Կրակապաշտության ակունքներում կամ կրակը, թե ոգին

by

“Ո՞վքեր են Մամիկոնյանները” եւ “Կրակապաշտության ակունքներում կամ կրակը, թե ոգին” հոդվածները որպես քննարկման նյութ

“Հայ-Արիներ”-ն իր ավելի քան 6-ամյա պատմության ընթացքում բազմիցս անդրադարձել է Հայոց պատմությանը, ծագումնաբանությանը, հավատքին եւ այլ կարեւորագույն խնդիրների եւ միշտ նախանձախնդիր է եղել ճշմարտությունը ի հայտ բերելու հարցում: Մենք հասկանում ենք (եւ “Հայ-Արիներ”-ի ու “Հայեր”-ի էջերում անդրադարձել ենք), որ օտարը նպատակայնորեն աղավաղել է մեր պատմությունը, հատկապես առանցքային դրվագները եւ փորձել է իր մոգոնած տեսական ու ծագումնաբանական դավադրություններն “արձանագրել” որպես իրողություն: Դա վերաբերվում է նաեւ Հայոց արքայական ու իշխանական տոհմերին: Սակայն, եթե լինեն իրական ապացույցներ, որ կան արքայական եւ իշխանական տոհմեր, որոնք խառնածին են՝ մենք պարտավոր ենք դա էլ նշել, եւ այս հանգամանքը երբեւիցե չի խամրում մեր պատմության ընթացքը: Օտար բոլոր հզոր նվաճողներն էլ փորձել են տիրել Հայաստանին եւ խառնակչություններն ու խառնամուսնությունները պատմական իրողություններ են ու հետապնդել են բոլո’ր ազգերին: Եթե մենք ցանկանում ենք ինքնամաքրվել եւ’ պատմականորեն, եւ’ գենետիկորեն, ապա պիտի ուղիղ նայենք ճշմարտության աչքերին եւ դա արձանագրենք պատմական իրողության մեջ ու անցնենք առաջ: Վախենալու խնդիր չկա, քանզի արյունապղծությունը ինքնամաքրվելու բնական ձեւ ունի եւ յոթ (անպիղծ) սերունդ հետո գենն ինքնամաքրվում եւ անցնում է իր ազգային ու տիեզերական առաքելությանը: Իսկ սերունդներին դաս է լինում՝ նույն սխալները չկրկնելու: Ուստի, մենք հրապարակում ենք նաեւ տեսակետներ, որոնք բանավիճելու կարիք ունենալով հանդերձ իրավունք ունեն նաեւ արծարծվելու…
“Հայ-Արիներ”

Տեսակետ

Ժամանակակից խաչապաշտական կրոնական ուսմունքում շրջանառության մեջ է դրված այն միտքը, որ իբրեւ մարդը մահանալուց, նրա ոգին համբարձվում է երկինք (այնտեղ, ուր “Աստծո” որդի Քրիստոսը ժամանակավորապես հանգրվանել է եւ ուր որ է սպասվում է նրա վերադարձը կենդանի մարդկանց միջավայր՝ Երկիր): Խաչապաշտների ուսմունքում դոգմայի ձեւով մարդկանց հրամցվում է նաեւ հետեւյալ գաղափարը. երբ մարդը ծնվում է, “արարիչ” կոչված մի ինչ-որ առեղծված, նրա մեջ դնում է ոգի (որի նախնական տեղին անհայտ է, եւ չի բացառվում, որ այն նախօրոք ապրած լիներ ասենք ջայլամի մարմնի մեջ): Քահանայապետերը մարդկանց համոզում են նաեւ, որ Քրիստոսի՝ խաչված մարդու մարմնում ոգին դրել է “Աստվածը”՝ անբարոյական հարաբերությունների մեջ մտնելով կույս Մարիամի (Մաշու (MAŠ), Բագ Մաշտու, աստվածամոր անուն է կրակապաշտական կրոնական ուսմունքում, հետո առավել հանգամանալից կանրադառնանք այս մայր Մաշտուի կերպարին) հետ: Այստեղ զարմանալ կարելի է այն մտքից, որ “Աստված կոչվածն էլ է ունեցել ֆալլոս: Միայն ուղեղիս մեջ չի տեղավորվում այն միտքը, որ իբրեւ թե էբրայացի Հովսեփի կինը՝ տիկին Մարիամը, իր կուսությունը ինչպես է թաքցրած պահել իր ամուսին Հովսեփի սեքսուալ գայթակղությունից: Այ սա իսկապես “հրաշք” է, եւ ժամանակակից կանայք ինչու՞ չեն տիրապետում այս “գաղտնիքի արվեստ” մշակույթին:

Խաչապաշտների հիերարխիայում հավաստիորեն ստուգաբանված չէ նաեւ հետեւյալ կատեգորիան. ոգին մարդու մարմնի մեջ է մտնում էգի արգանդից դուրս գալու՞ պահին, թե՞ 9 ամիս առաջ, երբ արարվում էր բեղմնավորման գործընթացը: Հասկանալի չէ նաեւ հետեւյալ միտքը. սեքսուալ տրփանքի պահին “արարիչ” կոչվածի դերը ինչումն է կայանում, մի՞թե զատիկ կենդանու արգանդը եւս արարչախուց է հանդիսանում, որտեղ նա իրավասու է գործընթացներ կատարել:

Հետաքրքիր է պարզաբանել այն միտքը, թե ոգին մարմնի մեջ մտնելու կամ նրանից հեռանալու (մեռնելու կամ կլինիկական մահվան պահը) գաղափարը երուսաղեմյան առաքյալներն են հայտնագործե՞լ (ավելի ճիշտ կլիներ ասել` հնարել), թե՞ այդ ստահոդ գաղափարախոսությունը առևանգվել է հնում գործող այլ կրոնական ուսմունքներից, մասնավորապես կրակապաշտական ուսմունք կրոնից:

Այս ըմբոստ հարցադրումին լիարժեք պատասխանելու համար, նախ պետք է պարզաբանենք, թե իրենից ինչ է ներկայացնում կրակապաշտական ուսմունք կրոնը, եւ այդ ուսմունքի մասին մեզ հասած տեղեկատվական բազայի ուղիները:

Նախքան առաջադրվելիք փաստերի ներկայացմանն ու քննարկմանն անցնելը, ավանսով ասենք, որ Քրիստոս կոչվածի ծննդից դեռեւս բազում հազարամյակներ առաջ ոգու գաղափարին համարժեք գաղափարախոսություն ունեցել են նաեւ Հայ-Արիացի կրակապաշտները (արեւապաշտները): Այս հարցում մեզ հարուստ տեղեկատվութուն կարող է ընձեռնել ժամանակակից հայոց լեզվի (հին եւ նոր) բառաֆոնդում պահպանված բառերի իմաստներում թաքնված որոշ հասկացությունները: Մարդիկ ծնվում եւ մոտ 100 տարի ապրելուց հետո մեռնում են, մինչդեռ նրանց լեզվի բառաֆոնդը փոխանցվում է ապուպապերից թոռան թոռին եւ հարատեւում բազում հազարամյակներ: Հազարամյակների թով ու բովում թրծված, այդ բառերի հետ միասին, այսօր մեզ են հասել նրանց մեջ պարունակվող իմաստների տեղեկատվական շտեմարանը, որոնց վերլուծական հետազոտությունները ուղղակիորեն կվկայեն մեր նախնիների՝ ապուպապերի, ապ-րած կյանքի որոշ դրվագների ընթացքի մասին: Հանձինս լեզվաֆոնդում պահպանված (բառիմաստներում պահպանված) տեղեկատվությանը, այսօր մեր ձեռքի տակ ունենք կրակապաշտության ուսմունք կրոնի մասին ժամանակակից ընկալման բացառիկ հնարավորություն: Առաջարկվող մեթոդի ճշմարտացիության մեջ համոզվելու համար, նախապես բերենք երկու օրինակ (առավել հան-գամանալից քննարկումները կշարադրենք փոքր ինչ ավելի ուշ):
Օրինակ առաջին.
Ի՞նչ եզրահանգման կարող ենք գալ հայոց լեզվում այսօր տեղ գտած հետեւյալ դարձվածքների իմաստներից.
հորս արեւը վկա, …
իմ արեւը վկա, …
արեւիդ մեռնեմ, …
արեւդ ապրի, …
արեւդ խավարի, …
հոգով կուրանաս, … եւ այլ համարժեք դարձվածքներ, որոնք առնչվում են կյանքի գոյատեւման կամ նրա սպառման իմաստների հետ:

Մի՞թե այս դարձվածքների իմաստներից պարզ չի երեւում, որ խաչապաշտների կողմից օգտագործվող ոգի բառի արժեքը (որը մարդու մեջ է մտնում նրա ծնվելու պահից, կամ նրանից դուրս է գալիս նրա մահվան պահին) կրակապաշտների մոտ կիրառվել է “արեւ” բառի միջոցով: Փաստորեն, կրակապաշտների մոտ արեւին վերագրվող արարչագործությունը խաչապաշտների կրոնում փոխարինվել է ոգու գաղափարի առասպելականացումով:

Բերենք եւս մի օրինակ (երկրորդ օրինակ).
Խաչապաշտների մոտ ընդունված է, որ երբ մարդը մահանում է, ապա նրա հոգին համբարձվում է երկինք, իսկ երբ մարդը ծնվում է, ապա հոգին երկնքից իջնում է նրա մեջ: Ասվածից հետեւում է, որ մարդու մարմինը հոգու ժամանակավոր կացարան է:

Այժմ փորձենք հասկանալ, թե կրակապաշտ մեր նախահայրերը այդ միտքը՝ գաղափարը (հոգու բնակատեղիի հարցը), ինչպես են ընկալել: Այդ հնարավորությունը մեզ ընձեռնում է հայոց լեզվի միջոցով գոյատեւած հետեւյալ դարձվածքներում ամփոփված իմաստները.
երբ երկնքից “աստղ է ընկնում”, հայ մարդը բացականչում է. “Վահ, տեսնես ո՞վ մահացավ”:
Երբ երեխա է ծնվում, հարազատներն օրհնում են. “Մեծ աստղով մարդ դառնա, աստղդ ապրի”, կամ ասում են, որ նա աստղով մարդ է, մեր հարսնացուն աստղով աղջիկ է եւ այլն:

Օրիոն (հայերիս մոտ ունի Հայկ անվանումը) կամ ՈՒրիովն համաստեղությունը (Շամփուրք կշեռքին) հայերս կոչել ենք նաեւ Հայոց աստղատուն անունով: Նրա պայծառ աստղերից մեկը կրել է նաեւ Խոյ անվանումը, որն Արդվինի (Մուսասիրի) կրակապաշտական պանթեոնում համար առաջին կենդանակերպ հայր “աստված” Խալդն է՝ երկրի վրա: Օրիոն (ՈՒրիովն=Հայկ) համաստեղությանը լատիներեն, անգլերեն լեզուներում կոչել են նաեւ Aries (Aries=Խոյ [1], կյանքի ակունք, սկիզբ): Aries (Խոյ=Խայ=Հայ=Նոյ [7]) բառը հայերենում համարժեք է արիացի (արիածին կամ պարզապես արորդի=արեւի որդի) բառ հասկացությանը: Ահա թե որտեղից է ծագել մեր ազգին մեր կողմից տրվելիք Հայ-Արիներ անվանումը:

Արեւը, իր խավարածրով անցնելիս, երբ հատել է ՈՒրիովն (Հայկ) համաստեղության տարածքը, հայերս համարել ենք զարթոնքի՝ բեղմնավորման ժամանակաշրջան: Ասվածից հետևում է, որ կրակապաշտները ունեցել են երեւակայական ընկալում՝ իբրեւ թե նոր աստղերը ծնվում են արեւից բեղմնավորվելով, եւ նրանց կրակը, հրեշտակ կենդանակերպի (մարդ+կենդանի զուգորդություն) օգնությամբ երկնքից իջնելով, մտնում է մարդկանց եւ կենդանիների մարմնի մեջ:
հայոց գերեզմանատներում տապանաքարերի վրա դրված է խոյ կենդանու պատկերով արձան, եւ վրան գրված է “աստ կհանգչի … ” եւ այլն:

Աստղդ մարի (կրակդ մարի) միտքը, դարձվածքը հայերիս մոտ ունի հետեւյալ իմաստը՝ “մահանաս”, “հանգչես”:

Ինչպես երեւում է այս դարձվածքների իմաստներից, խաչապաշտների մոտ հոգու առկայությամբ մարդուն կենդանի կարգավիճակ շնորհելու գաղափարախոսությունը փոխ է առնված կրակապաշտների կողմից շրջանառության մեջ դրված գաղափարներից: Կենդանակերպ համաստեղություններում արեւի միջամտությամբ արբենում (հղիանում) են աստղերը, եւ արդյունքում ծնվում են նոր աստղեր, իսկ նրանց վայր ընկնելը, խամրելը՝ զուգորդվում է մահվամբ: Այդ կենդանի (չմահացած) աստղերի հուրը, կրակը կենդանակերպ հրեշտակների օգնությամբ փոխանցվում է մարդ արարածին` իբրեւ հարություն: Այսինքն՝ կրակապաշտ մեր նախնիները երեւակայել են իբրեւ, թե յուրաքանչյուր մարդ արարած ունի իր աստղը, որը բնակվում է երկնքում, իսկ նրա հուրը՝ կրակի արտապատկերումը, դեգերում է Երկիր մոլորակի երեսին, մարդկանց մարմնի մեջ: Երբ մարդը մահանում է, այդ ՈՒրիովնիան աստղային կրակը նույնպես հանգչում է, մինչդեռ խաչապաշտների մոտ ընդունված է ասել՝ մարդու հանգչելուց, նրա հոգին փոխանցվում է այլ արարածի մեջ:
խաչապաշտական ուսմունքում հոգու գաղափարի ստեղծող եւ պահպանող անձանց անվանում ենք լուսավորիչներ (օրինակ՝ Գրիգոր Լուսավորիչ): Մինչդեռ լուսավորիչ բառը ծագել է շումերական բառաֆոնդում հայտնի լուգալ (լուսամուտ, դիտել, հսկել, կառավարել) բառից, որը հայոց լեզվում թարգմանվում է՝ քուրմ, քրմապետ: Այս բառը ծագում ունի “քուրա” բառից, որն իր իմաստի մեջ ամփոփում է “կրակի օջախ”, “կրակի պահպանության վայր”, “կրակի պահապան” գաղափարը:
Մի՞թե նշված դարձվածքների իմաստներից պարզ չէ, որ խաչապաշտների կողմից օգտագործվող “ոգի” բառի գաղափարը (որը մարդու մեջ է մտնում նրա ծնվելու պահին, կամ մարմնից դուրս է գալիս` մահվան պահին) կրակապաշտների մոտ շրջանառվել է կրակ (արեւ) բառի միջոցով: Փաստորեն, կրակապաշտների մոտ արեւին (կրակին) վերագրվող արարչագործությունը խաչապաշտական կրոնում փոխարինվել է ոգու գաղափարի առասպելապատումներով:

Ովքե՞ր էին այդ ոգու գաղափարի (խաչապաշտական կրոնի) հիմնադիր ժողովրդի նախահայրերը՝ էբրայացիները: Ասենք, որ սրանք իրենց անվանում են հրեա: Այս բառը հայոց լեզվում նշանակում է հուր, կրակ, հրե մարդիկ, հրեա+պաշտ մարդիկ: Նրանք երկնքից իջած (Աստծո մոտից) մարդ են համարում իրենց [2]: Միգուցե ՈՒրիովն համաստեղությունից (Հայոց աստղատնից) են իջել նրանք: Ինչեւէ, պատմագիտությանը հայտնի է [3,4], որ սրանց էթնոսի մի ճյուղը? մինայացիները, ծագումով հուրիթ են, եւ նրանք Քանան են տեղափոխվել Արանի ՈՒր-ֆայից դեռեւս 3-րդ հազարամյակի առաջին կեսերին: Այս-տեղ նկատի ունենք Աբրահամի տոհմի շարժերը:

Իսկ ինչ իմաստներ են պարունակում իրենց մեջ “Հուրիթ” (Խուրիթ), “ՈՒր”, “ՈՒրֆա” բառերը. ստորեւ ավելի ուշ սրանց իմաստների մասին կանրադառնանք առավել մանրամասն, այժմ միայն նշենք, որ “ՈՒր” բառը ասուրա-բաբելական լեզվում նշանակում է “կրակ” [6,էջ. 365,319]: Ենթադրում ենք, որ ՈՒրֆա տեղանունը ծագում ունի ՈՒրիովն համաստեղության (Հայոց աստղատան) անու-նից, եւ իր մեջ (անվան մեջ) ամփոփում է “կրակապաշտ-ների քաղաք” իմաստը:

Վերը շարադրվածից հետեւում է, որ մեր նախնյաց՝ Հայ-Արիների կրոնապաշտամունքային սովորույթների հիերարխիայից մնացած ժամանակակից հիշողությունները (լեզվական ֆոնդի տեսքով) փաստացի տեղեկատվական հարուստ շտեմարան է եւ հուսալիորեն կարող է վերականգնել մոռացության մատնված կարևոր պատմական անցքերի պատմագրությունը:

Ժամանակակից հայոց լեզվի բառաֆոնդը արտակարգ հարուստ է ար, արի, արա, արարիչ, աստված, արեւ, միհր, հուր, ուր, կրակ եւ այլ նմանատիպ (նմանիմաստ) բառերից ածանցված բառերով:
Սխալված չեմ լինի, եթե ասեմ, որ նրանց ցանկը գերազանցում է հազարի սահմանները: Քննության առնելով այդ բառերի մեջ ամփոփված իմաստները, կարող ենք հանգել բավականին կարեւոր եզրահանգումների: Եզրահանգումներ, որոնք կբացահայտեն Արորդոց մինոտավրոս-կենդանակերպերի (Էնկիի, Էնկիդուի, Մաշուի, Խոյ-Խալդի-Խայկ-Հայկի, Վիշապաքաղ Վահագնի, Աստվածազոր Միհրի, ջրերին սանձող ՈՒտնապիշտա՝ Նոյի, Ծովինարի եւ այլ կենդանակերպերի) կրոնապաշտական ծիսական արարումների գործ-ընթացները, եւ մեզ մտովի կտեղափոխեն Հայ Արիացոց ապրած կյանքի վաղնջենական ժամանակները՝ սկսած XX հազարամյակներից առ այսօր:

Ավելորդ թյուրիմացություններից զերծ մնալու համար, մինչև ներկայացվելիք նյութի բուն բովանդակությանն անցնելը, տեղեկացնեմ, որ այս հոդվածագիրը մասնագիտությամբ ֆիզիկոս է, եւ կրոնափիլիսոփայական ընդլայնումների իմաստով հավակնում է աթեիստական տրա-մաբանության ակունքներին, եւ “արարիչ”, “աստված” կենսափիլիսոփայական հասկացությունների վերաբերյալ ունեմ հետեւյալ տեսակետը. առանց վարանումների հա-մոզված ենք, որ “արարիչ”, “աստված” կենսափիլիսո-փայական կամ կրոնապաշտական հասկացությունները մարդու կողմից երբևէ հնարած ամենաանհաջող մտավոր արտադրանքի յուրօրինակ ձևերից են, որը, որոշ անհատներ, օգտագործելով որպես գործիք, փորձել (և փորձում) են ազդել այլ մարդկանց մտածելակերպի վրա` զրկելով նրանց ինքնուրույն դատելու կարողությունից: “Արարիչ” կենսափիլիսոփայական հասկացությունը միմիայն մարդ-կային մտքի արգասիք է, նա ոչ մի տրամաբանական կապ չունի տիեզերաշինության գործընթացի արարման հետ:

Ցանկացած կրոնական ուսմունք զուրկ է տրամաբանությունից, այդ մասին առավել հանգամանալից ասված է [5] աշխատանքում:

Կրակապաշտության ուսմունքի առաջացման շարժառիթները առավել հստակ ընկալելու համար պատմության թատերաբեմում արիական ազգերի կողմից իրականացված դերակատարումների ժամանակաշրջանը պայմանականորեն բաժանենք երեք ենթաժամանակահատվածների.
XX փ X հազարամյակներ մ.ա. (մեզնից առաջ): Ժամա-նակաշրջան, երբ արիները որպես մարդ սկսեցին հեգեմոն դիրք գրավել մյուս կենդանի արարածների հանդեպ: Ինտելեկտուալ մտածելակերպի հախուռն վերելքի առաջացման դարաշրջան: Մեծ կամ հեռավոր միգրացիաների իրականացման ժամանակաշրջան, միգրացիա դեպի Եվրոպա, Ռուսաստան, Հնդկաստան, Աֆրիկայի հյուսիսային շրջաններ:

X փ մ.ա. 4500թ.: Մեծ միգրացիայի ավարտից հետո մինչեւ Բուն Հայոց Տոմարի հիմնադրման սկիզբը: Ժամանակաշրջան, երբ Արանի եւ “Քուռ-Արաքսյան” պայմանական անունը կրող մշակույթի հիմնադիր-ները` Արիները, հայտնագործեցին ժամանակի հաշվարկման ու գրի (պատմագրության) գյուտը՝ պատկերագրերի, գծագիր հերոգլիֆների եւ սեպագրերի տեսքով:

Մ.ա. 4500թ. առ այսօր: Երևակայական կենդանակերպերին ձոնված պաշտամունքային սովորույթների արմատավորման շրջան: Ժամանակաշրջան, երբ իրականություն դարձավ տարաբնույթ կրոնական օջախների մրցակցային ընդվզումները, եւ արդյունքում ծնունդ առավ բազմաստվածության հատուկ կրոնական ուսմունքները:

Հակված եմ ենթադրելու, որ մարդկային հոտի մոտ ինտելեկտուալ մտածելակերպի զարգացման ժամանա-կաշրջանում` մ.ա. XX փ X հազարամյակներում, երբ Արա-նի և “Քուո-Արաքսյան” պայմանական անունը կրող մեր նախահայրերը` Արիները, փորձեցին հասկանալ, թե ո՞վ են իրենք եւ ինչո՞վ են տարբերվում մյուս բիոլոգիական արարածներից (կենդանիներից), կանգնեցին իրանց համար մի շարք անլուծելի, անըմբռնելի գաղափարական հասկացությունների առջեւ.
ո՞վ կամ ովքե՞ր են իրենք,
ո՞վ է իրենց ի սկզբանե լույս աշխարհ բերել կամ արարել.
ի՞նչ հնարքներով (միջոցներով) է իրողություն դարձել իրենց նախահայրերի ի հայտ գալը,
այդ արարչագործը (հետագայում “արարիչ” կամ “աստված” կոչված պարագան) ո՞վ է կամ ի՞նչ է, ի՞նչ նյութից է նա կազմված, կամ ի՞նչ նյութից է իրենց ստեղծել, որտե՞ղ է իրենց արարել` երկնքու՞մ, աստղերի օվկիանու՞մ, թե՞ էգի արգանդում (դիտարկելի երեւույթ, որն ամենօրյա տեսանելի իրականություն էր նրանց կյանքում):

Մեր նախապապ արիացիները, հավանաբար, կան-խազգացել են արևի շողերի (կրակի) ջերմության արգաս-վաբերությունը, բուսական աշխարհի զարթոնքի հարցում, բայց չէին կարողանում (չէին էլ կարող) պատկերացնել, թե արեւի հյութ կոչվող հուրը ինչպես է ի սկզբանե ներարկվել էգի արգանդում:
Չէ՞ որ ցանկացած կենդանի արարած իր կյանքի ուղեգիրը ստանում է այդ արարչախցում, որտեղ ընթացող գործընթացները ուղղակիորեն կախված չեն արեւի ներգործող ֆակտորից: Նրանց մոտ այս անբացատրելի (անհասկանալի) պարագան տուրք տվեց, որպեսզի իրենց երեւակայությունը զարգացնեն չպատճառաբանված առասպելապատումների մտայնությամբ. այն է. իրականում գոյություն չունեցող մինոտավրոսյան զառանցանքներով:

Արդյունքում արիացի էթնոսի դիցաբանության մեջ երկ-նային Արեւը` իր ջերմացնող շողերով հանդերձ, դիտվեց իբրև բեղմնավորող (արու կենդանու ֆալոսին համարժեք դերակատարում ոնեցող միջոց) միջոց, կենդանակերպ համաստեղությունում նորանոր աստղեր ծնելու (առա-ջացնելու) գործում, իսկ Երկրի վրա, արեւի դերակատարումի պարտականությունը վերագրվեց արու կենդանակերպի (հրեշտակների) առնանդամով մատուցված հյութ` կրակով (հեղուկով), որը իբրեւ թե, տրփանքի պահերին արեւից է փոխանցվում:

Աստղերի ծնման եւ կենդանի արարածների ծնման գործընթացները նմանեցվող այդ հանգամանքները նպաստեց մինոտավրոսյան պաշտամունքային ծիսական արարումների, անբարո սովորույթների ի հայտ գալուն, որոնք եւ ժառանգաբար փոխանցվեցին սերնդեսերունդ, եւ այսօր էլ սեկսը գովերգվում է հավուր պատշաճի (սիրո բալասան իմաստով): Այսօր էլ սեքսի գովազդումը (կինոյով, հեռուստատեսությամբ, երգի միջոցով եւ այլ ներկայացումներով) չի դիտվում որպես անառակ դրսեւորում, եւ “արարչի” արարչագործության պատվին, անգամ, կազմակերպվում են սեկս փառատոններ եւ այլ անառակ միջոցառումներ:

Այս “արարչահաճո” զգացմունքների առաջացման ակունքները պետք է փնտրել Արեւին (Կրակին)` գերկա-րողություններով օժտված լինելու հնարավորություններ վերագրելու պարագայով: Գործոն պարագաներ, որոնք ուղեկցվում էին մարդկանց ամենօրյա կյանքում:

Ահա դրանք.
շրջակա միջավայրի բուսական աշխարհը զարթոնք է ապրում գարնանը, երբ արևի շողերը առավել շատ ջերմություն են առաքում հողին: Բնության զարթոնքի պահերը` բեղմնավորում կոչված ծլարձակումը, միարժեքորեն կապվում է արեւից ջերմության բաժնեմաս ստանալու գործողությունով: Բուսական աշխարհը իրեն հասանելիք կենսահյութը (կրակը) ուղղակիորեն ստանում է արեւի ճառագայթներից` ֆոտոսինթեզի իրականացման ճանապարհով:

Վերը շարադրված իրողություններին զուգահեռ, մեր նախնիք տեսնում էին նաեւ, որ ինչպես մարդկային հոտը, այնպես էլ կենդանական աշխարհը, իրենց աչքերի առջեւ բեղմնավորում են ստանում, կամ կյանքի արարման համար ծառայություն է նրանց մատուցվում միամիայն արու մարդու (կամ կենդանու) առնանդամի` ֆալլոսի հրաշագործ հյութը:

Արու+էգ (արեգակ) անուններով զուգորդվում է պատճա-ռահետեւանքային այս գործընթացը, ինչպես գիտենք, որ-պես հետեւանք կյանք է արարում: Արու+էգի հանդը (էգի արգանդը) այն միջավայրն է, որտեղ կյանքի արարման համար ուղեգիր է ստանում արուի ֆալլոսից արտաբերված բեղուն հյութը` կյանքի հուրը (կրակը):

Ահա թե “արարիչ” դիցաբանական կերպարի տակ իրականում ում կամ ինչին պետք է երկրպագեին մեր նախահայր ապուպապերը:

Հարգելի ընթերցող, ի՞նչ եք կարծում կյանքի սկզբնավորման հարցում մեր ապուպապերը այս իրական փաս-տերը պետք է մի կողմ դնեին եւ երկրպագեին մի վերացական “արարիչ” կոչվող առեղծվածի: Քավ լիցի, պրակտիկ կյանքի վրա ներգործող ուժերը (պարագաները) առավել հզոր ազդեցություն ունեն, քան աներեւույթ զառանցանքները:

Կարծում եմ (եւ ոչ անհիմն ձեւով, այդ մասին կասվի ստորև) “արարիչ” բառը, որը հետագա ժամանակներում փառաբանվող գեր կուռքի կարգավիճակ է ստացել, անմիջականորեն ծագում ունի արուի+էգի (արեգակի) եւ սրան համահունչ արուի առնանդամով մատուցվող սերմ-նահյութը բնորոշող բառիմաստից: Այնպես, որ մարդկային (կենդանական աշխարհի) հոտի ծնունդը առեղծվածային գերբնական գոյից չի ծնվել (եւ ոչ էլ կենդանակերպ մինոտավրոսներից է ծնվել) ինչպես քրմապետերն էին կարծում, այլ նա պարզապես արեգակի (արու+էգի) ճառագայթների ջերմային ազդեցության ներքո, անօրգա-նական նյութերի բարդ ֆոտոսինթեզից ծնված տարական բջիջների առավել բարդ համակցություն է: Այդ մասին առավել մանրամասն տես մեր մյուս աշխատանքի մեջ [5]:
Մեր նախնյաց մտածելակերպի վրա կարեւորագույն դերակատարում պետք է ունեցած լինեին հետեւյալ դատողությունները.
Արեւը մտնելով ՈՒրիովն Հայկի համաստեղության մեջ բեղմնավորել է նրան եւ արդյունքում Հայոց աստղատանը նոր աստղեր են արարվել,
Արեւի շողերի կրակը (ջերմությունը), մտնելով հողի մեջ, բեղմնավորել է նրան եւ արդյունքում արարել բուսական աշխարհի ծնունդը,
ԱրփԱրուն զուգորդվելով էգի արգանդում` բեղմնավորել է նրան եւ արդյունքում նոր կենդանիների ծնունդն արարել:
Հիմնականում նշված դատողություններն են կարեւորագույն դերակատարում ունեցել արեւի կամ կրակի պաշտամունքի առաջացման համար, որը հետագայում վերաճել է կենդանակերպ մինոտավրոսների (թեւավոր կիսամարդ` մարդագլուխ ձիերի, մարդագլուխ առյուծների, մարդագլուխ ձկների, մարդագլուխ ցուլերի եւ, հատկապես, մարդագլուխ այծերի ու խոյերի) պաշտամունքին: Ինչու՞ հատկապես այծի ու խոյի պաշտամունքը մեզ մոտ առավել հարգի դարձավ, դա միգուցե պայմանավորված էր Հայոց լեռնաշխարհի կենդանու` բարձր լեռնային ձյունե քարայծի խրոխտ կեցվածքով, կամ նրա արեւին ավելի մոտ տարածքներում բնակվելու պարագայով:

Այժմ մտովի նորից տեղափոխվենք հին հնեադար եւ տեսնենք, թե ինչու՞ մեր արորդիք պաշտել են Արեւ (Ագն, Վահագն, Միհր) կոչվող Արեգակին եւ նրանց կենդանակերպ մինոտավրոսներին` Էնկիին (Էնկիդուին), Մաշուին (Բագ-Մաշտուին), Ծովինարին, Աստղիկին, Անահիտին, Խալդին (Հայկին), ՈՒտնապիշտային, Նոյ (Նուխին) եւ այլ առասպելականացված կենդանակերպերին (մարդագլուխ կենդանիներին):

Այս հարցադրումների պատասխանները մենք կարող ենք ստանալ ժամանակակից հայոց լեզվում պահպանված Ար-Արեւ-Արարիչ բառերից ածանցված մեծաքանակ (հազարների հասնող) բառիմաստներից, որոնք իրենց մեջ ամփոփում են հուժ կարևոր տեղեկատվություններ, որոնք մեզ են հասել XX հազարամյակների վաղեմության շեմից: Դա այն ժամանակներն էր, երբ մարդ արարածները իրենց ինտելեկտուալ կարողություններով հանդերձ տարանջատվեցին կենդանական աշխարհի մյուս տեսակներից եւ նրանց որոշ տեսակներին հարկադրեցին (ընտելացրին) հոժար ծառայություններ մատուցելու մարդկային հոտին:
Ահա այդ բառացանկից մի քանիսը` նրանցում պարու-նակված իմաստներով հանդերձ.
Արարիչ – Արարած ծնող (կենդանի արարածներ ծնող),
Արարիչ – երկնքում աստղեր ծնող` Արեւ: Աստղերին ՈՒրիովն համաստեղությունից Երկիր իջեցնող եւ նրանց կենդանի արարածների փոխարինող (ստեղ-ծող): Ֆալոս, որը արարում է, բեղմնավորում է ողջ կենդանական հոտերին,
Աստված – աստղեր ծնող, աստղածին, աստղից ծնված, հրածին: ՈՒրիովն համաստեղությունում ծնված, հրածին: Star (աստղ) բառի հայոց տարբե-րակը` Astar ձեւով,
Արարատ – կենդանի արարածի գլուխ, արարածի գիրկ, արարածաշինության վայր, Արորդոց ծննդավայր: Ատ վերջածանցը հուրիերեն (խուրիերեն) լեզվում ունի գլուխ կամ գիրկ իմաստը [6, էջեր 328, 312]: Հայքի տարածքում արեւի ճառագայթների կրակը նախ իջեւանում է Արարատ սարի գագաթին, ապա նոր իր հուրը տարածում արորդոց երկրում,
Արարած – մարդ (կենդանի),
Ար – հուր, կրակ [6, էջ 329],
Արա – արարիչ բառի տարբերակը հայերիս մոտ: Արա Գեղեցիկը: Արատտա երկրի քուրմ Էնկիի թոռը` Թամուզը,
Արա – Har — ա, կրակ [6, էջ 329],
Արի – (հարի ձեւով)-հարատեւ, անմահ ժողովուրդ: Քաջ, անվախ, հզոր ժողովուրդ: Արանի եւ “Քուո-Արաքսյան” կոչվող մշակույթի ստեղծողները,
Արու – որձ: Առնանդամ ունեցող կենդանի (մարդ), Aries = Խոյ [1] = այ = Հայ = Նոյ [7],
Արամբի – գլխին տղամարդ ունեցող կին,
Արփիվերի – արփին (արեւը) կորցրած, ամուսնուն կորցրած կին,
Արան – պատմական Հայքի մի մասը: Արիների Էթնոսի նստակյաց հանգրվան` Եփրատ եւ Տիգրիս գետորի վերին հոսանքներում: ՈՒրֆա քաղաքի հարակից տարածքները,
ՈՒր – կրակ [6, էջեր 365, 329],
Ար – կրակ [6, էջ 329],
ՈՒրու – քաղաք (բնակատեղի) [6, էջ 365],
ՈՒրուդու (URUDU) – պղինձ,
ՈՒրարդու – ՈՒրարտու-հուրիերենով նշանակում է պղնձե քաղաք, պղնձե երկիր: Հույները պղնձին անվանել են hays, որն իր մեջ ամփոփում է մեր ազգի ինքնանվան իմաստը,
Բի (bi) – նիզակ: Նիզակակիր [6, էջ 331],
Բիայնա – ՈՒրարտու: Ժողովրդի կողմից հնչեղված երկրի ինքնանվանում: Հավանաբար ունի հետեւյալ իմաստը` պղնձից պատրաստված նետաձիգների երկիր: Քանի որ ՈՒր բառը իր մեջ ունի նաեւ կրակ բառիմաստը, ապա բացառված չէ, որ ՈՒրարտու բառը նշանակի նաեւ կրակապաշտների երկիր,
Սուբարդու (Šubur) – թուր [6, էջ 360]: Այսօրվա հայոց լեզվում ունենք համարժեք բառը սուր ձեւով: Սուբարտու երկիրը, հավանաբար, նշանակում է “թրակիրների երկիր”,
Միտանիա (middia) – լեռ (sarpa)` սարերի երկիր: Ժա-մանակակից Սասունի երկրամասը,
Արատտա – քրմապետ Էնկիի (Էնկիդուի) հայրենիքը Հայքում, որի մասին կան առասպելներ Շումերական Գիլգամեշ եւ Էնմարքար երկերում,
ՈՒդու (UDU) – խոյ [6, էջ 381],
ՈՒր (կրակ)+ՈՒդու (խոյ) – ՈՒրուդու – ՈՒրարդու – Կրակապաշտ “Խոյերի” երկիր: Ժամանակակից խոյեցիները` հայոց էթնոսի ճյուղերից մեկի՝ ուրարտացի կրակապաշտների հետնորդներն են, որոնք պաշտել են խոյագլուխ (խոյակերպ) մինոտավրոս ալդին (Հայկին), որի պաշտամունքային կենտրոնը գտնվել է Արդվինում (Մուսասիրում),
Արդվին – Ար (կրակ) + դվին (դիվան, նստելու տեղ)-արարչատեղ, կրակապաշտության դիվանատուն:
Անհրաժեշտության դեպքում հայոց լեզվաֆոնդից տասնյակ հարյուրներով բառեր կարող ենք մեջբերում կատարել, որոնց իմաստներում, իրոք, ամփոփված են մեծածավալ տեղեկատվություններ մեր ազգի վաղ շրջանի պատմագրությունը վերականգնելու համար:
Ստորեւ փորձենք զուգահեռներ տեսնել հետեւյալ բառերի իմաստների միջեւ.
Ար – ՈՒր – Էր – Կրակ — Ագն (Ագոն) – Շամ:
Նախապես բերենք այս բառերից ածանցված բառերի որոշ իմաստները.
Ար – արեգակ, հուր, կրակ, այրել, երել, Արդվին, Արման (կրակապաշտ մարդ), արմատ (սկիզբ, ակունք), արորդիք (կրակապաշտների ժառանգներ), արարել (կյանք ստեղծել), արարիչ (կյանք արարող ֆալլոս), արու (ֆալլոս ունեցող մարդ, կենդանի), Արարատ (արարման տեղ, լեռ Հայքում), Արագած (լեռ Հայքում), Արինբերդ (քաղաք Հայքում), Արքա (արորդոց տիրակալ) եւ այլն:

ՈՒր – հուր, կրակ, ՈՒրիովն (Հայկի համաստեղության անունը` հայոց աստեղատուն երկնքում), Ուրհայ (քաղաք Արանում), ՈՒրքիշ (քաղաք Արանում), ՈՒրտեխինի (Արցախի հին անունը), ՈՒրմիա (լիճ Հայքում), ՈՒրարտու (պետություն Հայքում), ՈՒրսա (քաղաք Արանում), ՈՒրուկ (քաղաք Շումերիայում), ՈՒր (քաղաք Շումերիայում), ՈՒր (քաղաք Կիլիկիայում), Ուրուտ (քաղաք Սյունիքում; ուտ նշանակում է փոքր, քիչ; ուրուտ բառը, հավանաբար, ունի փոքր քաղաք իմաստը) եւ այլն:

Էր – էրել, այրել, կրակ, Էրիվան (կրակի կամ կրակապաշտների քաղաք իմաստն ունի, այսօրվա Հայոց մայրաքաղաքը), Էրիման (կրակապաշտ մարդ), էրմանի (կրակապաշտ հայ), Էրիբունի (Էրիվան), Էրիխոն (կրակապաշտների քաղաք Իսրայելում), Էրիդու (քաղաք շումերական ալդիայում), էրկաթ (կրակապաշտների կողմից հայտնաբերված մետաղ), Էրզրում (քաղաք ժամանակակից Թուրքիայում), ջերմ, ջերմություն, ջերմաց հարություն (տաքություն ունեցող) եւ այլն:

Կրակ – Ջերմություն, ագն, ագոն, արեւ, արեգակ, կռո, կռապաշտ, Խուրի (Հուրի), հրեա, հուր, ար, արարիչ (կյանք սկզբնավորող արու), արարիչ (ֆալլոս), այսօրվա իմաստով` Աստված, եւ այլն:
Ագն – ագոն (ՏչՏվՖ)` կրակ, վեհ ագն, Վահագն (Հայոց կրակի աստվածն), Վերետրագն (հնդիկների բագին), բագն, Բոգ (ռուսների աստվածը), բոգդան (աստվածատուր), բագարան (աստծո կամ կրակապաշտների քաղաք, մեհյանատեղի` Արարատ լեռան հարակից տարածքում), Բոգուշ (սլավոնական արիների աստծո անունը), Բագի, Բագատուր (ագնեպակլոնիկ) եւ այլն:

Շամ – կրակ (մոմ), շամփուրք (ՈՒրիովն համաստեղություն կամ Հայոց աստեղատան անվան տարբերակ), Արշամ կամ Աղշամ (լուսաբաց), Շամախ (քաղաք ՈՒրտեխինիում), Շամիր, Շահ (արքա պարսկերենով), Շամամ, Շամսեդին (իրանական արիական էթնոսի կողմից օգտագործված բառեր, որոնք համարժեք են կրակ բառի իմաստների հետ) եւ այլն:

Եվրոպացի եւ հնդիրանական ծագումով արիացիները (այսօրվա նրանց շառավիղները), թող ինձ ներող լինեն, որ նրանց նախնյաց կրակապաշտական պաշտամունքային տարրերի մասին ոչինչ չեմ կարող ասել. նրանց լեզվաֆոնդին ես ծանոթ չեմ: Մյուս կողմից տարիքս 70 անց է, եւ ժամանակս ու հնարավորություններս` քիչ:

Վերը հիշատակված բառերի իմաստների համադրումից, ինչպես տեսնում ենք, հնարավորություն կա վերլուծելու, վերարտադրելու կրակապաշտական ուսմունքի ակունքներում տեղ գտած մի շարք պատմագիտական անցքերը: Մասնավորապես հասկանալի է դառնում, որ կրակապաշտության ակունքները գոյատեւման ուղեգիր են ստացել հետեւյալ երեւակայական լեգենդապատումներից: Այն է.կրակապաշտական ակունքները սկիզբ են առել Արեւի օգնությամբ ՈՒրիովն համաստեղությունում նոր աստղեր ծնելու վերացական գաղափարից, եւ այդ հրեածին աստղերի հնարավոր վերաբնակեցումը Երկիր մոլորակի վրա կենդանակերպ մինոտավրոսների (մարդ+կենդանի) հրեշտակային կերպարներով, որոնք եւ իբրեւ թե բազմացրին մարդկային հոտը եւ կենդանական աշխարհը երկրի վրա:

Կրակապաշտության ակունքներում տեղ գտած հետեւյալ գաղափարը` հրեածին աստղերը (արեւից ծնված աստղերը) ՈՒրիովն համաստեղությունից Երկիր իջան կենդանակերպի տեսքով, պայմանավորված էր նրանով, որպեսզի իրենց համար հասկանալի դառնա եւ կենդանական աշխարհի առաջացման եւ մարդկային հոտի առաջացման նմանատիպ պարագաները: Այս մտայնությամբ արիացիները գոյատեւեցին մոտ 15 հազար տարիներ: Հետագա հազարամյակներում` Բուն Հայոց Տոմար հիմ-նադրումից հետո, արորդոց քրմապետերը կրակապաշտությանը զուգահեռ սկսեցին պաշտամունքի առարկա դարձնել նաեւ իրենց եւ իրենց արքաների անձերը (հաճախ քրմապետ եւ արքա պաշտոնները համատեղվում էին մեկ անձի մեջ): Իրենց անձերի զորությունը առավել ազդեցիկ դարձնելու համար նրանք մոգոնեցին մարդ+կենդանիի մինոտավրոսյան հրեշատես առեղծվածների գաղափարը:

Այս դավանանքի արդյունքում ծնունդ առավ բազմ-աստվածության գաղափարախոսությունը:
Արդվինում պաշտվեցին ադը (Հայկը) եւ նրա կինը` աստվածամայր Բագ Մաշտուն (Maš), ապա նաև տարբեր վայրերում պաշտվեցին Ծովինարը, Անահիտը, Աստղիկը, Վահագնը, Միհրը: Այդ բագարանների՝ մեհյանատեղերի հետ-քերն այսօր էլ կարելի է տեսնել Հայքի լեռնաշխարհի բազում բնակավայրերում, օրինակ` Միհրի տաճարը Գառնիում,Աստղիկի մեհյանատեղը` պորտաքուրը` Սիսիանում, Խալդի տաճարը Երեւանում, Արդվինում եւ բազմաթիվ այլ մեհյանատեղեր, որոնք մինչ օրս էլ պահպանվել են:

Ենթադրում եմ, որ ՈՒրֆայի շրջակայքում գտնվող (“Գեբեկ թեփե” կոչվող հնավայրում) կրակապաշտական տաճարը ծառայել է ՈՒրիովնի պատվին իրականացվող ծիսական արարումների կենտրոն:

Աստղերի, համաստեղությունների տեղաշարժերի դիտարկումները կրակապաշտության մեհյանական ծառայության համար կարեւորագույն դերակատարում է ունեցել: Աստղերի եւ, հատկապես, համաստեղությունների տեղաշարժերը արեւի նկատմամբ մեր քրմապետերը ծառայեցրել են իբրեւ գուշակությունների համար հարմար միջոց:

Մեհյանագրերի հարուստ ֆոնդ ունենք, որի բովանդա-կությունը այսօր վերծանված չէ [6]:
V հազարամյակի երկրորդ կեսում եւ IV հազարամյակի ժամանակահատվածներում կրակապաշտները Առաջավոր Ասիայում, իրենց համար հնարելով գիրը (պատկերագրերը, գծագիր հերոգլիֆները, սեպագրերը, մեհյանական հերոգլիֆները), որոնք անասնապահության եւ հողա-գործության կուլտուրաների զարգացման հետ համատեղ խթան հանդիսացան մի շարք պետական միավորումներ կազմավորելու գործընթացում: Շումերական Խալդիայում բարգավաճեցին Էրիդուի, ՈՒրի, ՈՒրուկի եւ այլ քաղաք-պետությունները: Հայքի բարձրավանդակում հզորացան Արատտան, Կուտհայքը (Կուտիումը), ՈՒրարտուն (Բիայնան), Հայաստանը (Hawa-ն, խեթերը մեզ այդպես են անվանել): Արանում որոշ ընդհատումներով հզորացան Սուբարտուն (Շուբրիան, Շուբարտուն), Միտանիան, Ազուխինան, Ազզին, ՈՒրֆան եւ այլ պետական միավո-րումներ: Արեւմուտքում հզորացան խեթերը, լուվրները: Արեւելքում հզորացան մարերը, միդիացիները, լուլաբները (այսօրվա քրդերի նախնիք), պարսիկները, էլամցիները, պահլավունիները եւ այլ միավորումներ:
IV հազարամյակում, երբ Խարանի հուրիները ստեղծեցին գերհզոր պետություն՝ Միտանիան, նրանց կայսրությունը ժամանակավորապես տարածվեց մինչեւ Եթոպիա, Եգիպտոս, որտեղ հիմնադրվեց Ավարիսի արիական մշակույթը: Միտանյացիները (մինայացիները, այս անունը ծագել է “հար”+”մինա”=Արմենիա մեզ տրվելիք անվանաձեւից) Եգիպտոս գնալու ճանապարհին տիրեցին Սիրիան (որտեղ զարգացրին Էբլայի, ՈՒրքեշի մշակույթները), ապա տիրեցին նաև Քանանը, որտեղ ծաղկում ապրեց “Քիրբեթ-Կերակյան” անունը կրող Հուրի-Արիական մշակույթը: Կերակ բառը, հավանաբար, ծագում ունի կրակ բառից: Կերակյան մշակույթ ասելով, կարծում եմ, պետք է հասկանալ կրակապաշտների մշակույթ իմաստով:

Այսօրվա հրեա (հրեա բառը, հավանաբար, ծագել է Հուրի բառից) ազգի էթնիկական մի ճյուղը, անշուշտ, ծագում ունի “Քիրբեթ-Կերակյան” մշակույթը կերտող հուրիներից (մինայացիներից) [3,4], որոնք նորից չվերադարձան ՈՒրֆա:

Ավարիսի կործանումից հետո այս հուրիների մի զգալի զանգվածը միգրացվեց դեպի Կարմիր ծովի արեւելյան ափերը` հասնելով ընդհուպ այսօրվա Եմենի տարածքները, և ապա դեպի Եթոպիա [4]:

Հուրիների այս տեղաշարժերը բնորոշող անցքերից մեր հայոց լեզվի բառաֆոնդից ելնող ի՞նչ տեղեկատվություններ կարող ենք ստանալ այսօր:

Եբրայացի հրեա ժողովրդի մոտ այսօր աստծո անունը հնչեցվում է Եհովա ձեւով: եթերեն Hawa բառը նշանակում է խոյ, որը ՈՒրիովն համաստեղության մեջ գերպայծառ աստղերից մեկի անունն է:
Միգուցե այս բառի նախնական հնչեղությունը եղել է ոչ թե Եհովա, այլ՝ Էրհովա: Օրինակ` Էրիվան — Երեւան, էզդի — եզդի, Էրիխոն- Երիխոն, Էթոպիա — Եթոպիա, Էրել — Երել, էբրայացի — եբրայացի եւ այլն: Այսպիսով, բացառված չէ, որ Էրհովա — Եհովա բառն ունենա հետեւյալ իմաստը` կրակածին կամ հրեածին աստղ (հրե մարդ): Հիշենք, որ կրակապաշտների մոտ յուրաքանչյուր մարդ ունեցել է իր աստղը ՈՒրիովն համաստեղությունում:

Եվս մեկ հետաքրքիր մեջբերում կատարենք. հրեաների հին կտակարանում տեղ գտած “համաշխարհային ջրհեղեղ” առասպելապատումի լեգենդար հերոս Նոյը ջրհեղեղից հետո հանգրվանել է Արարատ լեռան հարակից տարածքներում: Իսլամի Ղուրանի հեղինակը` Սրբազան Մուհամեդը, երբ հին կտակարանից “համաշխարհային ջրհեղեղ” կոչվող առասպելը թարգմանել է արաբերենով, նա Ղուրանի համապատասխան Սուրահում Նոյ դյուցազնի անունը թարգմանել է Նուխ-Նոխ (Նոխազ) հնչեղությամբ: Այս բառն արաբերեն լեզվում նշանակում է այծ (maš), որը Արդվինի կրակապաշտա-կան տաճարում հուրիների կողմից առասպելականաց-ված Բագ Մաշտու աստվածամոր անունն է: Պատմական Հայքի տարածքում Նոյ – Նուխ – Նոխճավան անուններով մեկ տասնյակից ավելի տեղանուններ կան նաեւ այսօր:

Կարող եմ ասել, որ հրեա ժողովրդի կողմից առասպելականացված այս երկու կերպարներն էլ, իրենց անուններով հանդերձ, ծագում ունեն ՈՒրֆայի հուրիների պաշտամունքներում տեղ գտած բառիմաստներից: Եբրայացիների կողմից հնչեցվող հրեա ինքնանվանումը ուղղակիորեն առնչվում է Միտանիայի հուրի (Խուրի) ինքնանվան հետ, որը նշանակում է հուրին (կրակին) պաշտողներ:
Հիշենք, որ Նոյի առասպելականացված կերպարը հրեաները վերցրել են հուրիների Ուտնապիշտա լեգենդար հերոսի կերպարից, եւ Նոյ անվան արմատները ծագել են ասորիների կողմից մեր երկրին տրվելիք անունից, այն է` Նայրի–Նոյրի [7]:

Այսպիսով, կարծես թե կրակապաշտության գաղափարական ուսմունքում շղթան փակվում է հետեւյալ իմաստավորումով. Նոյ նահապետը Հայոց աստեղատանը (ՈՒրիովն համաստեղությունում) բնակվող կենդանակերպ մինոտավրոս Խոյն է, որը Արիածին հուրիներին (այսօրվա հայերի եւ հրեաների նախնիներին) երկնքից իջեցրեց երկրի վրա եւ նրանց բարգավաճման համար մատակարարեց Արեւի կենարար հուրը:

Այս գաղափարական միֆը, որը հանդիսանում է կրակապաշտության ակունքների պտուղը, առ այսօր իր ազդեցության հետքերն է թողել արորդոց մտածելակերպում: Ցանկացած հայի օջախում այսօր էլ, երբ երեխա է ծնվում, նրա թեւին կամ վզին աչքաուլունք են կախում (որի վրա կրակապաշտությանը յուրահատուկ հերոգլիֆներ կան), որպեսզի երեխային օտարները աչքով չտան: Ծերացած հայերը համարվում են հարգարժան, եթե նրանց թզբեհի վրա աչքաուլունք կա: Խաչապաշտ այրերը ինչ օինբազություն էլ անեն, միեւնույն է, հայն իր էությամբ մնում է կրակապաշտ: Մեհյանական գրերը վերծանել է պետք, հայոց պատմագրության ակունքները մեհյանագրերի մեջ են, եւ յուրաքանչյուր հայի համար այն կտակարանի դերակատարում ունի:

Վերջաբանի փոխարեն կատարենք մասնակի ամփոփում, եւ ցույց տանք թե ինչ ճանապարհով արիացի կրակապաշտ հուրիներից ձեւավորվեց ժամանակակից հայոց ազգը:

Այսօրվա հայոց ազգը ձեւավորվել է III հազարամյակի II կեսում, երբ ասորիների հարվածներից վերջնականապես տապալվեց հուրիներով բնակեցված Արանի պետական միավորումները` Միտանյան իր արբանյակ պետություններով հանդերձ, երբ Մարերի հարվածներից ավերվեց ՈՒրարտուի հզորագույն պետական կառույցը: Անպաշտպան մնացած Արատտայի, ՈՒրարտուի, Միտանիայի, Հայասայի կրակապաշտ արիները, օգտվելով հզորացող Իրանի մեզ ընձեռած մենաշնորհից, Երվանդունիների տոհմի գլխավորությամբ, նորից վերամիավորվեցին եւ կազմավորեցին Հայք կոչվող Հայոց պետականությունը, որն իր կրակապաշտական ուսմունքը` կրոնը, շարունակեց պահպանել մինչեւ խաչապաշտների մուտքը մեր երկիր: Դա տեղի ունեցավ Տրդատ արքայի օրոք II հազարամյակի սկզբին` մ.թ. 301թ.:

Ի փառս Բուն Հայոց Տոմարի
4500-ամյա տարեդարձի

Հրաչիկ Բախշյան

Անգլերեն–Հայերեն բառարան, “Հայաստան”, Երեւան 1984 թ., էջ 55:
Հովհաննես Ահմարանյան, Աբրահամ նահապետը, Հայ-Արիներ, թիվ 5-6-7, 2007թ.:
Էդմոն Խուրշուդյան, Արիական իմաստություն, գիրք Ա եւ Բ, Երևան 2003թ.:
Հրաչիկ Բախշյան,Տիեզերագիտության ակունքներում, Հայ-Արիներ, թիվ 7-8, 2006թ.:
Արտակ Մովսիսյան, Նախամաշտոցյան Հայաստանի գրային համակարգերը, Երեւան 2003թ.:
Հրաչիկ Բախշյան, “Համաշխարհային ջրհեղեղ” առասպելապատումի հայկական տարբերակը, Հայ-Արիներ, թիվ 10-11, 2006թ.:

* * *
«Հայ Արիներ» Թիվ 97, 98, 99,100 մայիս, հունիս, հուլիս, օգոստոս, 2008թ.

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: