Այսպես կոչված «Այսպես կոչվածի» մասին

by

Համլետ Դավթյան, ԵՊՀ ՀՀԻ վրացագիտության հայկական կենտրոնի գիտաշխատող

Գուցե նույնիսկ ուշացումով եմ գրում այս մասին, որովհետև հարցը ոչ միայն վաղուց գոյություն ունի, այլև չափազանց կենսունակ է և գնալով ավելի այլանդակ ու անընդունելի բովանդակություն է ստանում: Որպես արդարացում պիտի ասեմ, որ այժմ միայն գրելուս պատճառը երևի շատերիս բնորոշ հայկական մտածողությունն է, երբ մենք միամտաբար կարծում ենք, թե դիմացինի հիմարությունն անգամ ամոթ է ցուցադրելը, իսկ բանականությունը, անշուշտ, միշտ հաղթանակում է: Ցավոք, ներկայիս իրականության մեջ բոլորովին այլ չափանիշներ են գործում, որոնք վարպետորեն գործածողները, ուշադիր չլինելու դեպքում, ոչ միայն ազգային արժանապատվությանդ են վիրավորանք հասցնում, այլև պատմությունդ և հայրենիքդ խլելու հավակնություն են ցուցաբերում: Ընդ որում, առանց աչքը ճպելու, առանց գիտնականի պատմուճանը ուսից գցելու:

Այդպիսիք հաճախ հայերիս չարախոսում, մինչև անգամ մեղադրում, նացիոնալիստ ու շովինիստ են համարում Մեծ Հայքի անունը հիշատակելու համար: «Մեծ» բառը նրանց կատաղեցնում է, ինչը, սակայն, չեն էլ կամենում թաքցնել, քանզի, ըստ իրենց, փոքր ժողովուրդները իրավունք չունեն մեծ բաների մասին խոսել: Զավեշտալին այն է, որ նման խրատ իրեն «մեծ» ազգի ներկայացուցիչ համարող վրացին է հիմնականում տալիս «փոքր» ազգի ներկայացուցիչ հային: Այո, վրացի կեղծ հայրենասեր մտավորականն իր մեծամտությամբ ու ամբարտավանությամբ իսկապես փորձանք է դարձել և, կարծում ենք, առաջին հերթին սեփական ժողովրդի գլխին: Նա անընդհատ ականներ է տեղադրում մի դաշտում, որտեղ գցված է նաև վրաց ազգային անվտանգության հիմքը:
Ական են պատրաստում նաև խեղաթյուրված պատմությունից, և այս առումով հարկ է, որ կրկին դառնանք մեր Մեծ Հայքին: Տարրական ճշմարտություն է, որ Հայոց երկիրը Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի բաժանումը կատարվել է ոչ թե մեր, այլ հույների, հռոմեացիների կողմից: Նման աշխարհագրական և վարչատարածքային բաժանումները նրանցն են: Նշանակում է` հայհոյախոսողները ցույց են տալից իրենց անգրագիտությունը և պատմական կարճ հիշողությունը: Ընթերցողին ներկայացնենք, թե ինչի մասին է խոսքը: «Հայ ժողովրդի պատմություն» ակադեմիական բազմահատորյակում գրված է. «Այն տերիտորիան, որտեղ ձևավորվել է հայ ժողովուրդը և նրա լեզուն ու մշակույթը, երկու հիմնական մասից է բաղկացած, որոնք հայտնի են «Մեծ Հայք» և «Փոքր Հայք» անուններով: Մեծ Հայքը ընդգրկում էր Հայկական լեռնաշխարհի տերիտորիան ամբողջապես, իսկ Փոքր Հայքը տարածվում էր Փոքր Ասիայի արևելյան մասում: Հայաստանի այս երկու հիմնական հատվածները միմյանցից բաժանվում էին Եփրատ գետով, որը այս մասում հոսում է հյուսիսից հարավ` սկսած այժմյան Ակնից մինչև Մալաթիայից հարավ-արևելք գտնվող Եփրատի գալարը: Եփրատից այս կողմ գտնվող հայկական թագավորությունը կոչվեց Մեծ Հայք` ի տարբերություն Եփրատից այն կողմ գտնվող մյուս հայկական թագավորության, որը ավելի փոքր տարածություն էր ընդգրկում և կոչվեց Փոքր Հայք: Հունական և հռոմեական աղբյուրներում Մեծ Հայքի թագավորությունը անվանվում է Armenia Maior, իսկ վաղ միջնադարի հայկական աղբյուրներում միշտ գործ է ածվում Մեծ Հայք անունը: Սրանց հետ նույնանիշ է մ. թ. առաջին դարերի պարթևական արձանագրություններում պատահող Vazurg Armenan հորջորջումը: 387 թ. հետո, երբ Հայկական թագավորությունը բաժանվեց և Մեծ Հայքը դադարեց գոյություն ունենալ իբրև միաձույլ պետություն, այս անվան փոխարեն գործ էին ածվում Հայք, Armenia տերմինները, իսկ Եփրատից այն կողմ գտնվող հայկական երկիրը շարունակում էր կոչվել Փոքր Հայք (Armenia Minor): Սակայն հետագայում ևս ավանդության ուժով երբեմն գործ էր ածվում նաև Մեծ Հայք տերմինը բուն Հայաստանի իմաստով: Հայկական աղբյուրների այդ հորջորջումը պահպանել են միջնադարյան պատմաբանները, արաբերեն և պարսկերեն աղբյուրները` Buzurg Armenan ձևով, վրացականները «Դիդի Սոմխեթի» և նույնիսկ ռուսականները` Арменьа Великая ձևով:
Մեծ Հայքն ընդգրկել է շուրջ 320.000 կմ քառակուսի տարածություն: Այդ սահմաններում Հայաստանը իրենից ներկայացնում էր քաղաքական, էթնիկական և տնտեսական մեկ ամբողջություն և դարերի ընթացքում ձևավորվեց այն ներքին վարչական բաժանումը, որը պայմանավորված էր առաջին հերթին երկրի ռելիեֆով»1:
Երկու հղում ևս կատարենք: Համենայն դեպս, ուշադրություն դարձնենք այս հրատարակությունների տարեթվերին: И. Шопен: «Греки и Римляне всегда довольствовались общим разделением Армении на Великую и Малую» . А. Аннинский: «Из Великой Армении Фадей отправился в Малую Армению»2.
Իսկ հիմա տեսնենք, թե ինչպես վրաց ինտելիգենցիան, փորձելով ազգային ոգի ներարկել իր ժողովրդին, ամեն անգամ կտրուկ տեղից վեր է ցատկում, երբ խոսք է գնում հարևան հայ ժողովրդի տարածքային (նաև մշակութային) ժառանգության մասին: Նրանց արտահայտություններն են. «Они (армяне.- Г.Д.) словом и пером клянутся всему миру, будто испокон века по сю сторону Кавказского хребта, до истоков Тигра и Ефрата, почти от Черного и Каспийского морей, была так называемая Армения»3, «1918 թ. Ստամբուլում տպագրվեց Հայաստանի (իբրև թե պատմական) ֆանտաստիկ մի քարտեզ, որտեղ Համայն Հայաստանի սահմանները ձգվում են Սև ծովից մինչև Կասպից ծով և… Միջերկրական ծովերը»4, «Հայ գիտնականները լուրեր էին տարածում, թե գոյություն է ունեցել Մեծ և Փոքր Հայք: Այս աներես մտքի պսակը 1918 թ. Ստամբուլում տպագրված քարտեզն է, որտեղ Վրաստանի մեծ մասը Հայաստանի կազմի մեջ է մտցված»5:
Ուշագրավն այն է, որ երեք սերնդի ներկայացուցիչներից (այն էլ` խոշոր ներկայացուցիչներից) կատարած մեջբերումների տոնը նույնն է` հարձակողական, լկտի և ստահոդ: Այստեղ բացահայտվում է վրացի մտավորականների զարմանալի մի առանձնահատկություն ևս. նրանք ոչ միայն չեն վախենում տգետ երևալուց, այլև հրապարակավ ցուցադրում են դա: Դժվար է ասել` նրանք գիտե՞ն արդյոք, որ կան բազմաթիվ աշխարհագրական անուններ, երկրանուններ, որոնք ունեն «Մեծ» բաղադրիչ: Օրինակ` Մեծ Բրիտանիա, Մեծ Կաբարդիա, Մեծ Կովկաս, Մեծ Մասիս, Մեծ կամ Խաղաղ օվկիանոս, Մեծ Անթիլյան կղզիներ և այլն: Չենք կարծում, թե այսքանն իմանալու համար հատուկ դժվարություններ է պետք հաղթահարել, սակայն վրացի պատմաբանների համառությանը հանդիպելով, համոզվում ենք, որ նրանց հիվանդության ախտորոշումը ոչ թե անընկալունակությունն է, այլ պարզապես հայատյացությունը: Երբ «ժողովրդի մտքերը փոթորկող» ականավոր բանաստեղծ Իլյա Ճավճավաձեն էր գուցե գինովցած գրում «այսպես կոչված Հայաստան»6, կարելի է համարել, որ դա մեկ հոգու գործած տխմարություն է, բայց երբ հեղինակային մի ամբողջ կոլեկտիվ, հիմնականում ակադեմիկոսներ (Ն. Բերձենիշվիլի, Վ. Դոնդուա, Մ. Դումբաձե, Յու. Կաչավա, Գ. Մելիքիշվիլի, Շ. Մեսխիա, Պ. Ռատիանի), գրում է նորից «այսպես կոչված Մեծ Հայք» և այն էլ դպրոցական դասագիրք կազմելիս, հասկանում ես, որ սա նպատակաուղղված քաղաքականություն է եղել: Ահա կարդանք. «Независимость своих владений провозгласили правители Армении – ранее сатрапы Селевкидов – Арташес и Зарех, которые сделались царями, последный в Софенской области, а первый – к востоку от него в т. наз. «Великой Армении». […] Правителям западного Армянского государства – т. н. «Малой Армении» в ту же эпоху удалось завладеть некоторыми областями, населенными грузинскими племенами»7:
Դժվարանում ենք ասել, թե 1960-ականներին Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի կամ մեկ ուրիշ կառույցի կողմից այս և բազմաթիվ այլ խեղաթյուրումների դեմ բողոք հնչե՞լ է, պահանջ եղե՞լ է, որ դրանք հանվեն դպրոցական դասագրքերից: Փոխարենը կարող ենք հավաստիացնել, որ ցանված սերմերն առատորեն աճել են: Տասնամյակներ շարունակ «այսպես կոչվածը» վրացու գիտակցության մեջ սահմանազերծել է Հայաստանը, տասնամյակներ շարունակ վրացու գիտակցության մեջ ներարկվել է, որ նախկին հայկական հողերը այսօր «բուն վրացական հողեր» են: Եվ այժմ բնավ տարօրինակ չէ, որ վրացի պատմաբաններն իրենց աշխատություններում հենց գրում են Տայքի, Կղարջքի կամ Տաշիրի մասին, անպայման շեշտում են` «исконно грузинское провинция»8:
Բայց սա դեռ բոլորը չէ: Շուրջ երեք տարի առաջ համացանցում տեղադրվեց Վրաստանի պատմությունը ուսուցանելու ստվարածավալ մի ձեռնարկ` բաղկացած 3 մասից: Այն իրականացրել են Թբիլիսիի պետ համալսարանի պատմության ֆակուլտետի Վրաստանի պատմության ամբիոնից պատմ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Մ. Վաչնաձեն, պատմ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Վ. Գուրուլին և պատմ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ Մ. Բախտաձեն : Թվարկված հեղինակները ոչ միայն «այսպես կոչված», այլև «բուն վրացական հողեր» դարձվածքից են բավականին առաջ անցել. նրանք տարածքային պահանջներ են ձևակերպում: Նյութը ծավալուն չդարձնելու մտահոգությունից ելնելով, չենք ներկայացնում Տայքի, Կղարջքի, Արդահանի, Բասենի, Ջավախքի, Հյուսիսային Լոռու, ինչպես նաև այդ տարածքներում գտնվող «վրացական» պատմաճարտարապետական հուշարձանների մասին նշումները: Բերված քաղվածքները վերաբերում են Հայաստանի Հանրապետությանը, ասել է թե` հայկական ոչ թե պատմական, այլ պետական տարածքներին: Համոզվենք դրանում.
— Исторически в состав Грузии входили территории … на юго-востоке – ущелье реки Дебеда, где граница проходила по Лоре-Бамбакскому хребту (с. 3). Повторение см: Приложение “Карта основных исторических провинции Грузии”.
— Грузины, как свидетельствуют и армянские исторические хроники (Фавстос Бузанд, Ованес Драсханакертци и др.), следы материальной культуры, были распространены и на исконных грузинских территориях в Южной части Грузии (Квемо-Картли), в районах Лоре и Ташири, которые теперь составляют северную часть Республики Армения (с. 13).
— После выполнения Англией военной мисии посредника в Закавказье в конце декабря 1918 года военные действия между Арменией и Грузией прекратились. Исконно грузинская территория – Лорийский район был об’явлен нейтральной зоной (с. 217).
— Отторгнуты и переданы в состав Армянской ССР (теперь составляет северную часть Республики Армения), исконные грузинские территории Южной Грузии (Квемо Картли) – районы Лоре и Ташири (ранее составляли Тифлисскую губернию, Картлийско-Кахетинское, Грузинское царство), на которой расположены памятники грузинского средневекового зодчества, свидетельствующие об истории края, храмы известные в литературе как Ахтала, Кобери, Акори и другие, исторически входившие в Ташир-Агаракскую епархию Грузинской Православной церкви (с. 228).
Из Приложении “Словарь этногеографических названий”
— Бамбаки – область в южной Картли.
— Картли Нижная (Квемо Картли) – юго-восточные земли Картли: Бомбаки, Ташири, Сомхити, Абоци.
— Лоре – город и крепость в южном Картли, в Ташири.
— Ташири — область в южной Картли.
— Шамшадилу, Шамшадило – земля в южной Картли.
— Южная Грузия – в нее входят исторические грузинская область Квемо Картли (Нижная Картли), а так же ее часть Лоре и Ташири, и область Джавахети. В настоящее время Лоре и Ташири находятся в пределах нынешных границ Армении.
Ահա և այդ տարածքային պահանջը քարտեզի տեսքով.
imgT
Այսքանից հետո, եթե որևէ մեկն ասի, թե հայերը հրեշ են` ո՞վ կզարմանա: Եվ Վրաստանում այսօր ոչ զարմացող կա, ոչ էլ նման բաներ ասողի պակաս: Բոլորը լսել են, որ հայերը ավելի վատն են, քան հրեշները, նրանք թշնամիներ են: Գ. Մայսուրաձեն «Многонациональная Грузия» թերթում գրում է. «армяне в представлении грузин являются своего рода “образом врага”, примерно таким же, как и во многих странах евреи. Высказывания антиармянского содержания вдоволь встречаются как в бытовой речи, так и в произведениях грузинских классиков, бульварной прессе и политических дискуссиях. Если вы хотите кого-либо дискредитировать, достаточно об’явить его армянином»9.
Ահա թե ինչ դարձավ այդ անմեղ թվացող «այսպես կոչվածը»: Ի՞նչ անել: Բարդ է կոնկրետ որևէ բան ասելը: Բարդ է, որովհետև մեր մեղքն էլ կա դրա մեջ: Սովետական ժամանակաշրջանը ընդհանուր էր և՛ հայի, և՛ վրացու համար, բայց արի տես, որ «հայ և վրաց ժողովուրդների եղբայրությունը» արգելք չէր վրացու համար ազգային մեծ թե փոքր հարցերով ձայնը գլուխը գցել ամբողջ Միության մեջ, իսկ հայը «խաթրից» դուրս չգալու համար արժանապատվորեն լռում էր10: Այդ արժանապատիվ լռությունն էլ ծնեց այս անհարգալից վերաբերմունքը: Սրա հետևանքն է և այն անպատշաճ ընդունելությունը, որին վերջերս արժանացավ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի գլխավորած պատվիրակությունը Վրաստանում: Եվ որպեսզի վերջապես վերջ դրվի ստեղծված դրությանը, առաջին հերթին հարկավոր է չլռել: Տվյալ դեպքում լռությունը ոսկի չէ: Իսկ ձայն բարձրացնելու համար, փառք Աստծո, ունենք պետական մարմիններ, որոնք ընդամենը պետք է նախանձախնդրություն հանդես բերեն: Ինքնահարգանքը նաև դիմացինին է հարգանք պարտադրում:
Կրկնում ենք, նշյալ աշխատությունը հրապարակել է Թբիլիսիի պետհամալսարանը, այսինքն` արտահայտում է Վրաստանի գիտական շրջանակների և իշխանությունների պաշտոնական տեսակետը11: Այդ տեսակետը ոտնահարում է հայ ժողովրդի ազգային արժանապատվությունը և Հայաստանի Հանրապետությանն ուղղված տարածքային հավակնություններ է պարունակում: Ով կլինի մեր կողմից պահանջ ներկայացնողը` ՀՀ կառավարությունն ինքը, արտաքին գործերի նախարարությունը թե կրթության և գիտության նախարարությունը, ըստ էության, նշանակություն չունի: Կարևորը նման ոտնձգությունները անհետևանք չթողնելն է, այս պարագայում` պահանջել, որպեսզի հիշատակված և համանման հատվածները հանվեն համացանցում տեղադրված «Վրաստանի պատմությունից»: Սա եկեղեցիների պատկանելության հարց չէ, որ վիճելի համարվի:
—————————————————————————————————
1. Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. I, Երևան, 1971, էջ 55-56:
2. Аннинский А., История Армянской церкви (до XIX века), Кишинев, 1900, с.4.
3. Чавчавадзе И., Армянские ученые и вопиющие камни, Тифлис, 1902, с. 1.
4. Իվանե Ջավախիշվիլու արխիվից, տես Հայ-վրաց գրական, պատմամշակութային հարցերը վրաց մամուլում [1988-1990], նյութերի ժողովածու, կազմեց` Հ. Բայրամյանը, Երևան, 2001, էջ 58:
5. Ախուաշվիլի Ի., Ներքին Քարթլիի էթնոսը պատմական տեսանկյունից, «Մնաթոբի», 1989, թիվ 10, էջ 134-144 (տե՛ս վերոնշյալ նյութերի ժողովածուն):
6. Чавчавадзе И., Армянские ученые и вопиющие камни, ч. 1, Тифлис, 1902.
7. История Грузии, учебник для VIII-X классов средней школы, под редакцией Н. Бердзенишвили, Тбилиси, 1960, с. 31-32.
8. Лордкипанидзе М., Грузия во второй половине V века, Тбилиси, 1978, с. 10.
9. В. Максоева, Кому выгодна армянофобия в Грузии?, “Голос Армении”, 30.07.2011.
10. 1939 թ. «Սասունցի Դավիթ» էպոսի հազարամյակի տոնակատարության շրջանակներում լույս տեսավ էպոսի պատումների առաջին հատորը, որից, սակայն, Հայաստանի ակադեմիայի նախագահության պահանջով դուրս էին մնացել այն հատվածները, որոնք իբր ուղղված էին Վրաստանի դեմ (տե՛ս Սարգսյան Վ., Հայոց էպոսը Վրաստանի հետ հարաբերությունների չկայացման պատճա՞ռ, http://www.armar.am, 16.12.1010 ):
Մյուս դեպքը ճարտարապետ Տիրան Մարությանի վկայությունն է. «Տողերիս գրողի «Տայքի ճարտարապետական հուշարձանները» գրքի լույս ընծայումը 1970 թ. երկու տարով կասեցվելուց հետո, լույս տեսավ 1972 թ., սակայն նրա 5000 օրինակներից մոտ 4000-ը ոչնչացվեց Հայաստանի և Վրաստանի կոմկուսների կենտկոմների գաղափարական գծով քարտուղարներ Ռ. Խաչատրյանի և Ստուրուայի ջանքերով» («Ազգ-մշակույթ», 05. 03. 2011): Եվ սրանք ընդամենը օրինակներ են հայկական գիտությունը կազմակերպողների օրինակելի վարքից:
11. Ասվածը նորություն չէ: Մի քանի տարի առաջ ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն, պրոֆեսոր Աշոտ Մելքոնյանը նույնպես հայտարարեց, որ վրացիների թշնամանքը հայերի հանդեպ պետական քաղաքականություն է («Հայոց Աշխարհ», 31. 05. 2008):
Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: