Արեւապաշտական տիեզերաշինություն

by

iranahayer.com
21 January, 2009

Գաղափարական առումով մեր տարածաշրջանն առանձնանում է նրանով, որ հանդիսանում է միաստվածության օրրան։ Ուստի հայ մինչքրիստոնեական հավատալիք ների ուսումնասիրման ժամանակ հարկավոր է հաշվի առնել այս դրսևորումը որ պես գեոէթնիկական երևույթը։ Տիեզրաշինական հայկական ավանդապատումների հնագույն շերտերի վերականգնման փորձը մշտապես բախվում է եղած նյութերի հատվածականությանը կամ նրա առաջնային նյութի հետագա ժամանակաշրջան ներում կրած փոփոխություններին:
Տիեզրաշինական ավանդապատումների Արաչական համակարգը հայկական էթ նոսի հնագույն մշակույթի մեջ անշուշտ պետք է պահպանված լինի, սակայն առ այսօր առանձին վերցված մենք հստակ և ամբողջական տեղեկություն չունենք այդ մասին, չունենք նաև ամբողջական տեղեկություններ մեր արևապաշտական հնա գույն պանթեոնի մասին:
Սակայն կարող ենք վստահ լինել մեկ բանում, մենք գործ ունենք Արևապաշտա կան Տիեզրաշինական արարչության այնպիսի կայուն համակարգի հետ, որը ժա մանակի ընթացքում դառնալով համամարդկային, հիմք է հանդիսացել այլ ավան դապատումների համար: Հնդեվրոպական տարածաշրջանի առանցքային բոլոր ավանդապատումները պահպանել են իրենց մեջ Արևապաշտական Տիեզերաշինա կան Արարչության գլխավոր էլեմենտները, սա հիմք է հանդիսանում կարծելու, որ հնդեւրոպական տարածաշրջանի բոլոր տիեզերաշինական ավանդապատում ները ծագում են մեկ աղբյուրից:
Համաձայն եւրոասիական տիեզրաշինական ավանդապատումների, Տիեզերքը ծնվելով, իր հետ ստեղծում է իր պատմությունը, որտեղ ամենից շատ կրկնվում են աստվածները և նրաց, իրար փոխարինող աստվածների չորս սերունդները, որոնց միջոցով կառավարվում է արարված աշխարհը,իր ստեղծման պահից սկսած: Տիե զերաշինական այս լեյբմոտիվը հիմքային է:
Տիեզերական կյանքի ալգորիթմը սկսվում է մեկ երեւույթից, որը համարժեք է Արարչին: Սկզբի կամ էության բաժանումը առաջին զույգի, նշանակում է անցում հետագա բազմաքանակության,մեկ էությունը և Անորոշ երկդեմությունը հիմք հան դիսացան գաղափարական և թվային համակարգերի ստեղծման համար :Երկդեմ կառավարման մոդելը գրավոր ձևով առաջին անգամ մեզ է հասել Շումեր կոչվող մշակույթից:
Շումերական ավանդապատումները մեզ են փոխանցել երկդեմ կառավարման մոդելը առաջացման ավանդապատումը, որի հիմնադիրները հանդիսացան Էնկի և Էլիլ եղբայրները: Նույն ավանդապատման մեջ պատմում են, որ շատ շտապ Մեկ էությունը բաժանվեց երկու մասի: Մեկ էության վերականգնման համար պայքարի դուրս ելավ Ալալուն, սակայն գրավոր ավանդապատումները ասում են , որ վերա կանգնման փորձը անհաջող ավարտ ունեցավ:
Էության բաժանման արդյունքում Էնլիլը դարձավ մարդկանց հովանավորը և պա հապանը իսկ Էնկին դարձավ երկրի կառավարիչը:Այսպես առաջին անգամ գրա վոր աղբյուրներից տեղեկանում ենք, որ բաժանումից հետո ստղծվեց Էնլիլի և Էն կիի կլանները և հիմք դրվեց դիցաբանական հակամարտությանը: Ըստ ավանդա պատումների, մարդկանց նկատմանաբ ցուցաբերած լավ վերաբերմունքի համար Էնլիլը,Ա-նախահորից ստացավ արևի խորհրդանիշը կրելու իրավունքը: Առաջին անգամ եվրոասիական տիեզրաշինական ավանդապատումների՝ Շումերական գրավոր աղբյուրներում մենք հանդիպում ենք մեզ համար շատ կարևոր մի փաստի հետ, Արևի խորհրդանիշը կրելու իրավունքը շնորհել է Ա Արարչը Էնլիլին՝ մարդ կանց նկատմամաբ ցուցադրած սիրո համար:Այսինքն Արևի խորհրդանիշը կրելը ուղղակիորեն նշանակում է՝ Ընտրյալ:Այս մոտեցումը մեզ հայտնի ավանդապա տումներում մշտապես համարվելու է չափանիշ:
Ըստ Շումերական ավանդապատումների Էնլիլը դարձավ արևակիր կլանի հիմնա դիր, Էնլիլի կլանային համակարգի մեջ մատնանշված են չորս Արևակիրները: Ներ քո բերված Շումերական կլանային համակարգի վերջին արևային աստվածն է՝ Ուտուն:Արևի երևույթի եւ նրան ներկայացնող աստվածների նկատմամաբ Շու մերները ունենին առանձնակի ընդգծված վերաբերմունք:

aram_1_308431679.jpg
1.պատկեր Դեղին գույնը մատնանշում է գլխավոր արևակրին
Կլանային համակարգ, որը ստեղծելու է արևապաշտական հավատամքի նախապայմանները:

Ըստ նկարի Շումերական կլանային համակարգի արևի վերջին աստվածը dUTU-ն է: Համաձայն Շումերական ավանդապատումների Արևը (dUTU) ծագում և մայր է մտնում այնտեղ, որտեղից հոսում են Տիգրիս և Եփրատ գետերը: Հաջորդ բացա հայտումն այն է, որ Շումերների մատնանշած Տիգրիս և Եփրատ գետերի ակունք ներում գտնվող արևածին երկիրը՝ Արատտան է :
Արևապաշտական Հավատամքից օգտվողների համար հետագա ժամանակաշրջա նում գլխավորը համարվեց Շումերների կողմից մատնանշված արևի ֆիզիկապես ծագելու և մայր մտնելու ավանդական վայրը, ինչպես նաև Արևապաշտական աստ վածների կողմից իրարից հեռու գտնվող տարբեր աշխարհների կառավարումը:
Այս ելակետային դրույթները մնացին անփոփոխ բոլոր ժամանակների համար, սակայն նրանք հետագայում առաջ բերեցին որոշակի հարցեր: Տարածաշրջանում արևապաշտական համակարգից բոլոր օգտվողները պետք է կարողանային պատ ճառաբանել, թե ինչու է մեկ Աստվածը կարողանում կառավարել երկու աշխարհ ները: Այս հարցադրումը անհրաժեշտ դարձրեց որոշակի շտկումներ մտցնել գա ղափարախոսական դաշտում: Գերագույն Աստվածը օտար միջավայրում ստիպ ված էր հանդես գալ որպես բազմադեմք աստված, որը հնարավորություն կտար նրան կառավարելի դարձնել տարբեր աշխարհները:
Կատարենք ամփոփում
1. Շումերական կլանային արևապաշտական համակարգի բարձրագույն աստծո երկիրը՝ Արատտա աշխարհն է:
2. Ըստ Շումերական կոսմոգենիկ համակարգի, արևը խորհրդանշանակորեն իջնում և բարձրանում է այն տարածքում, որտեղ հիմնադրվել է արևապաշ տական հավատամքի համակարգը:
3. Համաձայն Շումերական դիցաբանական համակարգի՝ արևակիր աստված ները չորսն էին Էնլիլ, Իշկուռ, Շարա, Ուտու: Ըստ շումերների՝ Արևի ծագել և մայր մտելը, մատնանշում է երկու աշխարհների գոյությունը, որը կառա վարվում է մեկ էության կողմից:
4. Շումերական արեւակիր աստվածները՝ Էնլիլը, Իշկուռը,Շարարը,ՈՒտուն իրենց բոլոր սերունդները ծնել են հայկական տարածաշրջանում:
Հայկական արեւապաշտական հավատամքի համակարգի մասին հաջորդ տեղե կությունները պահպանվել են մեր հարեւան հեթերի ավանդապատումների մեջ, որտեղ արևապաշտական աստվածները հանդես են գալիս որպես Հուրիական աստվածներ: Հուրիական աստվածները որոշ ավանդապատումների հետ մեզ են հասել հեթերի միջոցով, հեթական մշակութային նյութերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Հուրիները խորը ազդեցություն են ուեցել հեթերի վրա: Ինչպես Շումերների մոտ, այնպես էլ Հեթերի մոտ, աստվածները իրեց աշխարհը կառավա րելու իրավունքը ստացել են Ա-նախահորից և այդ իրավունքը հերթականորեն փոխանցել են հաջորդ սերունդին: Հեթերի արևապաշտական գաղափարախոսու
թյան վերջին արեւային աստվածը՝ Թեյշիբանին էր և որի վերջին նստավայր քա ղաքը դարձավ Վանը:

aram_2_256222867.jpg
2.պատկեր
Երկնքի ներկայացուցիչը երկրի վրա ըստ արեւապաշտական գաղափարախոսության

Ինչպես Շումերների, հեթերի այնպես էլ հուրիների պանթեոնը անփոփոխ ղեկա վարում է արեւածին աստվածը:Հեթական գրավոր մշակույթի գիտակները հստա կորեն ասում են ,որ«Երկնքում թագավորելը» պոեմը ունի հուրիական ծագում,այս պոեմում Հեթերը պատմում են թե ինչպես է աշխարհը արարվել: Պոեմը պատմում է այն մասին, որ երկնային Կումմի (Կումախի) քաղաքում կառավարում էր Ալալուն, նրան ծառայում էր Անու աքադական աստվածը:Կումարբի և Անու աստ վածները ինը տարին մեկ մենամարտում են իրար հետ և հաղթողը կառավարում է աշխարհը:Վերջին մենամարտի ժամանակ Կումարբին կծելով պոկեց Անու աստծո սեռական օրգանը :
Կումարբին բեղմնավորվեց և նրա գլխի մեջ առաջացան Ամպրոպի Աստվածը, Ար անցախ(Տիգրիս) գետը և Տասմիսու (Մասիս) լեռը:Երբ լրացավ նրաց՝ժառանգների ծնվելու ժամանակը նրաք դուրս եկան Կումարբիի գլխից և Անու աստծո օգնությամբ հաղթեցին իրենց հորը՝ Կումարբիին:
Հուրիական արեւապաշտական համկարգը և պանթեոնը ամբողջությամբ մեզ է հասել և այն ունի այսպիսի կառուցվածք:Բարձրագույն աստվածը կամ աստված ների հայրը կոչվում էր Կումարբի, որը կարող է նշանակել «շարժվող, գնացող կամ եկող արեւ»:Կումարբին տարածաշրջանի հզորագույն բարձրագույն աստվածն է, որը պատկանում է արեւածին աստվածների երրորդ սերնդին:

aram_3_1_258445350.jpg
3.պատկեր. Հավատանքի արեւապաշտական համակարգը տարածաշրջանի համար մինչեւ մ.թ.ա.1400 թվականը:

Հայկական արեւապաշտական պանթեոնի մասին որոշ տեղեկություններ մեզ հայտնի են դարձել հեթական նոր թագավորության արքա Մուրսիլիս II-ի և Հայա սայի արքա Աննիայի միջև (մ.թ.ա. 1322-1321թթ.) կնքված պայմանագրից: Փաստա թղթում միայն նշված են աստվածների անուները և նրանց պաշտամունքային կեն տրոնները:Ըստ այս տեղեկատվության Հայասայի պանթեոնը գլխավորել են dU. GUR գաղափարագրով ( աքքադական պանթեոնում հայտնի Ներգալ աստծո գաղա փարագիրը) հանդես եկած աստվածությունը և dIŠTAR-ը (աքքադական գաղափա րագրով հանդես եկող մայրության, սիրո եւ պտղաբերության աստվածուհին),որը շումերական Ինաննան է, հուրրի-հեթական Հեբաթը կամ Շավուշկան:
dU.GUR աստվածը հայասական և հեթական պանթեոններում զբաղեցնում էր ան դրաշխարհի կառավարչի տեղը:Հեթական արձանագրության մեջ հայասական անդրաշխարհի կառավարիչը հստակ տարբերվում է աքքադական համարվող Ներգալից՝ dU.GUR-ից, հեթական տեքստերում շեշտվում է Հայասայի dU.GUR-ը:
Հարկ է նշել, որ անդրաշխարհի աստվածությունը դիցարաններում զբաղեցնում է չորրորդ տեղը:Կնքված պայմանագրի վերահսկիչ ընտրվել է անդրաշխարհի կառա վարիչը, քանի որ, որպես անդրաշխարհի աստված նա կարող էր պատժի ենթար կել նրան, ով չէր կատարի պայմանագիրը: Բնականաբար հասկանալի է, որ Հայա սայի dU.GUR-ը կարող էր իր իրավունքները իրականացնել միայն այն ժամանակ, երբ խախտողը հանձնվում էր նրա իրավասիությանը, իսկ նման բան կարող էր տեղի ունենալ պայմանագիրը ստորագրած կողմերի մահվանից հետո: Ըստ էու թյան, կողմերը լուծել էին անժամկետ գործող պայմանագրի հարցը, կամ որի գործունեության ժամկետը կարող էր սահմանափակված լինել պայմանագիրը կնքողների երկրային կյանքի տեւողությամբ:
Այս երևույթը փաստում է այն հանգամանքը, որ անդրաշխարհի dU.GUR-ը բար ձրագույն հեղինակությամբ մի աստվածություն է, նա միակ աստվածն էր, որի մասնակցությունը ապահովում էր պայմանագրով վերցված պարտավորություն ների կատարումը:Սրանից բխում է, որ պայմանագիր կնքող կողմերի համար անդրաշխարհի dU.GUR աստվածը բացարձակ հեղինակություն էր, ինչպես արեւի աստված՝ Թեյշիբանին:
Կատարենք ամփոփում
1. Հեթերի ներկայացված արևապաշտական համակարգի բարձրագույն աստծո երկիրը՝ Հայաստան աշխարհն է:
2. Ըստ հեթերի՝ ամենահին Հուրիական կոսմոգենիկ համակարգի պանթեոնը ղեկավարում է Կումարբին :
3. Համաձայն հեթական ավանդապատումների, Հուրիական դիցաբանական համակարգի արեւակիր աստվածը՝ Թեյշիբանին է, որը փոխարինում է Կու մարբիին :
4. Ինչպես վկայում են Շումերական, Հեթական ավանդազրույցները, արեւը՝ ըստ Շումերների եւ աստվածները՝ ըստ Հեթերի, ուղղակիորեն կապված են հայկական տարածաշրջանի հետ:
Ինչպես տեսնում ենք, այստեղ նույնպես մատնանշում է Շումերական ,Հուրիական եւ Հեթական թագավորությունների արեւապաշտական հավատամքի և պանթեոնի միասնականությունը:
Հեթական թագավորության անկումից հետո տարածաշրջանի հաջորդ հզոր դավա նաբանական կենտրոնը դարձավ Վանի թագավորությունը եւ Ուրարտական շըր ջանի պանթեոնը ուղղակիորեն դարձավ արեւապաշտական աստվածապաշտա կան գաղափարախոսության միակ ժառանգորդը:
Պատմության մեջ Ուրարտական շրջանի աստվածապաշտական համակարգը ամենակուռն է, չնայած այն բանին, որ այստեղ նույնպես բավականին չպարզա բանված հարցեր կան: Ուրարտական պանթեոնը իր վրա կրում է ժամանակի ազդեցությունը, սակայն հարկավոր է շեշտել, որ արեւապաշտական հավատամքի գլխավոր բաղադրիչը անփոփոխ է, արևապաշտական հավատամքի պահապան և բարձրագույն աստված Թեյշիբանին առաջնորդում է Ուրարտական թագավորու թյան արեւապաշտական պանթեոնը:
ՈՒրարտական արեւապաշտական պանթեոնը և իր համակարգը ունի մեկ շատ կարևոր առանձնահատկություն,պանթեոնը ղեկավարում, առաջնորդում են Թեյշի բանի և Հալդի աստվածները (Հալդիի կինը՝ Վարուբանի-Բագմաշթու աստվա ծուհին էր) առանց ներքին և արտաքին հակամարտությունների:
Ինչպես Թեյշիբանի, այնպես էլ Հալդի աստվածները մարդկանց կառավարում էին և երկնքից և երկրից: Երկու աստվածներից Հալդին ավելի էր օժտված մարդուն բնորոշ գծերով, ինչի վկայությունն են նրա արքունական հագուստները և մահճա կալը, որ պահվում էր Մուցածիրի Հալդիի տաճարում: Թեյշիբանին և Հալդին համարժեք աստվածներ էին, նրաց համարժեք չորրորդ և վերջին աստվածը՝ Վանի թագավորության Իվարշա աստվածն էր, որին նվիրված էր Էրեբունի քաղաքում Արգիշտի I-ի կողմից կառուցված «սուսի» տաճարը: Վանի թագավորության անկումից հետո Իվարշայի Էրեբունիի տաճարը վերակառուցվել է և (ըստ Կ.Հով հաննիսյանի)հնարավոր է, որ վերականգնումից հետո տաճարը նվիրված լիներ Ահուրամազդային:Փաստորեն, միեւնույն տաճարը տարբեր ժամանակներում նվիրված է եղել Թեյշիբան-Հալդի-Միթրա-Ահուրամազդա աստվածներին:
Վանի թագավորության արևապաշտական պանթեոնում չորս հավասարների մեջ առաջինը Հալդի-Միթրա զույգն է,նրանց առաջնայնության մասին է խոսում «Մհերի դուռ» կոչվող ժայռի վրա փորագրված և Հալդի աստծուն նվիրված արձա նագրությունը:
Որպես խաղողի և գինու հովանավոր աստված Միթրայի–Մհերի համարժեքը հու նական ավանդապատումների մեջ համարվում է Դիոնիսոսը, որը մի շարք պատ կերներում՝ խաչակիր է:Ավելի ուշ շրջանում հայ հավատամքի մեջ խաչակիր Դիո նիսոսի համարժեք աստվածն էր՝ Հայ-Արիքի արեւապաշտական հավատամքի անդրաշխարհի աստվածությունը՝ Սանդարամետը: Ըստ Ագաթանգեղոսի վկայութ յան, հետագայում Կաթողիկե եկեղեցին (Մայր Տաճարը՝ քրիստոնեական Հայաս տանի պաշտոնապես հռչակված առաջին տաճարն է), որը կառուցվում է Տրդատ թագավորի և Գրիգոր Լուսավորչի ցանկությամբ, Սանդարամետի մեհյանի տեղում: Սանդարամետը համարժեք է «Սպենտա-Արմայտեին», «Սիրելի Սպենտա-Արմայ տե, կերակրող կենդանիների և մարդկանց, լայնացիր»։
ՈՒրարտուի անկումից հետո, ինչպես գիտենք, առաջացավ Երվանդունիների Ար մինա թագավորությունը, գահակալ դառնալուց հետո, Երվանդունիները անմիջա պես հռչակեցին նոր արեւապաշտական պանթեոնի կազմակերպման մասին:Նոր պանթեոնի կազմակերպումը արդեն բխում էր Երվանդունիների, ինչպես նաեւ Հայ-Արիքի համադաշնության քաղաքական շահերից:
Երվանդունիների Արմինա թագավորության մեջ, Հայ-Արիքի համադաշնության շրջանակներում,Հալդիի-Միթրայի–Մհերի-Ահուրամազդայի անունների տակ հան դես եկող աստվածների իրավունքները հավասարեցված էին, իսկ նրանց կերպար ները ունեին խիստ ընդհանրական գծեր, օրինակ՝ առյուծի,կրակի, խաղողի և գի նու առկայությունը նրանց պաշտամունքներում:
Արև-Միհրը, Հայ-Արիքի համադաշնության համակարգում, սոսկ երկնային մար մին չէ, նա արժեւորվում է իբրեւ երկրային կյանքն ապահովող եղելություն՝ «Երբ Արեւը լուսավորում է, երբ Արեւը տաքացնում է, կանգնում են աստվածություն ները հարյուր հազարավոր և երջանկություն են ներառում, և երջանկություն են նվիրում Երկրին, որ տվել է Մազդան» (Օրհներգ Արեւին՝ «Խուրշեդ-յաշտ» I)։
Արմինայի պանթեոնի մեջ Միհրը արեւապաշտական դավանաբանական դաշտի ամենահայտնի աստվածն է, նա ծնվել է Հայկական լեռնաշխարհում և մշտապս հանդես է եկել որպես արեւի, լույսի և հրո աստվածություն:
Զրադաշտական գաղափարախոսության կայացումից հետո արեւապաշտությու նից նրա մեջ անցած բոլոր աստվածների անունները որոշակի տառահնչյունային փոփոխություններ կրեցին՝ Միհրը վերածվեց Միթրաի: Փոփոխություններ կրեց նաև աստվածների համակարգը եւ որպես Միհր-Միթրա արեգակնային աստվածու թյուն՝ իր տեղը զիջեց Ահուրամազդային և ձեռք բերց նոր որակ, նա դառնում է միջ անձնյա համաձայնության և պայմանավորվածությանը հավատարիմ մնալու երաշ խավոր և հովանավոր ։
Զրադաշտական հավատանքի մեջ Արեւապաշտական աստվածների չորրորդ սե րընդի ներկայացուցիչ Թեյշիբանի աստվածը նույնպես որոշակի գաղափարական և տառահնչյունային փոփոխություն կրեց և ստացավ Թիշտրիա անունը:
Զրադաշտական գաղափարախոսության մեջ Թեյշիբանի-Թիշտրիան հանդես է գա լիս որպես աստղ, նա Մերկուրի մոլորակի անձնավորումն է, որը փահլավերեն անվանվում էր Տիր։ Նրան փառաբանող օրհներգի բոլոր 14 հատվածներն սկսվում են՝ «Փայլուն աստղ Թիշտրիային աղոթենք» նույն բանաձեւով, որում առաջնա հերթը հենց աստղ լինելն է (Թիշտր-յաշտ), իսկ ուսմունքի մարգարեն ուղղում է հայացքը ոչ թե գերագույն աստծուն, այլ աստղին:
Զորաստրիզմի ուսմունքի մեր կողմից ավանդաբար սխալ ընկալման և սխալ մեկ նաբանման արդյունքում նոր ուսմունքի մեջ «Զարատուշտրա» անունը ներկայաց վում է որպես «Թիշտրիային նայող», որը ըստ մեզ, կոպիտ սխալ է:Այս մեկնաբա նությունը բխեցված է նրան նվիրված օրհներգերից, բացարձակապես անտեսված է բառակազմական և իմաստաբանական և լեզվական առանձնահատկությունները: Զարատուշտրա ձևը առաջացել է «Զարադուստրա» ձևից, որը նշանակում է «Այն արի զավակը»:
Սխալ ընկալման և սխալ մեկնաբանման արդյունքում, առ այսօր Արամազդ և Ահու րա Մազդա անվան մեկնաբանությունները կապված են հին իրանական կրոնա կան և դավանաբանական մշակույթի հետ:Առ այսօր, մեր գիտնականների հիմնա կան մասը ամեն գնով, այդ անունների ծագումը փորձում են բխեցնել հին իրանա կան մշակույթից, առանց ուշադրություն դարձնելու բառակազմական, պատմա կան եւ դավանաբանական փաստերի վրա:Ահուրա Մազդա ձեւը երբեք չի արտա հայտել «տեր իմաստուն» միտքը, Արամազդ-ԱհուրաՄազդա ուղղակի իմաստն է՝ «Աստծո հուրը մեզ տա»:
Այդ պատճառով է, որ Արամազդի մակդիրներն էին «զմեծն և զարին Արամազդ, զարարիչն երկնի և երկրի»:Արամազդ անվամբ մեզ է ներկայացվել հայոց արեւա պաշտական հավատամքի վերջին պահապանը: Արամազդի պաշտամունքային կենտրոններից մեկը գտնվում էր Դարանաղյաց Անի ամրոցում, որտեղ եւ գտնվում էր հայոց Արշակունիների դամբարանները: Ըստ հայ պատմիչների, արևապաշտական հավատանքի աստվածներին նվիրված սրբավայրերը, այդ թվում՝Արամազդի պաշտամունքային հիմնական կենտրոնները գտնվել են Բարձր Հայքի Եկեղյաց գավառում:
Ըստ Ագաթանգեղոսի Արամազդը համարժեք է Զևսին: Սա հաստատում է, որ նա ունեցել է կայծակնածին և ամպրոպածին հատկանիշներ:Խորենացին իր «Հայոց պատմության» մեջ նշում է չորս Արամազդների մասին, առանձնացնելով «կունդ- ճաղատ» Արամազդին, այլ ոչ «զմեծն և զարին Արամազդ, զարարիչն երկնի և երկրի»:Սա իր մեկնաբանությունն ունի, Խորենացին չէր կարող շեշտադրությունը դնել այն աստծո վրա, որի երկնային գահակալությունը քրիստոնեության ընդու նումից հետո մերժվել էր:Սակայն նա կատարում է մեկ այլ ընտրություն, որը մատ նանշում էր Արամազդի առաջինը լինելու հանգամանքը հայկական դիցարանում: Նախքան անդրաշխարհի տեր դառնալը, համաձայն արեւապաշտական հավա տամքի կանոնակարգի, նա եղել է երկնային գահի տերը: Խորենացու բնութա գրմամաբ «կունդ- ճաղատ» երևույթը, բնորոշում է անդրաշխարհի տերերին և մատնանշում էր նրա տարիքը, այսինքն՝ ծեր լինելը: Երվանդունիների դիցարա նում հայ արևապաշտական ավանդական հավատամքի մեջ մ.թ.ա. 500 թվական ներին Արամազդ -Ահուրամազդա աստծոն համահավասար երկրպագվում էր Անահիտ-Արդվիսուրա-Անախիտա աստվածուհին:
Անահիտի պաշտամունքն ձևավորված է եղել Հայկական լեռնաշխարհում Ք.ա.II հազարամյակում:Անահիտ աստվածուհու հնարավոր նախատիպն է հայասական d.IŠ TAR (ՈՒրարտական Վարուբանի) աստվածուհին: Ծագմնաբանորեն, Միջա գետքյան և Փոքր Ասիական մայրության, պտղաբերության և սիրո աստվածուհի ները կապված են Անահիտ աստվածուհու հետ:
Անահիտ-Արդվիսուրա-Անախիտա աստվածուհու առաջնահերթ տարրերից մեկը հանդիսանում է ջուրը: Ջուրը Շումերական ավանդապատումների մեջ հայտնի է որպես կյանքի կենարար երևույթ:Այս երեւույթը Զորաստրիզմի գաղափարախո սության իրանական տարբերակի մեջ Անահիտ աստվածուհուն տալիս է լրացու ցիչ Արդվիսուրա-Անահիտա անունները:
Զորաստրիզմի գաղափարախոսության մեջ Արդվիսուրա-Անահիտան ոչ միայն ջրի և պտղաբերության աստվածուհի էր, այլև հենց ջուրը, գետը, ինչը բխում է նրա օրհներգում տեղ գտած սահմանումներից. «Աղոթի՛ր, օհ, Սպի տամա, նրան՝ լիա ջուր Արդվի սուրային»: Պետք է նաև նկատի ունենալ, որ այս աստվածուհու ան վան իրանական տարբերակի մեջ անունը կազմված է «արդվի-խոնավություն» և «սուրա-հզոր» բառերից: Արարչական ջուրը հոսում էր« հզոր Հուկարիա բարձուն քից մինչև Որուքաշա ծովը, ուր թափվում է Արդվին՝ հազար առվակներով» (Արդ վի սուր-յաշտ 1-4)։
Ավանդական սխալ լուսաբանման արդյունքում՝ Անահիտ անունը ժամանակի ընթացքում ստացել է այսպիսի բացատրություն՝ «կազմված է ժխտական «ան» նա խածանցից (անշուշտ այն դարձել է ժխտական ուշ շրջանում) և «ահիտ» (կեղտ, պղծություն) բառարմատից որը «ան» ժխտական նախածանցի հետ տալիս է մա քուր,անբիծ իմաստը։Մեր կարծիքով, Անահիտ անվան ծագումնաբանությունը այս պիսին է՝ Շումերական ավանդապատումներում Ան-ը բառացիորեն բարձրագույն աստված է և համարժեք է Ա արարիչ աստծուն: Անահիտ անվան ճիշտ իմաստն է՝ «բարձրագույն Ան աստծո մաքրություն»: Մեր թվարկության 301 թվականի կրոնա կան հաջորդ ռեֆորմի ժամանակ, Անահիտ աստվածուհու ավանդական պաշտա մունքը վերափոխվեց և վերաիմաստավորված ձևով մարմնավորվեց Մարիամ Աստվածածնի կերպարում:
Հավատամքի դաշտում տաբեր ռեֆորմացիաների արդյունքում եւ մի քանի հազար տարվա ընթացքում լուրջ խզումներ և շեղումներ տեղի ունեցան: Ինչպես գիտենք արարչական գաղափարախոսության հիմքը քառակողմ է ,բուն արեւապաշտական համակարգը կազմված է չորս երևույթների հարաբերակցությունից: Աշխարհա ստեղծ Արարչական Արեւապաշտական Հավատամքի գլխավոր կրող հենքը՝ քառա նիստության կամ քառակողմ հարաբերությունների պաշտպանությունն էր, սա կայն արևապաշտական հավատամքի կրող հիմքը հայկական արևապաշտական համակարգի մեջ հիմնականում ներկայացում է «Արեգակ, Արեգ և Արեւ» եռյակով: «Արեգակ, Արեգ և Արեւ» եռյակ երևույթի մեջ բացակայում է չորրորդ էլեմենտը, որը ըստ Արեւապաշտական Հավատամքի՝ «հուրն է»:
Զրադաշտական և հունա-հռոմեական աշխարհները չկարողացան ընկալել «Հուրի» էությունը, այս երեւույթի չընկալման պատճառով արեւը պաշտվեց իբրև կոսմի կական մարմին: Արեւապաշտական հավատամքի բանախոս Հայկական կողմը բոլոր նրանց, ովքեր հրաժարվել էին քառակողմ հավասարազոր արարչական փոխ հարաբերություններից և կենտրոնացել էին «Արեգակ, Արեգ և Արեւ», «նյութեղեն աշխարհի» եռյակ համակարգի վրա, բոլոր գաղափախարոսներին, ներառյալ պար սիկներին՝ կոչեցին կրակապաշտներ: «Հուրը», իր էությամբ հակադրված էր նյութե ղեն աշխարհին և այն հանդիսանում էր «Արեգակ, Արեգ և Արեւ» եռյակի գլխավոր՝ չորորդ կողմը:
Հայտնի է, որ «Ի սկզբանէ էր Բանն, եւ Բանն էր առ Աստուած, եւ Աստուած էր Բանն» միտքը Արարարչի բացարձակության խորհտդանիշն է եւ այդ «Բանն» որպես բացարձակ երեւույթ տիեզերքում նախատեսված է միայն մարդու համար եւ այն համարժեք է «ոգեղեն հուրին»: «Հուր» հասկացությունն հոգևոր ոլորտի առաջ նային դրսեւորումներից է, սա նշանակում է, որ «հուրը» ի սկզբանէ է և կազմում է համակարգի հիմնական և անփոփոխ մասը: Այս բացահայտումը հասկանալի է դարձնում Հայկական Արեւապաշտական բուն հավատամքի մեջ «հուրի» ընկա լումը մեր նախնիների կողմից որպես ոգեղեն եղելություն, հստակ տարբերակելով նրան մարմնեղեն կրակից, անվանելով՝ «հուր»։ Հուրի կորսված եզրերը հստակ դրսեւորում է ստացել Հին Կտակարանում եւ ուղղակիորեն առնչվում է Հին ՈՒխ տի հետ, Մովսեսի տեսած մորենին չէր այրվում, քանզի նրան համակել էր ոչ թե նյութեղեն կրակը, այլ հայոց հավատամքի «ոգեղեն հուրը»։
Պատահական չէ, որ «հուր» բառը ըստ Աճառյանի բուն հայկական է, նրանով են կազմվել երկնային մարմնի անվանումը՝ «Հրատ», Վահագնի բնութագիրը «Նա հուր հեր ուներ» և վերջապես աստվածության անունը՝ Միհր։ Հայ էթնոսի ավանդական գաղափարախոսության մեջ Արեւը պաշտվել է իբրեւ հոգեւոր եղելություն, հոգե ղեն լույս, «արեգակն արդար», այսպիսի ընկալումով, այս հոգեւոր «կարգավիճա կով» արեւը համարվեց հայ էթնոսի սկզբնաղբյուր ու հայերն անվանեցին իրենց «արեւ որդիներ»։ «Արորդիներ» ինքնանվանումով շեշտվեց ոչ այնքան ծագումնա բանության, որքան եղբայրության և հավասարության գաղափարը, որը ամրացված է «Արեգակն արդար» ձեւի մեջ: Ավանդապատումները մեզ հուշում են այն մասին, որ Քրիստոնեության տարածումից հետո Աստծուն հասցեագրված «Արեգակն արդար» դիմելաձեւը դարձավ «Հայր մեր»։
Այսպիսով մենք կարող ենք կատարել հետեւյալ եզրակացությունը՝ «Հուրը» արեւա պաշտական հավատամքի և հայ աշխարհաստեղծ գաղափարախոսության մտա ծողության մեջ դրսեւորվեց որպես հավատամքի կենտրոնական երևույթ:
Ըստ մեզ, այսպիսին էր արեւապաշտական դաշտի աստիճանակարգը հայկական էթնոսի ընկալման մեջ որպես հավատամքի երեւույթ:
1)Արարիչը (տիեզերակալ) գաղափարախոսության մեջ ներկայանում է որպես «Հուր ,լույս» և այլն:Այն շատ լավ դրսեւորվում է «Հավատամք» աղոթքի մեջ:
2)Աստվածներ (երկնային և երկրային կառավարիչներ) չորս սերունդներ, մինչև Թեյշիբանի:
3)Ընտրյալներ -կիսաաստվածներ (աշխարհի և երկրների կառավարիչներ)
4)ՈՒզուրպատորներ-դավադրաբար իշխանության գլուխ անցած մահկանացուներ, որոնք հետագայում հայտարարվում են ընտրյալներ:
Արեւապաշտների կոսմոգենիկ համակարգի հիմքը հանդիսանում է Տիեզերակալ Արարիչը եւ այն ստեղծվել է մի ժամանակաշրջանում, երբ հարաբերությունների հիմքում դրված էր արեւապաշտական հավատամքի էությունը, այդ պատճառով էթնիկական պատկանելիությունը հավատամքի դաշտում տեղ չուներ մինչև «Հայկ եւ Բել» դյուցազնամարտը: Այս հակամարտությունից հետո Արարիչ Տիեզերակալ գաղափարախոսությունը՝ «լույսը» բաժանվեց՝ Արեւապաշտություն և Լուսնապաշ տության:Բաժանումից հետո Հավատամքի դաշտում աստիճանաբար ամրանում են նշված գաղափարախոսությունները ներկայացնող էթնոսները, իրենց արբանյակ ներով:
Հաջորդ էտապում գաղափարական պայքարը մտավոր դաշտից տեղափոխվում է վերջնականապես ֆիզիկական դաշտ, որտեղ գործում են այլ օրենքներ : Սկսած մ.թ.առաջ 250 թվականից տարբեր ճնշումների տակ, հայկական կողմին ստիպեցին մասնակիորեն հրաժարվել Արարիչ Տիեզերակալ գաղափարախոսության «հուր» ներկայացնելու իրավունքից: Հայկական կողմին ստիպեցին հավատամքի դաշտում հանդես գալ ինքնավարական ձեւաչափի մեջ,ներկայացնելով մեր հավատամքը՝ «հայկական աստվածներ տերմիններով»: Նույն գաղափարախոսների կողմից շըր ջանառության մեջ դրվեց «Հեթանոսական աստվածներ» տերմինը, որը կապված էր ՈՒզուրպատորական –դավադրական համակարգի հետ և առաջացել է մ.թ.առաջին հարյուր ամյակում և իր գաղափարախոսությամբ ուղղված է եղել Արարչակա նության դեմ: Հետագայում «Հեթանոսական աստվածներ» տերմինը մասնավորաց վեց և կիրառելի դարձավ նեգատիվ իմաստով: Այս փորձերի վերջնական նպա տակը մեկն էր, զրկել Հայկական էթնոսին իր ամենակարևոր իրավունքից եւ չթողնել ներկայանալ որպես «Արարչական Տիեզերակալ գաղափարախոսության» ընտրյալ և կրող: «Արարչական Տիեզերակալ գաղափարախոսության» համակար գում կան արեւապաշտական աստվածներ, հայկական պանթեոն և հայկական դիցարան, այլ ոչ թե «հայկական հեթանոս աստավծներ»:Շատ անցանկալի ձևով առ այսօր առանց նշանակություն տալունրա իրական իմաստին գործարար շրջանա ռության մեջ մշտապես օգտագործվում է «Հեթանոսական աստվածներ» տերմինը:
«Հեթանոսական» տերմինը իր բովանդակությամբ ընդունելի չէ մեր աստվածների համար և փաստենք այն Ագաթանգեղոսի օգնությամբ: Ըստ Ագաթանգեղոսի՝Արա ծանիի (Եփրատի) գետի ափին է գտնվում Տարոնի Աշտիշատ սրբատեղին։
«Աշտիշատ» նշանակում է «բազմաստված», «աստ» բառարմատի պարսկականաց ված ձևը «աշտ» -ն է:Սա նշանակու է, որ մենք միաստված էինք և ինչ ինչ հանգա մանքների բերումով դարձել էինք «Աշտիշատ»-«բազմաստված», այլ ոչ թե հեթա նոս:Հայոց Արեւապաշտական ազգային հավատքը, քրիստոնեության վաղ շրջանը, Մ. Խորենացու կողմից կոչվել է «հեթանոսական»՝«տխմար ու ինքնահավան, փո ղով ընտրված, ոսկեսեր, նախանձոտ վարդապետներին, որոնք գայլ դարձած գիշա տում էին իրենց հոտերը»: Մ. Խորենացու կողմից նշված ժամանակշրջանում ար դեն մեր աստվածները և դիցերը եղծված էին:
Ամենայն հավանականությամբ, Աճառյանը հենվելով Մ.Խորենացու այդ մտքի վրա իր արմատական աշխատության մեջ ՀԵԹԱՆՈՍ բառը ներկայացնում է որպես 1. Կռապաշտ: 2. Դիցապաշտ: 3. Անօրեն, բարբարոս: Արդի հայերենի բացատրական բառարանի հեղինակները օգտվելով Աճառյանից՝ ՀԵԹԱՆՈՍ բառը ներկայացնում են նույնպես, որպես կռապաշտ, դիցապաշտ, անօրեն, բարբարոս՝ չխորանալով բուն էության մեջ:
Արարչական գաղափարախոսության և աստվածների նկատմամբ շարունակաբար կիրառելով «Հեթանոսական գաղափարախոսություն և աստվածներ կամ հայկա կան աստվածներ» տերմինը, մենք արհեստականորեն մեզ մղում ենք հետին պլան, անջատելով մեզ «Արարչական Տիեզերակալ գաղափարախոսության» հավատամ քից և հայտնվում ենք «այլ հավատների» բաժնում, թողենլով թափուր առաջին տեղը, որը հնարավորություն է ստղծել այլերին ներկայանալ որպես առաջինը:
301-ին, Հայկական կողմը դասեր քաղելով անցյալից, իրեն հռչակեց «Արարչական Տիեզերակալ գաղափարախոսության» ընտրյալը, կրողը, «քրիստոնեության» և իր ընտրյալի կարգավիճակը հաստատեց 451թվականին:
Այսպիսին է Արեւապաշտական հավատամքի համակարգի անցումային սխեման:
1. Արարիչ= Հուր = Բան «Ա»,«ԱՆ » հատուկ անուն, եւ ընտրյալ ազգ (ազգեր):
2. Արեգակ=Հայր Աստված=Հայր մեր Աստված ,հատուկ անուն Հալդի ,Թեյշիբանի:
3.Արեգ=Մայր Աստված=Մայրամ Աստավածածին հատուկ անուն Թուշպեանի ,
Անահիտ:
4.Արեւ=Որդի=Աստծո որդի հատուկ անուն՝Հիսուս, Արամազդ-Ահուրամազդա, Միհր, Հայ Մարդան:
Ըստ մեր ավանդապատման, Հաբեթական Հայկը համարվում է արեւակիր եւ տոմա րադիր, հայոց ավանդապատումների մեջ արեգակնային Տարին և Կենաց ծառի խորհրդանիշը՝ «Ծիրանի ծառն» էր: Համաձայն արեւային Ծիրանի-Կենաց ծառի հա վատամքային համակարգի՝ արեգակնային 12 ամիսները համարժեք են արեւային Ծիրանի ծառի 12 ճյուղերին: Ուշագրավ է, որ հայկական տոմարում անուններ ունեցել են ոչ միայն ամիսները, այլև ամսվա բոլոր օրերը, որոնցից ամեն մեկը նվիրված է եղել հայկական պանթեոնի աստվածներին: Եթե նկատի ունենանք Ան. Շիրակացու, Վանական Վարդապետի, Գր. Տաթեւացու, Հովհաննես Իմաստասերի (Սարկավագի) վկայությունները, մեր Արեգակնային տոմարի ամսանունների եւ օրերի անունները Հայկի ուստրերի ու դուստրերի անուններն են: Այստեղից կարող ենք ենթադրել, որ հայկական պանթեոնը կազմված էր 36 աստվածներից և 319 դիցերից որին կսռավարու էր՝
1. Արարիչը
2. 12 գլխավոր աստվածներ
3. 24 օգնական աստվածներ
4. 319 աստվածներին օգնական դիցեր

Արամ Մկրտչյան

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: