Համշէնահայերի Պատմութիւնից

by

Բաբգէն Յարութիւնեան

ԵՊՀ Հայ ժողովրդի պատմութեան ամբիոնի վարիչ,պատմական գիտութիւնների դոկտոր, պրոֆեսոր

Աւելի քան մէկ հարիւրամեակ առաջ տասնեակ հազարաւոր համշէնահայեր վերաբնակուեցին այժմեան չճանաչուած Աբխազիայի Հանրապետութեան եւ Ռ.Դ. Կրասնոդարի երկրամասի տարածքներում: Սոյն զեկուցումը նուիրւում է համշէնահայերի ծագման, զարգացման եւ հետագայ ճակատագրի պատմութեանը, որոնց գերակշիռ մասը, բռնի կերպով ընդունելով իսլամը, մինչեւ այսօր բնակւում է Սեւ ծովի հարաւարեւելեան ափին` այժմեան Թուրքիայի տարածքում:

Հայերի` 774-775 թթ. հանրայայտ հակաարաբական ապստամբութիւնից յետոյ արաբները ազատասէր հայ ժողովրդի համար ստեղծեցին տառացիօրէն անտանելի պայմաններ, ինչը շատերին ստիպեց ապաստան փնտռել հարեւան Բիւզանդական կայսրութիւնում: Ուժեղացաւ հարկահաւաքութիւնը, եւ անվճարունակ բնակչութիւնը ենթարկուեց հալածանքների ու տանջանքների` ընդհուպ մինչեւ ստրկութեան վաճառուելը: Հայաստանի ոստիկան Օբայդուլլահ իբն-ալ-Մահդիի եւ նրա տեղապահ Սուլէյմանի կառավարման տարիներին պարզապէս ստեղծուեց անտանելի կացութիւն:

Ըստ հայ պատմիչ Ղեւոնդի տեղեկութեան` 12 հազար հայ` տղամարդ, կին եւ երեխայ, Ամատունեաց տոհմի նախարար Շապուհի եւ նրա որդի Համամի գլխաւորութեամբ` այլ հայ նախարարների եւ իշխանների, նաեւ` նրանց հեծելազօրի հետ թողնում են Հայաստանի կենտրոնական շրջանները եւ ուղեւորւում Յունաց աշխարհ, այսինքն` Բիւզանդիա: Արաբական զօրքերը հետապնդում են երկրից հեռացող հայերին, որոնք Կոխ գավառումնրանց պարտութեան մատնեցին, իսկ իրենք, անցնելով Ակամսիս կամ Ճորոխ գետը, Եգերների երկրով մտան Պոնտոս: Բիւզանդական կայսր Կոնստանտինը նրանց ընդունեց բարեհոգաբար, հաստատեց նրանց նախարարական իրաւունքները եւ նրանց բնակեցրեց բարեբեր երկրամասում1: Այդ արտագաղթի առիթով յիշատակւում են ոչ միայն Շապուհ եւ Համամ իշխանները, այլեւ` հայոց կաթողիկոս Եղիպատրուշեցին (775-788), արաբ ոստիկան Օբայդուլլահը, սրա տեղապահ Սուլէյմանը (788-790) եւ բիւզանդական կայսր Կոնստանտին 6-րդը (770-797), հետեւաբար արտագաղթը եւ Համշէնի հայկական իշխանութեան ստեղծումը կարելի է թուագրել 789 կամ 790 թուականներով` կաթողիկոս Եսայի Եղիպատրուշեցու մահուանից յետոյ(մահացել է 788 թ.):

Չնայած արտագաղթի գլխաւոր կազմակերպիչը Շապուհ Ամատունին էր, սակայն Համշէնի, աւելի ճիշտ` Համամաշէնի անունը կապւում է նրա որդի Համամի անուան հետ: Այս իրադարձութիւններից մէկ կամ երկու դար յետոյ ձեւաւորուած քաոսային պատմական աւանդոյթը վկայում է, որ Համամ Ամատունին նախապէս հիմնաւորւում է Տամբուր քաղաքում, որը հետագայում գրաւում է պարսիկների հետ համագործակցող (պէտք է հասկանալ` արաբների) վրաց իշխան Վաշդեանը, իսկ նրան դաւաճանութեան մէջ մեղադրող Համամ իշխանը ձերբակալւում է եւ անդամահատւում (հատում են նրա ձեռքերն ու ոտքերը)2: Այս իրադարձութիւններից յետոյ վրաց իշխանի կողմից աւերուած Տամբուրի տեղում Համամ իշխանը կառուցում է նոր քաղաք եւ իր անունով անուանակոչում Համամաշէն3, որը դարերի ընթացքում ընդունում է Համշէն կամ Հեմշին ձեւը: Դատելով տարբեր աղբիւրներից` Սեւ ծովի անտառածածկ ափերից հարաւ ընկած տարածքները գրեթէ բնակեցուած չէին, ինչը հայ վերաբնակներին հնարաւորութիւն տուեց համեմատաբար հեշտ հիմնաւորուել այժմեան Համշէնի շրջանում, թէեւ տեղացի հայերի եւ եկուորների միջեւ ընդհարումները չեն բացառւում: Մեր կարծիքով համշէնահայերի թեւաւոր ասացուածքը, թէ աշխարհի արարումից ի վեր Համշէնը մարդ չէր տեսել4, հաստատում է մեր վարկածն այն մասին, որ հայ վերաբնակները հիմնաւորուել են անմարդաբնակ կամ քիչ բնակեցուած տարածքներում: Վերածուելով բաւականին հզօր իշխանութեան` յետագայ դարերում Հայաստանից, յատկապէս Բարձր Հայքից եկող նոր վերաբնակների համար Համշէնը դառնում է ապաստան:

Համշէնը շրջակայ տարածքներով արտաքին աշխարհից կտրուած, մեկուսացած, ստուերոտ ու խոնաւ երկրամաս է: 13-րդ դարի հայ պատմիչ Հեթումը, որը եղել է Համշէնում, արձանագրել է այդ իւրայատկութիւնները, նաեւ տեղեկացնում է, որ երկրամասը գործնականում զուրկ է ճանապարհներից5: Նոյնը նշում է իսպանացի դիւանագէտ եւ ճանապարհորդ Ռուի Գոնզալես դը Կլավիխոն, որը Իսպանիա է վերադարձել Համշէնով. նա իր աշխատութեան մէջ արժէքաւոր վկայութիւններ է պահպանել երկրամասի եւ նրա բնակչութեան պատմութեան ու բարքերի մասին6: Երկրամասի տեղադրութեան, նրա աշխարհագրական եւ կլիմայական պայմանների, ճանապարհների եւ այլ հանգամանքների մասին արժէքաւոր տուեալներ կարելի է գտնել նաեւ հայ եւ օտարերկրացի հեղինակների աշխատութիւններում (Կ. Կոխ, Ս. Հայկունի, Պ. Թումայեանց եւ այլք):

Այն մասին, թէ նախապէս որտեղ են հիմնաւորուել 12 հազար վերաբնակները, ոչինչ յայտնի չէ: Ցաւօք, միջին դարերը, բացի Համամաշէնի մասին յիշատակութիւնից, այլ տեղեկութիւններ չեն պահպանել: Մենք ընդամէնը գիտենք, որ 15-րդ դարում Համշէնի իշխանութիւնը հարաւից սահմանակից էր Սպերին` Արեւելապոնտական լեռնաշղթային: Քիչ թէ շատ հանգամանալից տեղեկութիւններ ունենք սկսած 19-րդ դարից: Ըստ գերմանացի գիտնական Կ. Կոխի` Համշենի երկրամասը կիսանկախ տարածք էր` վոյեվոդի իշխանութեան ներքոյ: Համշէնի սանջակի մէջ, բացի բուն Համշէնից, որը զբաղեցնում է կենտրոնական դիրք, մտնում էր երեք ձորապետութիւն, որոնց կենտրոններն էին` Ջեմիլ գիւղը` Կալապոտամոս գետի ակունքների մօտ, Օրթաքէօյը` Մապավրա գետի ափին, եւ Մարմանդ գիւղը` ոչ հեռու առափնեայ Աթինա քաղաքից7: Առաւել հանգամանալից են ազգագրագէտ Ս. Հայկունու տեղեկութիւնները: Ըստ նրա` Համշէնի երկրամասը գտնւում է Սպերի եւ Ռիզէի միջեւ եւ ընդգրկում է երկու գետերի եւ նրանց վտակների հովիտները` շրջապատուած հսկայական անտառածածկ լեռներով: Ջեմիլ գետը թափւում է Կալապոտամոս գետը: Բուն Համշէնն սկսւում է Էթ-փարա գիւղից, որը գտնւում էր Ռիզէից 24 ժամուայ ոտքի ճանապարհի հեռաւորութեան վրայ: Մապավրա գետը թափւում է Սեւ ծովը, իսկ Վերին Կալէ գետը` Աթինայից ոչ հեռու Սեւ ծովը թափուող Ֆորտունա գետը: Կ. Կոխի տուեալներով այն ժամանակ Համշէնի բնակչութիւնը կազմում էր մօտ 8000 մարդ:

Ընդհանուր գծերով ծանօթանանք Համշէնի իշխանութեան պատմութեանը: Տեղեկութիւնների իսպառ բացակայութեան պատճառով անհնար է ճշտել, թէ Ամատունի իշխանները Համշէնում ինչքան ժամանակ են իշխել: Համաձայն արաբական աղբիւրների` Տրապիզոնը յարակից տարածքներով մտնում էր հայ Բագրատունիների տէրութեան կազմի մէջ. հետեւաբար` առնուազն 9-րդ դարի վերջերին ու 10-րդ դարի սկզբներին Համշէնի իշխանութիւնը հանդիսանում էր Հայկական թագաւորութեան տարածք: Մինչեւ 19-րդ դարի վերջերը պահպանուած աւանդութիւնն ասում է, որ Գրիգոր եւ Մարտիրոս իշխանները սերում էին արքայական տոհմից: Իշխան Մարտիրոսը իր որդի Արտաշէնի համար խնդրում է իշխան Գրիգորի դստեր ձեռքը: Գրիգորը հրաժարւում է դստերը կնութեան տալ Արտաշէնին, սակայն Մարտիրոսը յաղթում է Գրիգորին եւ նրա աղջկան ամուսնացնում իր որդու հետ: Համշէնի մեծ գետի բարձրադիր ակունքների մօտ Մարտիրոսը կառուցում է մեծ ամրոց, որը մինչեւ 19-րդ դարի վերջը կոչւում էր Արտաշէն8: Մեկնելով այն հանգամանքից, որ Մարտիրոսն ու Գրիգորը սերում էին արքայական տոհմից, եւ հաշուի առնելով, որ այդ դարաշրջանում վերոնշեալ տարածքում իշխում էին Բագրատունիները, կարելի է ենթադրել, որ նրանք Բագրատունիներ էին կամ նրանց հետ կապուած էին խնամիական կապերով:

13-րդ դարի սկզբներին Համշէնի իշխանութիւնը յայտնւում է խաչակիրների 4-րդ արշաւանքից յետոյ ստեղծուած Տրապիզոնի կայսրութեան կազմում` կիսանկախ տարածքի կարգավիճակով: Երբ 1223 թ. բախուեցին Կոնիայի սուլթանութիւնն ու Տրապիզոնի կայսրութիւնը, համշէնահայերը կամ, ըստ աղբիւրների տեղեկութեան, Խաղտիքի եւ Մացուկա մարզի բնակիչները սոսկալի հարուած հասցրին թշնամուն` գերի վերցնելով բազմաթիւ զինուորների եւ նժոյգներ: Նկատի ունենալով նաեւ Խաղտիքի յիշատակութիւնը` պէտք է ընդունել, որ հակառակորդին ջախջախիչ պարտութեան մատնելու մէջ մասնակցել են ոչ միայն Համշէնի, այլեւ Ճորոխ գետի աւազանի հայերը:

Սկսած 14-րդ դարի 60-ական թուականներից` Ճորոխ գետի միջին հոսանքներում ձեւաւորւում է Բաբերդի կամ Բայբուրդի էմիրութիւնը, որը, հնարաւոր է, Համշէնի իշխանութեան հետ միասին եղել է նախ` Ջելաիրների, ապա` Թեմուրի գերագոյն իշխանութեան ներքոյ:

15-րդ դարի սկզբներից Համշէնի իշխանութիւնը յիշատակւում է Առաքել (Arraquiel) անուան հետ: Դէպի հայրենիք ճանապարհին իսպանացի դիւանագէտ Կլավիխոն հիւրընկալւում է Սպերի մուսուլման էմիրի կողմից եւ այստեղից ուղեւորւում Առաքելի երկիրը` որը այդպէս էր կոչւում իշխան Առաքելի անունով: Կլավիխոն գանգատւում է, որ Առաքելի բնակիչները, որ հայ քրիստոնեաներ էին, նրանց չէին ցանկանում թոյլ տալ անցնել երկրով` առանց տուրք վճարելու: Առաքելի ենթակայութիւնը Սպերի էմիրին զուտ անուանական բնոյթ էր կրում, որովհետեւ Սպերի էմիրի կողմից յարգանքով ընդունուած Կլավիխոն ստիպուած է եղել Առաքելի երկրով անցնելու համար տուրք վճարել:

Դեռեւս մինչեւ 1422 թ. Համշէնի իշխանութիւնը յայտնւում է այլ տիրակալի իշխանութեան տակ` դարձեալ Առաքել անունով9: 1425 թ. Համշէնի պարոնը կամ իշխանը Դաւիթն էր` հաւանաբար վերոնշեալ Առաքելի որդին: Նա իշխել է հայոց Պօղոս կաթողիկոսի օրօք` Իսկանդար-բեկ Կարա-Կոյունլուի թագաւորութեան շրջանում: Այդ մասին յիշատակարան է գրուել Համշէնի երկրամասի Կոշտենց վանքում10: Կարա-կոյունլուների պետութեան հզօրացման պայմաններում, չնայած երկրամասի դժուար անցանելիութեանը, Համշէնը ձեռք է բերում որոշակի կարեւորութիւն` Տրապիզոնի կայսրութեան եւ Կար-կոյունլուների պետութեան միջեւ առեւտրում: Խոջա Շամշադինը, որը շահագրգռուած էր այդ առեւտրի մէջ, 1431 թ. վերակառուցում է Տրապիզոնի Չարխափան հայկական եկեղեցին, իսկ մէկ տարի անց հայաբնակ Կաֆա (Թեոդոսիա) քաղաքից ոչ հեռու գտնուող Անտոնի վանքում պատուիրում Ն. Շնորհալու բանաստեղծութիւնների ձեռագիրը11: Պահպանուել է Խոջա Շամշադինի նամակը Համշէնի Դաւիթ իշխանին, որտեղ նրան յորդորում է բաւարարուել սահմանուած տուրքերով եւ չձգտել աւելիին, ապահովել ապրանքների անվտանգութիւնը, նաեւ դիմել Սպերի էմիրին` խնդրելով հետեւել այդ սկզբունքներին: Դժուար չէ համոզուել, որ Դաւիթ իշխանը Իսկանդարի թագաւորութեան տարիներին մեծ հեղինակութիւն ունէր եւ ի վիճակի էր յորդորելու հարեւան Սպերի էմիրին: 1440 թ. Դաւիթ իշխանը իր որդի Վարդի հետ դեռեւս կառավարում էր Համշէնը: Այդ մասին տեղեկութիւններ է պարունակում Խուժիկ վանքում գրուած յիշատակարանը:

Երկու տասնամեակ անց Համշէնի իշխանութիւնը յայտնւում է ծանր կացութեան մէջ: Վարդի անչափահաս որդի Վեկէն (հնարաւոր է` Վիգէն) պարտութիւն է կրում ոմն Շահալիից, գերեվարւում է եւ յանձնւում շէյխ Հայդար Սեւեվիին (1456-1488): Լ. Խաչիկեանի կարծիքով վերոնշեալ Շահալին, ամենայն հաւանականութեամբ, Բայբուրդլու ցեղի առաջնորդն էր12: Սակայն իշխանութիւնը չի վերանում: Երկիրը սկսում է կառավարել հաւանաբար Վեկէնի եղբայր Դաւիթ իշխանը:

1489 թ. Համշէնի իշխանութիւնը կամ Առաքելը դադարեց գոյութիւն ունենալուց: Դաւիթի իշխանութեան տարիներին Համշէն-Սպերի գավառը դեռեւս գտնւում էր Եակուբի` Ակ-կոյունլուների շահի իշխանութեան ներքոյ, սակայն օսմանեան թուրքերը աստիճանաբար ընդարձակում են իրենց տիրոյթները եւ 1489 թ., գուցէ եւ մի փոքր շուտ, նուաճում են Համշէնի իշխանութիւնը:

Ամենայն հաւանականութեամբ Համշէնի իշխանական տոհմից էր սերում յայտնի գիտնական-մանկավարժ Յովհաննէս Համշէնցին, քանի որ գործընկերներն ու աշակերտները նրան անուանում են պարոնորդի կամ թագաւորական տոհմից: Այս վկայութիւնը մէկ անգամ եւս հաստատում է, որ առնուազն 9-րդ դարից սկսած Համշէնի իշխանութիւնը կառավարում էին կամ Բագրատունիները, կամ նրանց հետ խնամիական կապեր ունեցող Համշէնի Ամատունի իշխանները: Յովհաննէս Համշէնցին Գրիգոր Տաթեւացու աշակերտն էր եւ փայլուն կրթութիւն էր ստացել Տաթեւի համալսարանում: Ձեռնադրումից յետոյ նա հաստատւում է Երզնկա քաղաքից ոչ հեռու գտնուող Աւագ վանքում: Յայտնի րաբունապետի մօտ են հաւաքւում աշակերտներ Հաղպատից, Տարօնից, Դարանաղից, Սեբաստիայից, Տիվրիկից, Տրապիզոնից, Ղրիմից եւ այլ վայրերից: 1489 թ. նրա գլխաւորած համալսարանը տեղափոխւում է Ս. Յակոբի կամ Կապոսի վանքը: Համալսարանի ռեկտոր րաբունապետ Յովհաննէսը վախճանուել է 1497 թ.:

Աւագ վանքը եւ Կապոսի վանքը գտնուել են Համշէնի իշխանութեան տարածքից դուրս, սակայն 15-16-րդ դարերում այնտեղ նոյնպէս կային վանքեր եւ գրչութեան կենտրոններ: Ըստ Ոսկեանի` Համշէնի սահմաններում կար երեք վանք` Խաչեքարի, Ս. Խաչիկ հօր եւ Վարշամակի կամ Վարսամբեկի վանքերը: Սակայն յայտնի եւ նոր տուեալների հիման վրայ Լ. Խաչիկեանը յանգեց այն եզրակացութեանը, որ դրանք նոյնն են: Խաչեքարի վանքը գտնւում էր Եղնովիտ գիւղում: Այդ վանքում է ստեղծագործել Կարապետ երեցը:

Խաչեքարի վանքը Համշէնի միակ վանական համալիրը չէր: 15-րդ դարի կէսերին այնտեղ յիշատակւում են նաեւ Կոշտենց եւ Խուժկա կամ Խուժիկ վանքերը, թէեւ դրանց մասին Ոսկեանը տուեալներ չունի: Անկասկած Համշէնում ստեղծուել են տասնեակ կամ հարիւրաւոր ձեռագրեր, որոնց մեծ մասը ոչնչացուել է նուաճողների կողմից կամ պարզապէս ծանօթ չէ գիտական աշխարհին: Հայ մշակոյթի բազմաթիւ համշէնահայ ներկայացուցիչներ ստեղծագործել են պատմական Հայաստանի տարբեր վանքերում: Յայտնի են Յովհաննէս եպիսկոպոս համշէնցին, Յակոբ համշէնցին, Մովսէս վարդապէտը եւ այլք:

Համշէնահայերի համար ողբերգական հետեւանք ունեցաւ բնակչութեան զգալի թուի բռնի իսլամացումը: Ս. Հայկունին բանահիւսութեան հենքի վրայ վերականգնել է Կարա-դերէի հայութեան իսլամացման գործընթացը, որը նրա կարծիքով տեղի է ունեցել 1708-1710 թթ.: Հետեւաբար բուն Համշէնի բռնի իսլամացումը, որը տեղի է ունեցել տասնամեակներ առաջ, կարող էր կատարուած լինել 17-րդ դարում: Համաձայն Պ. Թումայեանցի` ցաւօք այսօր անարդար կերպով մոռացութեան մատնուած հետազօտողի` Կարա-դերէի հայերը այստեղ են վերաբնակուել Սպերից, Բաբերդից եւ, մասամբ, Համշէնից` մօտ 170-180 տարի առաջ` խուսափելով բռնի իսլամացումից: Իսլամացումից յետոյ ուժեղացաւ հալածանքը Կարա-դերէի այն բնակիչների նկատմամբ, որոնք չուրացան հաւատը, եւ հազարաւոր հայեր, զրկուելով ամէն ինչից, փախան Տրապիզոնի, Օրդուի, Չարշամբայի, Սինոպի եւ, անգամ, Ադաբազարի գիւղերն ու քաղաքները13: Ըստ Լ. Խաչիկեանի ճշտած տուեալների` բուն Համշէնի բնակչութեան իսլամացումը տեղի է ունեցել 1690-1700 թթ., իսկ Կարա-դերէի հայութեան իսլամացումը` 1780 թ.: Մօտաւորապէս նոյն ժամանակաշրջանում էլ իրականացուել է Ճորոխ գետի հովտում բնակուող համշէնահայերի` այսպէս կոչուած` խոպա-հեմշիլների իսլամացումը: Իսլամացումն իրականացուեց միայն հայ բնակչութեան հերոսական դիմադրութեան ճնշումից յետոյ, որը տեւեց տասնամեակներ: Դեռեւս 19-րդ դարի սկզբներին Հ. Բժշկեանը նկատում է, որ համշէնցիները կէս-կէս են, այսինքն` լինելով մուսուլմաններ` գաղտնի հետեւում են քրիստոնէական դաւանանքին: Այսպիսին էին նաեւ Կարա-դերէի հայերը: Կէս – կէս լինելու արտայայտութիւն էին նաեւ կրկնակի անունները. Ալի-Սարգիս Կարապետ-օղլի, Մահմուդ – Յովհաննէս օղլի եւ այլն: Իսլամը յաղթանակեց միայն 19-րդ դարի վերջին տասնամեակներին: Ըստ Պ. Թումայեանցի` 19-րդ դարի վերջին միայն Եղնովիտ գիւղում պահպանուել էր 20 քրիստոնեայ ընտանիք:

Իսլամ ընդունած քրիստոնեաները սովորաբար իրենց անուանում էին մուսուլմաններ կամ օսմանցիներ, սակայն համշէնահայերը, անգամ իսլամացումից յետոյ, պահպանեցին իրենց լեզուն` հայոց լեզուի Համշէնի բարբառը, նաեւ բանահիւսութիւնն ու գետերի, ձորերի, լեռների անունները, իրենց անուանում էին հեմշիններ: Համշէնցիները առ այսօր ընտանիքում խօսում են իրենց բարբառով: Ջ. Դիւմեզիլը 1962 թ. մի համշէնցի ուսանողից գրի առաւ երեք հեքիաթ` Համշէնի բարբառով: Այժմ էլ համշէնցիները աչքի են ընկնում խիզախութեամբ, արդարամտութեամբ, անկաշառութեամբ, անկեղծութեամբ եւ ամուսնական կապեր չեն հաստատում օտարների հետ: Իրենց անուանելով հեմշիններ` նրանք ընդգծում են ոչ այնքան իրենց հայրենի երկիրը, որքան հայկական ծագումը: 19-րդ դարի վերջերին նրանց թիւը մօտ 16 հազար էր: Հր. Աճառեանի տվյալներով մինչեւ հայոց ցեղասպանութիւնը Թուրքիայում բնակւում էր 20 հազար քրիստոնեայ համշէնցի եւ մօտ նոյնքան էլ մուսուլման համշէնցի: Այսօր, անշուշտ, վերջիններս զգալիօրէն շատ են: Նրանք բնակւում են Ֆորտունա գետի եւ նրա վտակների հովտում, նաեւ` Կարա-դերէի հովտում: Խոփա – հեմշինները բնակւում են Խոփայի շրջանում` լազերի բնակավայրերից հարաւ: Սակայն համշէնցիներ կան նաեւ լազերի գիւղերում, որոնք ապրում են մեկուսացած կեանքով:

Աշխարհագրական պայմանների, մշակովի հողերի անբաւարարութեան պատճառով համշէնցիները դեռեւս վաղ ժամանակներում տարածուել են Սեւ ծովի ափերին` ստեղծելով նոր բնակավայրեր: Նոր հողերում հաստատուելիս նրանք յաճախ ընդհարւում էին յոյների եւ լազերի հետ: Այդ ընդհարումներն իրենց արտայայտութիւնն էին գտնում ժողովրդական բանահիւսութեան մէջ, սակայն ժողովրդական զրոյցները, ցաւօք, չէին գրի առնւում: Հայ բնակչութեան արտագաղթը Համշէնից յատկապէս ուժեղացաւ հայութեան բռնի իսլամացման տարիներին: Այդ ժամանակ նրանք, ինչպէս վերեւում նշուեց, տարածուեցին Սեւ ծովի ողջ հարաւային ափով մէկ: Հր. Աճառեանի տուեալներով ցեղասպանութիւնից առաջ Տրապիզոնում կար 800 հայ ընտանիք, Դեիրմեն-դերէից մինչեւ Եամբոլի գետը` 2340 մարդ, Սիւրմենէում` 100 ընտանիք, Ախչեբադում` 4000 մարդ, Տրիպոլիում` 40 ընտանիք, Կերասունտում` 400 մարդ, Ջանիկում` 2000 ընտանիք: Համշէնցի վերաբնակները հաստատուել էին նոյնիսկ Իզմիթում (Նիկոմեդիա):

Քրիստոնեայ համշէնահայութիւնը հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ դարձաւ թուրք վանդալների զոհը: Բացառուած չէ, որ նրա մի մասը ընդունել է իսլամը եւ առ այսօր բնակւում է Թուրքիայի տարբեր վայրերում` պահպանելով իր բարբառն ու սովորոյթները:

Շատ համշէնահայեր գաղթեցին Ղրիմ եւ Սեւ ծովի կովկասեան ափերը: Վստահ կարելի է ասել, որ 14-րդ դարից սկսած Ղրիմի թերակղզին համշէնցի վերաբնակների համար եղել է սիրուած վայր: Դա են ապացուցում Ղրիմի հայերի բարբառի հետքերը նորնախիջեւանցի հայերի բարբառի մէջ, որը մի քանի պարամետրերովզարմանալի կերպով յիշեցնում է Համշէնի բարբառը: Համշէնահայերը Ղրիմի միջոցով կապեր էին հաստատում նաեւ հիւսիսային երկրների հետ` մինչեւ Էստոնիա:

Սկսած 19-րդ դարի 60-ական թթ., բայց առաւել զանգուածաբար` 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից յետոյ համշէնահայերն սկսեցին վերաբնակուել Սեւ ծովի հիւսիսարեւելեան ափերում եւ հաստատուեցին Սուխումում, Սոչիում, Մացեստայում, Մծարայում, Ծեբելդայում, Ադլերում, Շապշուղում, Նոր Աֆոնում եւ այլ բնակավայրերում: Հետագայում նրանք տարածուեցին Կուբանի եւ Եկատերինոդարի ուղղութիւններով` հիմնելով նոր բնակավայրեր: Սեւ ծովի ռուսական ափի զարգացումը նշանակալի չափով պայմանաւորուած է հայութեան ներհոսքով: Հայերը առանձնայատուկ դերակատարութիւն ունեցան Սեւ ծովի ռուսական ափերին ծխախոտագործութեան զարգացման մէջ: Հայերի ջանքերի շնորհիւ տարածաշրջանում աշխուժացաւ տնտեսական կեանքը, չորացուեցին դարաւոր ճահիճները, շատ անտառային զանգուածներ վերածուեցին հարուստ ագարակների: Տուեալ տարածաշրջանում հայերի նուաճումների մասին սկսեցին խօսել այն ժամանակ, երբ նրանք ընդամէնը 15 հազար էին: Նրանց թիւը աւելացաւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սարսափելի տարիներին եւ հայոց ցեղասպանութեան շրջանում: 1944 թ. համշէնահայերի թիւը 60 հազար էր, իսկ այժմ ամենահամեստ հաշուարկներով անց է 140, գուցէեւ` 150 հազարից, թէեւ վերջին ողբերգական իրադարձութիւններից յետոյ նրանց զգալի մասը վերաբնակուեց Ռուսաստանի Դաշնութեան ներքին շրջաններում: Անհամեմատ մեծ է Թուրքիայի իսլամացած համշէնցիների թիւը. ամենայն հաւանականութեամբ այն նուազագոյնը 200 հազար է: Ճիշդ քարոզչութեան դէպքում, օգտագործելով հեռուստատեսութիւնը, ռադիօն, զանգուածային լրատուութեան այլ միջոցներ, մեր կարծիքով նրանց մեծ մասին կարելի է վերադարձնել հայ ժողովրդի հարազատ գիրկը:

Ծանօթագրութիւններ

1. Պատմութիւն Ղեւոնդայ Մեծի վարդապետի հայոց, Ս. Պետերբուրգ, 1877, գլ. 42, էջ 168-169:
2. Յովհան Մամիկոնեան, Պատմութիւն Տարօնոյ, Երեւան, 1941, էջ 284:
3. Նոյն տեղում, էջ 285:
4. Ս. Հայկունի, Համշէն, տե՜ս ՙԱրարատ՚, 1895, էջ 297:
5. Հեթում պատմիչ թաթարաց, Վենետիկ, 1842, էջ 15:
6. Рюи Гонзалес де Клавихо. Дневник путешествия ко двору Тимура в Самарканде в 1403 – 1406 гг. СПБ, 1881, с. 382-384:
7. Dr. K. Koch Wanderungen im riente Wahrend der Jahr 1843 und 1844, II, Reise in Pontishen Gebirge und Turkisch-Armenien, Weimar, 1846, s. 22-25.
8. Ս. Հայկունի, Համշէն, տե՜ս ՙԱրարատ՚, 1895, էջ 295-297:
9. ԺԷ. դարի հայերէն ձեռագրերի յիշատակարաններ, մասն Ա., Երեւան, 1955, էջ 365:
10. Նոյն տեղում, էջ 365:
11. Լ. Խաչիկեան, էջեր համշէնահայ պատմութիւնից, տե՜ս ՙԲանբեր Երեւանի
համալսարանի՚, 1969, թիւ 2, էջ 127:
12. Նոյն տեղում, էջ 128:
13. П. Тумянц, Армяне Понта, см. ՙԼումա՚, 1899, II, с.175-177.

Համշէն Եւ Համշէնահայութիւն
(գիտաժողովի նիւթեր)
ԵՐԵՒԱՆ – ՆՊԷՅՐՈՒԹ, 2007

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: