերոհիշյալ պարտվորությունն ունի հստակ ժամանակային շրջանակ: Այն վերաբերում է միայն ՍՍՀՄ գոյության ժամանակաշրջանին` 30 դեկտեմբերի 1922թ. – 26 դեկտեմբերի 1991թ.:
  2. Վերոհիշյալ պարտվորությունն ունի պայմանագրերի մասնակիցների (parties to treaties) հստակ սահմանափակում:  Այն չի վերաբերում, այսպես կոչված ՀՍՍՀ կամ ՌՍՖՍՀ կնքած պայմանագրերին: Պարտավորությունը վերաբերում է միայն այն պայմանագրերին, որոնք կնքվել են ՍՍՀՄ-ի անունից և ՍՍՀՄ-ի կողմից:   
  3. Վերոհիշյալ պարտվորությունն ունի իրավական սահմանափակում: Այն, բնականաբար, վերաբերում է միայն օրինական, այսինքն միջազգային իրավունքին համապատասխան, կնքված պայմանագրերին:
  4. Վերոհիշյալ պարտավորությունն ունի սահմանադրական սահմանափակում: Պարտավորությունը վերաբերում է միայն այն պայմանագրերին, որոնք ընդունվել են ՀՀ կողմից համաձայն իրենց սահմանադրական ընթացակարգի□:

 

Եզրակացություն.

  1. Հայաստանի Հանրապետությունը չի հանդիսանում Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության վարչա-տարածքային միավորի իրավահաջորդը:
  2. Հայաստանի Հանրապետությունը քաղաքական-պատմական առումով լինելով ՍՍՀՄ-ին հաջորդող պետություններից մեկը, պայմանագրերի առումով չի հանդիսանում նրա իրավահաջորդը:
  3. Հայաստանի Հանրապետությունը չի հանդիսանում Մոսկվայի (16.03.1921թ.) և Կարսի (13.10.1921թ.) պայմանագրերի իրավահաջորդը:  

 

Արա Պապյան

Մոդուս վիվենդի կենտրոնի ղեկավար

3 նոյեմբերի 2009թ.


[1] Ian Brownlie, Principles of Public International Law, (5th ed.) Oxford, 1998, p. 649.

[2] William R. Slomanson, Fundamental Perspectives on International Law, (3d ed.), Belmont, 2000, p. 206.

[3] Edwin D. Williamson, (Legal Adviser, U,S. Department of State), Treaty Succession and Related Issues in the wake of the Breakup of the USSR, p. 3. (Panel on State Succession and Relations with Federal States,” March 31, 1992, Washington, D.C.)

[4] ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ:

[5] ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 4:

[6] Æ ¹»å,  ²ØÜ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ûñ»ÝùÇ ÏñÏݳٻÏÝáõÃÛáõÝÁ  (Restatement of the Law (3d) of Foreign Relations Law of the United States) tabula rasa-ÛÇ ëϽµáõÝùÁ í»ñ³å³ÑáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ Ýáñ³ÝÏ³Ë »ñÏñÝ»ñÇÝ (newly independent state), ³Ûɨ µáÉáñ Ýáñ »ñÏñÝ»ñÇÝ (new states).

[7] SUCCESSION OF STATES AND GOVERNMENTS,  DOCUMENT A/CN.4/149 AND Add. l;

The succession of States in relation to membership in the United Nations: memorandum prepared by the Secretariat,  Yearbook of the International Law Commission, 1962 , vol. II, p. 101.

[8] Statute of the International Court of Justice,  Article 38.1. a.

[9] ÎáÝí»ÝóÇ³Ý ëïáñ³·ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ µ³ó ¿ ѳÛï³ñ³ñí»É 1978Ã. û·áëïáëÇ 22-Çó: àõÅÇ Ù»ç ¿ Ùï»É 1996Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 6-ÇÝ: Ü»ñϳÛáõÙë Ýñ³Ý Ù³ë »Ý Ï³½ÙáõÙ Ñ»ï¨Û³É »ñÏñÝ»ñÁ.  ´áëÝdz, Êáñí³Ãdz, ÎÇåñáë, â»Ëdz, ¸áÙÇÝÇϳ, ¾Ïí³¹áñ, º·Çåïáë, ¾ëïáÝdz, ºÃáíådz, Æñ³ù, Èǵdz, سñáÏÏá, ê»Ýï ìÇÝë»Ýà ¨ ¶ñ»Ý³¹ÇÝÝ»ñ, ê»ñµÇ³, ê»Ûß»ÉÝ»ñ, êÉáí³Ïdz, êÉáí»Ýdz, سϻ¹áÝdz, ÂáõÝÇë ¨ àõÏñ³Çݳ (20 å»ïáõÃÛáõÝ)

[10] γñÍáõÙ »Ù ß÷áÃáõÃÛáõÝÝ ³é³ç³ó»É ¿  ݳ¨ ³Ý·É»ñ»Ý  “succession of states “ µ³é³Ï³å³ÏóáõÃÛáõÝÁ Ùßï³å»ë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³í³Ñ³çáñ¹áõÃÛáõÝ  Ã³ñ·Ù³ÝáõÃÛ³Ùµ: ²ÛÝ ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë Ý߳ݳÏáõÙ ¿ å³ñ½³å»ë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áËѳçáñ¹áõÙ:

[11] Меморандум о взаимопонимании по вопросу правопреемства в отношении договоров бывшего СССР, представляющих взаимный интерес от 6 июля 1992 г. // Действующее международное право: В 3 т., М., 1996,  Т. 1, c. 492-493.

[12] Rein Mullerson, The Continuity and Succession of States, by Reference to the Former USSR and Yugoslavia, The International and Comparative Law Quarterly, vol. 42, No. 3 (July 1993), p. 490.

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: