Հայ Էթնոկրօնական Տարրը ՙԱնատոլիայում՚ (1991 – 2005 թթ.)

by

Կարէն Խանլարի

Դոկտոր, պրոֆեօոր

Ներկայիս Թուրքիայի էթնոկրօնական խմբերի պատկերը կազ­մում է խիստ բարդ խճանկար: Հակառակ պետական պնդում­նե­րին ու ներկայացրած վիճակագրական տուեալներին` այսօր աւելի քան 50 էթնոկրօնական խմբեր են ապրում Թուրքիայում1:

Առգոյ էթնիկական խմբերի նկատմամբ պատմականօրէն կի­րարկուել է ուծացման համատարած եւ բիրտ քաղա­քա­կա­նութիւն: Արդիւնքում, սակայն, հակառակ գործադրուած մար­տավարա­կան հնարք­ների՝ ցարդ յայտնաբերելի են մնացել ոչ-թուրք էթնիկական խմբե­րը, եւ այդքանով կարելի է ասել՝ կաթուածահար վիճակում է գտնւում ասիմիլիացիայի պետական քաղաքականութիւնը:

Պիտի ասել, որ ըստ Լոզանի դաշնագրի տրամադրութիւնների՝ Թուրքիայում միայն պոլսաբնակ հայերը, յոյներն ու հրեաներն են պաշտօնապէս ճանաչւում որպէս ՙփոքրա­մաս­նու­թիւն՚: Էթնոկրօնական միւս խմբերի մասին նոյնիսկ օրէնքով արգելուած է խօսելը: Սակայն Թուրքիայի վարչապետարանի Մարդ­կային իրաւունքների խորհուրդը, Թուրքիայի` Եւրոմիու­թեանն անդամակցելու թոհ ու բոհում, 2004 թ. հոկտեմբերին հրա­պա­րակեց մի տեղեկագիր, որում ընդգծում էր Թուրքիայի զանա­զան ազգերի ու էթնիկական խմբերի գոյութեան հարցը: Կառավարութեանն առաքուած տեղեկագիրը չհաստատուեց եւ չպաշտօնականացուեց երբեք, այնուամենայնիւ այն մնաց որպէս Թուրքիայի իրա­կան վիճակը արտացոլող նշանակալի փաստաթուղթ, ուր դի­­տել էր տալիս, որ ՙայլեւս անցել է թուրքական վերին ինքնու­թեան ու մի մշակոյթի ու լեզուի վրայ հիմնուած պետականութեան շրջա­նը՚2, եւ առաջարկւում էր, որ ՙթուրքական վերին ինքնութեան՚ տակ ընդունուեն նաեւ մշակութային ու լեզուական բազմաթիւ ենթաինք­նութիւնները:

Յատկանշական ենք համարում սոյն տեղեկագրի բովանդա­կու­թեան գծով մէջ բերել ՙՌադիկալ՚ թերթի վերլուծաբան Ադնան Քես­քինի հետեւեալ տողերը. ՙԱյսօրուայ սահմանադրութիւնը, որի առա­ջին յօդուածներից մէկը արգելում է նոյնիսկ փոփոխութիւն առա­ջարկել երկրի ամբողջականութեան ու անբաժանելիութեան սկզբուն­քի մասին, այսօր ժամանակավրէպ է դարձել, որովհետեւ այդպիսի մի ամբողջականութեան մասին խօսե­լը նշանակում է պնդել երկրի ՙմոնոլիթ՚ լինելու, այսինքն՝ միակտուր ու միահատուած լինելու վրայ ու ժխտել միւս փոքրամասնութիւններուն գոյութիւնը՚3 (ընդգծումը մերն է – Կ. Խ.) :

Թուրքիայի քաղաքական ուժերից եւ կուսակցութիւններից ոչ մէկը (ի բացառեալ հատ ու կենտ ծայրայեղ ձախ հոսանքների եւ քրդա­կան պառլամենտական DeHaP կուսակցութեան) Լո­զա­նի դաշնագրի հասկացութիւնների ընդհանուր շրջագծից դուրս չի ընդունում էթնոկրօնական որեւէ խմբի գոյութեան փաստը: Դրան­ցից ոմանք, օրինակ` ՙԳորշ գայլերը՚, նոյնիսկ դա էլ են մեր­ժում: Սակայն գտնւում են աւելի լայնախոհութիւն մոգացողներ (CeHePe եւ ANAP), որոնք, օրինակ, Կ. Պոլսի քաղաքապետական խոր­հուրդների 2004 թ. ընտրութիւններում մի քանի հայեր են ներա­ռում իրենց ընտրացանկերում4:

Թուրքիայի հայութիւնը կենցաղային-հասարակական ներքին յարաբերութիւնների տեսանկիւնից եւ ուծացման ենթարկուելու իմաս­­տով մեծապէս այլատարր է առ այսօր եւ ներկայանում է դի­մագծային տարբեր տիպերով: Թուրքիայի հայոց պատրիարք Շնորհք արք. Գալուստեանը 1980 թ. Երուսաղէմում բա­­նա­խօ­սու­թեան մէջ հետեւեալն է ասում գաւառահայութեան մասին. ՙՁեզ կը ներկայացնեմ գաւառահայութեան չորս խաւերը, ինչպէս որ տեսել եմ նրանց.

ա. Հայեր, որոնք գիտակցաբար եւ կամաւոր կերպով իսլա­մա­ցել են, խզուել են հայութիւնից եւ ապրում են թուրքերի մէջ: Սրանք են, որ մինչեւ միլիոնի հասնում են իրենց թուով:

բ. Հայեր, որոնք երեք սերունդ առաջ իսլամացել են եւ քրդա­կան աշիրէթական ձեւերով ապրում են մեկուսի եւ չեն խառնւում:

գ. Կամայ թէ ակամայ իսլամացած հայեր, որոնք իրենց հայ­կա­կան զգացումը պահել են եւ Պոլիս հաստատուելուն պէս դա­տա­րանի միջոցով իրենց անձնագրի վրայի ՙիսլամ՚ գրութիւնը ՙէր­մե­նի՚-ով են փոխարինում:

դ. Բուն գաւառահայերը, որ պատիւ իրենց՝ հակառակ բոլոր զգալի եւ անզգալի դժուարութիւններին՝ հայ են մնացել, եւ այսօր Ստամբուլի հայութեան մեծագոյն մասը նրանցից է բաղկանում՚5:

Թէեւ Շնորհք պատրիարքի այս տեղեկատուութեան համե­մատ ներկայիս կացութիւնը փոխուած կարելի է համարել, այնուա­մե­­նայնիւ դա բաւարար հիմք է հանդիսանում ՙԱնատոլիայի՚ հա­յու­­­թեանը տիպաբանական իմաստով բաժանելու երեք էթնո­կրօ­նա­կան խմբերի.

աՊաշտօնական հայութիւն. այս խումբը Հայ առա­քե­լական, Կաթողիկէ կամ Աւետարանական եկեղեցիներին կապուող հա­մայնք­ների տեսքով գոյատեւել է զանազան նահանգներում եւ աւան­ներում: ՙՊաշտօնական՚ հայութեան կապը Կ. Պոլսի կազմա­կերպուած համայնքի հետ քիչ թէ շատ պահպանուել է մանաւանդ պատմական Կիլիկիայում:

բԻսլամացած հայութիւն. այս խումբը հիմնականում բաղկացած է պոնտահայ եւ համշէնահայ մանր ու խոշոր տոհ­մա­կան խմբերից, որոնք իսլամացել են 17-18-րդ դարում եւ բնակւում են սեւծովեան ափերիզում` պատմական Ջանիկից (Սամսունից) մին­չեւ հայ-վրացական սահմանները երկարող տարածքներում: Իսլամացած տիպն այստեղ իր համեմատական լայն շրջագծում պարու­նակում է նաեւ կէս-կէս եւ հայ-լազ կոչուած խմբերին6:

գԹաքուն հայութիւն. այս խումբը բռնի կերպով եւ իր ֆիզիքական գոյութիւնը պահելու հարկադրանքի տակ իսլամացել է հայկական պարբերական կոտորածների եւ մասնաւորաբար 1915 թ. Ցեղասպանութեան հետեւանքով եւ ապրում է բազմաթիւ քրդաբնակ եւ թուրքաբնակ գիւղերում ու գիւղակներում: Սա վերոնշեալ իսլամացած խմբից տարբերւում է իր իսլամացման ժամանակով եւ գործընթացով: Այլապէս ընդհանուր օրինաչափ երեւոյթը եւ արդիւնքը մնում է նոյնը:

Կացութիւնը ներկայումս

Պատմական ներկայ ժամանակահատուածի բնորոշ շրջա­դարձն է կազմում Խ. Միութեան փլուզումը՝ իր բոլոր ուղղակի եւ անուղղակի հետեւանքներով: Մի շարք քաղաքական վերլու­ծա­բան­ներ փլուզման պատճառները հիմնականում գտնում են Խորհրդային համակարգի տնտեսական սնանկութեան, ռազմական եւ տիեզերական տեխնոլոգիաների անմրցունակութեան եւ տկա­րու­­թեան մէջ:

Սակայն մեր գնահատմամբ փլուզման գլխաւոր եւ առաջ­նային պատճառներն են հանդիսացել ազգային-էթնիկական հար­ցե­րի առկայութիւնն ու վերազարթօնքը` մէկ կողմից եւ միւս կողմից՝ տեղե­կատուական աշխարհի սրընթաց զարգացումները: Այս երկու գոր­ծօնները, փլուզման պատճառ հանդիսանալուց բացի, յեղա­փո­խա­կան իրավիճակի մէջ դրեցին տարածաշրջանի իրաւազրկուած ազ­գերին եւ էթնիկական խմբերին՝ իրենց ազգային ինքնութեան եւ ան­լոյծ հարցերի արծարծման առումով:

Թուրքիան, Խ. Միութեան պէս բազմազգ պետութիւն լինելով հանդերձ, նոյն ճակատագիրը ունեցաւ: Սակայն Խ. Միութեան փլուզումը եւ դրա հետեւանքով խորհրդային հանրա­պե­տու­թիւն­նե­րի անկախութիւնը քաղաքական եւ իրաւական նախադէպ հան­դի­սացաւ միւս բոլոր բազմազգ պետութիւնների համար: Այդպիսով՝ Թուրքիան ապրեց եւ ներկայումս էլ ապրում է փլուզման զարհուրելի մղձաւանջ:

Թուրքիայի հաւանական փլուզման եւ հողային ամբող­ջա­կա­նու­թեան քայքայման որեւէ ուղի, մեր համոզմամբ, անխու­սա­փե­լիօրէն անցնելու է Հայկական Հարցի միջով: ՙԹուրքիայի հա­մար, – գրում էր Ռուբէն Տէր Մինասեանը, – Հայկական խնդիրը նոյն­քան եւ աւելի վտանգաւոր կը համարուէր՝ քան քրդականը: Հայ ժողովրդի ազգային գիտակցութիւնը, բարձր մշակոյթը, Հայկական Դա­տի միջազգային բնոյթը աւելի հաւանական կը դարձնէին Հա­յաս­­­տանի՝ քան Քուրդստանի ստեղծումը՚7: Եթէ Ռուբէնի թուարկած գոր­ծօններին գումարենք նաեւ այսօրուայ անկախ Հա­յաս­տանի գոյու­թիւնը, ապա պատահական չպիտի համարել BBC-ի 2004 հոկ­տեմբերի վերլուծութիւնը, համաձայն որի՝ ՙԹուրքիայում ոչ մի հարց չունի այն աստիճան զգայնութիւն, որքան հայերի ճակա­տա­գի­րը Օսմանեան կայսրութեան վերջին տարիներին՚8:

Ահա Թուրքիայի հայութեան ներկայ կացութիւնը.

ԱՙՊաշտօնական՚ հայութիւն: Հայութեան միւս խմբերի համեմատութեամբ ՙպաշտօնական՚ հայութեան ներկայ վի­ճա­կի մասին առաւել շատ տեղեկութիւններ կան մեր տրա­մադրութեան տակ: Որոշ բացառութեամբ` նրա վիճակը շա­րու­նա­կում է այսօր եւս մնալ անմխիթար: ՙԹայմզ՚ օրաթերթը 1994 թ. տուեց ազդանշանը այն մասին, թէ Թուրքիայի դէմ մի նոր արշաւ պիտի սկսուի՝ պայմանաւորուած քրիստոնեաների վրայ ծանր ճնշում­ներով : ՙԹայմզի՚ լուրը գրի է առնուել մասնաւորա­բար Թուրքիայի արեւելեան նահանգներում ապրող քրիս­տոնեաների առիթով9:

1995 թ. հրատարակուած ՙՀայերն աշխարհում՚ համառօտ հանրագիտարանը ՙպաշտօնական՚ հայութեան թուաքանակը գնա­հատում է մօտ 10 միլիոն10:

ԲԻսլամացած հայութիւն: Հարուարդի եւ Կոլումբիայի համալ­սարանների լեզուաբանական շրջանակներում համբաւ ունե­ցող Բերտ Վաուքսն իր յօդուածի նախաբանում համ­շէնահայութեանը բաժանում է երեք հիմնական խմբերի11.

աարեւմտեան համշէնահայութիւն. Օրդուում, Տրապիզոնում եւ Ռիզէում ցրուած, թուրքախօս եւ իսլամին յարած,

բարեւելեան համշէնահայութիւն. առաւելաբար Արդուինում բնակուող, համշէնահայ բարբառով խօսող եւ իսլամին յարած,

գհիւսիսային համշէնահայութիւն. Վրաստանում եւ Ռուսաս­տա­նում բնակուող, համշէնահայ բարբառով խօսող եւ քրիստոնեայ:

Իսլամացած եւ Թուրքիայում բնակուող առաջին երկու խմբի թուաքանակը գերակշռում է Թուրքիայի սահմաններից դուրս բնակուող վերջին խմբին:

Wikipedia համացանցային հանրագիտարանը Թուրքիայի համ­շէնցիների կամ հեմշինլիների համար նման մի տեսակաւորում է նկատի առնում՝ արեւմտեան խմբին կոչելով ՙԲաշ-հեմշինցիներ՚, իսկ արեւելեան խմբին՝ ՙՀոփա-հեմշինցիներ՚12:

Հարաւային Կալիֆորնիայի համալսարանի աշխատակից Յովան Սիմոնեանը Ռիզէում բնակուող արեւմտեան համշէնահայութեան (կամ բաշ-համշէնցիութիւն) թուաքա­նակը գնահատում է 15-ից 23 հազար, Հոփայի (պատմական Խոպա) արեւելեան համ­շէ­նա­հայերի թիւը` 25 հազար մարդ13:

Սա նշանակում է, որ համշէնահայութիւնը Հոփայում կազմում է բնակչութեան բացարձակ մեծամասնութիւնը: Այս իրողութիւնը հաստատում է նաեւ Armeniapedia էլեկտրոնային հանրագիտարանը14:

Թուրքիայի համշէնահայութեան թուաքանակի մասին վկայու­թիւն­ները բաւականին տարբեր են ու այլազան:

Դոկտ. Թեսսա Հոֆմանի գնահատմամբ ՙԱյնտեղ 20 հազար մուսուլման համշէնցիներ կան, որոնց հայրենիքը գտնւում է Տրա­պի­զոնի եւ Էրզրումի արանքում՚15:

Դժուար է ճշտել, թէ որոնք են համշէնահայութեան թուաքանակի թերագնահատման պատճառները: Վիճակագրական ստոյգ տուեալ­նե­րի չգոյութեանն առընթեր՝ մենք գտնում ենք, որ Թուրքիայի պե­տա­կան շրջանակների մօտ առկայ է պոնտահայերին` որպէս պոն­տա­ցի յոյներ, բաշ-համշէնցիներին` որպէս լազեր եւ արեւելեան համ­շէ­նահայերի մի բաժնին` որպէս վրացիներ ներկայացնելու մի­տումը, որի խորքում, իհարկէ, ընկած է հակահայ տրա­մադրուածու­թիւնը:

Իսլամական հասարակութեան սեկուլարացման ինստիտուտի համանուն կայքէջում մի իսլամացած հայ իր 16 սեպտ. 2002 թուակիր էլեկտրոնային նամակում գրում է. ՙՀայախօս մուսուլ­ման­նե­րով բնակեցուած գիւղեր կան: Որոշ աղբիւրներ նրանց թուաքա­նա­կը գնահատում են շուրջ 2 միլիոն՚16:

Գրիգոր Աւագեանի տուեալներով ՙԹուրքիայում, մասամբ նաեւ այլ երկրներում ապրում են շուրջ 4 միլիոն մուսուլման համ­շէ­նա­հայեր՚17:

Ըստ բուն համշէնահայ, Գեօթէ համալսարանի գիտաշ­խա­տող, նախկին վարչապետ Մեսուդ Ելմազի ազգականուհի Ալիէ-Ալիս Ալթըի (Կոստանեան)` ՙԱյսօր աւելի քան մէկ միլիոն իր ազ­գա­կից­ները գտնւում են ազգային ինքնագիտակցութեան ու զարթօնքի գործընթացում՚18:

Ալիէ Ալթըի զաւակ, գերմանաբնակ Դենիզ Ալթըի հար­ցա­զրոյցում նկարագրւում է Թուրքիայի համշէնահայութեան վիճակը եւ նրանց թիւը գնահատւում շուրջ 1.5 միլիոն19:

Թէեւ կրօնական այլասերումը մնում է անցանկալի իրակա­նու­թիւն համշէնահայերի մօտ, սակայն իսլամի նկատմամբ նրանց տածած հաւատքը հեռու է ‎սուննիա­կանութեանն յատուկ մոլեռանդութիւնից: ՙՀամշէն­նե­րը շատ կրօնական չեն, – պարզաբանում է Յովան Սիմոնեանը իր դասախօսական ելոյթներից մէկում,- նրանք շատ քիչ մզկիթներ ունեն, եւ շատ քիչ մարդիկ են ուշադրութիւն դարձնում դրանց: Համշէնցիները նաեւ օգտագործում են ալքոհոլիկ խմիչքներ՚20:

Թուրքիայի համշէնահայերը վերջին տարիներին մեծ աշխոյժ են ցուցաբերում ազգային-էթնիկական գիտակցութեան զարթօնքի բնա­գաւառում: Այս իմաստով յատկանշական են նրանց ինքնար­ծարծ­ման ելոյթներն ու յօդուածները՝ մի շարք կայքէջերում եւ էլեկտրոնային ֆորումներում21:

Համշէնահայութեան այս ինքնաճանաչման շարժումը, գտնուելով հանդերձ նախնական փուլում, ունի մեծ ներուժ, գերա­զան­ցապէս ընթանում է ինքնուրոյն մղումներով ու պարզում է զարգացման շօշափելի տարողութիւն:

ԳՙԹաքուն՚ հայութիւն: Ներկայումս Անատոլիայում բնակուող հայութիւնը իր էթնիկական վերակերպուած տիպերով շա­րու­նակում է մնալ խորհրդաւոր եւ գրեթէ անճանաչելի: Միւսների համե­մատութեամբ ՙթաքուն՚ հայերի պարագան թերեւս ամենա­բար­դը պիտի համարել:

ՙԹա­քուն՚ հայութիւն է ապրում կենտրոնական եւ արեւելեան Թուր­քիայի բազմաթիւ շրջաններում, յատկապէս Արեւմտեան եւ Հա­րաւ­արեւմտեան Հայաստանում:

Քենան Էւրէնի զինուորական իշխանութիւնների ժամա­նակուանից սկսած եւ յատկապէս 90-ական թուականների ընթացքում թուր­քական բանակը աւերել կամ այրել է բազմաթիւ գիւղեր եւ գիւղակ­ներ Թուրքիայի արեւելեան գաւառներում եւ տեղահանել շուրջ երեք միլիոնի հասնող բնակչութիւն:

Այս զանգուածային վանդալականութիւններից չէր կարող ան­մասն մնալ հայութիւնը: Մեզ դեռ յայտնի չէ հայկական գիւղերի կրած մարդկային եւ նիւթական վնասների ճշգրիտ չափը: Մարդ­կային իրաւունքների պաշտպան մի կայքէջում ասւում է, որ ՙթուով 729 գիւղեր (թէ՜ քրդական, թէ՜ քրիստոնէական) դատարկուել են անվտան­գութեան ուժերի կողմից (ընդգծումը մերն է – Կ.Խ.)՚22:

ՙԹաքուն՚ հայութեան ընդհանուր թուաքանակի ճշտման հա­մար քիչ տուեալներ կան մեր տրամադրութեան տակ:

Թեսսա Հոֆմանը ՙcrypto-armenians՚ կամ ՙթաքուն հայեր՚ի թուաքա­նակը գնահատում է 30-ից 40 հազար23: Մեր համոզմամբ այս թուաքանակը խիստ թերագնահատուած է:

Միւս կողմից` գերագնահատուած մի թուաքանակի մասին ակնարկ­ներ կան Քրդստանի աքսորեալ խորհրդարանի փաս­տաթղթերում, ընդ որում` այսպէս կոչուած` ՙՄեծ Քրդստանի՚ սահ­ման­ներում ապրող ասորի եւ հայ բնակչութեան թուաքանակի գու­մա­րը գնահատւում է ամբողջական բնակչութեան շուրջ 10%-ը24:

Եթէ Թուրքիայի քրդերի միջին թուաքանակը 15 միլիոն համա­րենք (տես25 եւ26), ապա ասորի եւ հայ բնակչութեան թուաքանակը, ըստ վերոնշեալ հիմնաւորման, պիտի գնահատել շուրջ 1.5 միլիոն:

Քրդական ՙOzgur politik՚ էլեկտրոնային թերթի 1997 թ. Դեկ­տեմ­բերի համարը եւս ակնարկում է նման մի թուաքանակի մասին՝ ասե­լով, որ ՙքրդական տարածքներում՚ սուրիանական եւ հայկական ծա­գումով 2միլիոն ՙքրդեր՚ կան27:

Ասորի եւ հայ բնակչութեան համար 1.5 միլիոն թուաքանակը թէեւ առայժմ փաստարկելի եւ ստուգելի չէ, սակայն լուրջ նկա­տառ­ման է արժանի: Այնուամենայնիւ, հայ մնացորդացի բնական աճը նկա­տի առնելով, ՙթաքուն՚ հայութեան թուաքանակը առնուազն մի քանի հարիւր հազար կարելի է հաշուել:

Թուրք առաջադէմ մտաւորական Քեմալ Եալչինը մի հար­ցա­զրոյցում ահա այսպէս է բնութագրում մերօրեայ ՙթա­քուն՚ հային. ՙԱյդպիսի ընտանիքներն ապրում են որպէս քուրդ կամ թուրք մուսուլմաններ, եւ նրանց երեխաներն իրենց մայրենի լեզուն չեն սերտում: Իմ տեսած թաքուն հայերից շատերը 15-17 տա­րեկաններ էին, որոնց ծնողները նրանց զգուշացրել էին չխօսել այդ մասին՚28:

Իսկ ՙթաքուն՚ հայութեան քաղաքական տիպարի եւ ուղղուածու­­թեան մասին լիարժէք գաղափար կազմելու համար շա­հե­կան կարող են լինել նաեւ այն փաստերը, որոնք վկայում են քրդական կազմակերպութիւնների շարքերում ծա­գումով հայ անդամների մասին:

ՙՋումհուրիէթը՚ 1993 թ. յուլիսի 11-ի համարում տեղե­կացնում է PKK-ի դէմ ՙհոգեբանական շարժում՚ նախաձեռնելու նպա­տակով վարչապետ Չիլլերի նախագահութեամբ ստեղծուած պե­տական քարոզչական յանձնախմբի մասին, որը պիտի PKK-ի դէմ կանոնաւոր տեղեկուութիւններ տար Թուրքիայի քաղաքական շրջանակներին: Յանձնախումբը, ըստ նշուած աղբիւրի, նպատակ էր ճշտել, որ լուսանկարների եւ այլ տեսակ տեղեկութիւնների միջոցով դիմէր նաեւ PKK-ի շարքայիններին եւ նրանց հարց ուղղէր, թէ նրանք գիտե՞ն արդեօք, որ Աբդուլլահ Օջալանը հայերի ձեռքում գործիք է դարձել եւ այլն: ՙԼուսանկարների միջոցով, – գրում է ՙՋումհուրիէթը՚, – PKK-ականների համար յստակ է դառ­նալու կազմակերպութեան մէջ գործող ահաբեկիչներիհայ­կա­կան ծագումը (ընդգծումը մերն է – Կ.Խ.)՚29:

ՙԳորշ Գայլեր՚ աշխատութեան հեղինակները ասում են, որ Թուրքիայում PKK-ն յաճախ է ներկայացւում որպէս ՙհայ ստրուկ­նե­րից՚ բաղկացած կառոյց: MeHePe-ի երբեմնի առաջնորդ ՙԱլ­փարսլան Թուրքեշը նոյնիսկ բերնից բաց է թողել, որ Աբդուլլահ Օջա­լանը քուրդ չէ, այլ հայ է, եւ իր իսկական անունն էլ Ակոբ Ար­թինեան է՚30:

Աջակողմեան ՙՄէյդան՚ թերթը չէր խորշում նոյնիսկ այս մա­սին վերջնական եզրայանգումներ հրապարակելուց. ՙԹուր­քիայում Քրդական հարց գոյութիւն չունի. հարցը Հայկական է՚31:

Օջալանի հայկական ծագման մասին առաջին անգամ ար­տա­յայտուել է Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարութիւնը դեռ 1990-ականերին: Այս մասին 2000 թ ակնարկուել է նաեւ ՄԱԿ-ին առաքուած առանձին զեկուցագրում .32:

Թուրքական մի շարք աղբիւրներ, առեւտրական շրջա­նակ­նե­րում համբաւ ունեցող Բեհչէթ Ջանթուրքին ներկայացնելով որպէս PKK-ի նիւթական գործերի եւ հայ ահաբեկչական խմբերի հետ կա­պերի պատասխանատու, շեշտում են, որ նա ՙծնուել է 1950 թ. Դիար­բեքիրում քուրդ հօրից ու հայ մօրից՚33:

Միւս փաստը վերաբերում է PKK-ի նախագահական խորհրդի անդամ Նուրիէ Գեսպիրի եւ դրա Կենտրոնական կոմիտէի ան­դամ­ներ Պեքիր Պաքրճեանի եւ Մուսա Հաճըեւի հայկական ծագմանը, որն առաջինը բացայայտել է ՙԹուրքիէ՚ օրաթերթը 2002 թ. նոյեմբերին34:

Ազդեցիկ ՙՄիլլիէթ՚ թերթում Թուրքիայի ռազմական արտա­կարգ դրութեան կառավարիչ Իւնիլ Էրքանը յայտարարում էր. ՙՄեր հա­մակարգիչներում արձանագրել ենք հայկական ծագում ունեցող 800 PKK-ի անդամներ՚35:

Որոշ աղբիւրների համաձայն` PKK-ի զինուած անդամների թիւը գնահատւում է շուրջ 550036, ինչը համա­պա­տաս­խա­նում է Բիթլիսի տանկային ստորաբաժանման հրամանատար գեներալ Տագմայի յայտնած տեսակէտին: Նա մամլոյ մի հարցազրոյցի մէջ պնդում է, որ ՙPKK-ի ամէն եօթներորդ անդամը հայ է: PKK-ի այդ անդամները զաւակներն են այն հայերի, ովքեր օսմանական կայսրութիւնը կռնակից դաշունահարեցին Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում՚37:

Նոյն գեներալ Թագման, մի այլ առիթով` 1995 թ., եւս յայտնում է, որ տեղի ունեցած ինչ-որ ծանր մարտերի ընթացքում ՙքրդեր չկային այնտեղ: Նրանք, ովքեր մեր ստորաբաժանման ուժե­րի գրոհների արդիւնքում նահանջեցին դէպի լեռները, հայեր էին (ընդգծումը մերն է – Կ.Խ.)՚38:

Ներկայումս Եւրոպայում հաստատուած մի քանի ՙթաքուն՚ հա­յե­րի հետ հարցազրոյցներից պարզւում է, թէ ինչպէս նրան­ցից ոմանք աշխատել եւ պայքարել են PKK-ի շարքերում եւ Օջա­­լանի գերեվարութիւնից յետոյ հիասթափուելով` որոշել են վերա­դառ­­­նալ մայր հայրենիք կամ մեկնել Հոլանդիա, Գերմանիա եւ այլն39:

PKK-ի էլեկտրոնային տեղեկատուներից մէկում կարդում ենք հայաբնակ Սայլակկայա (Ջբին) պատմական գիւղում 1970 թ. ծնուած հայ երիտասարդ Հուսէյն Սարիչիյէքի մասին, որը զոհուել է Թուրքիայի բանակի դէմ մարտերում 1988 թ.40:

Թուրքիայի ծայրայեղ ձախ հոսանքներին, յատկապէս TIKKO կազմակերպութեանը վերաբերող տեղեկութիւններում կարելի է հանդիպել 1946 թ. Ամասիայում ծնուած Կարպիս Ալթինօղլուի անուանը, կենսագ­րա­կա­նին եւ նրա քաղաքա-տեսական յօդուածներին. ընդ որում` դրանցում յաճախ յի­շա­տակւում է նրա հայ լինելու պարագան41:

Առաւելաբար Զազա-ալեւիական շրջանակներում աշխատող եւ Դերսիմի լեռներում մաքառող նոյն այդ TIKKO կազ­­մա­կեր­պու­թեան զոհուածների ցանկում հանդիպում ենք երեք հայ երի­տա­սարդ­ների կենսագրականներին42. Արմենակ Բաքրչիեան` ծնուած Տիգրանակերտում՝ 1953 թ., զոհուած Խարբերդում 1980 թ.: Նուբար Եալիմ` ծնուած Մար­դի­նում 1957 թ., զոհուած Ամստերդամում 1982 թ.: Մանուէլ Դեմիր` ծնուած Կեսարիայի Բունիան քաղաքում 1963 թ., զոհուած Ստամ­բու­լում 1988 թ.: Հետաքրքիր է իմանալ, որ Մանուէլ Դեմիրի հերո­սա­կան տիպարին ու սխրանքներին նուիրուած թուրքերէնով երգ է յօրինուել, որը հնչում է քրդական շրջանակներում:

Եզրակացութիւն

Այսպէս` բազմաթիւ հրապարակումներ, հաղորդագրութիւններ եւ ուղեգրութիւններ բաւարար հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ ներ­կայումս հայութեան տարբեր խմբերի հետքեր կան անա­տո­լիա­կան առնուազն 80-90 քաղաքներում, գիւղերում եւ գիւղակներում:

Տիպաբանական բնորոշմամբ հանդերձ՝ դիւրին չէ մեր խնդրոյ առար­կայ հայ բնակչութեան թուաքանակի մասին վերջնական տե­սա­կէտ յայտնելը: Այդուհանդերձ բերենք մի քանի վկայու­թիւն­ներ:

Իսլամական ՙJihadwatch՚ էլեկտրոնային թերթը 2005 թ. փետրուարի 17-ի համարում գրում է. ՙՄինչեւ մէկ միլիոն հայեր են դեռ ապրում Թուրքիայում՚43:

ՙՊահպանողական գնահատմամբ, – ասուած է ԱՄՆ-ի Հայ Դատի յանձնախմբի 2003 թ. մայիսի 31-ի յայտարարութեան մէջ, – մօտաւորապէս 1,000,000 հայեր դեռ ապրում են Արեւմտեան Հայաստանում՚44:

ՙՆերկայում Թուրքիայում շուրջ երկու միլիոն է հաշուըւում թիւը այն հայերի, – գրում է Արմէն Մելիքեանը, – որոնք իսլամն են ընդունել անցեալում, գոյատեւել են ֆիզիքապէս եւ աճել են քանա­կու­թեամբ: Նրանք չեն թուրքացել: Շատերը գիտեն իրենց հայ­կա­կա­նութեան վերաբերեալ, սակայն վախենում են խօսել այդ մասին: Այդ երկու միլիոն մարդիկ հայ են համարւում…՚45:

ՙԵրկիր՚ շաբաթաթերթի աշխատակից Արամ Անանեանը իր յօդուածում ի միջի այլոց յայտնում է. ՙԸստ զանա­զան գնահատականների՝ Թուրքիայում բնակւում են 2-3 միլիոն մահ­մեդականացած հայեր՚46:

ՙԳեօթէ՚ համալսարանի գիտաշխատող Ալիէ-Ալիս Ալթըի հա­մոզ­մամբ՝ ՙՄինչ երեք միլիոն թուրքացած հայեր կան, որոնք փոր­ձում են իմանալ իրենց ծագման մասին տասնամեակների լռու­թիւնից յետոյ…՚47:

Կարիքաւոր եկեղեցիների օժանդակութեան հիմնարկի` 1998 թ. Թուրքիայի մասին զեկուցագրում կարդում ենք. ՙ20 հազար բապտիստ քրիստոնեաներին իրականում պիտի գումարել եւս չորս ու կէս միլիոն քրիստոնեաների, որոնք այնտեղ ապրում են կեղծ եւ թաքուն ինքնութեամբ՚48:

Սոյն թուաքանակը հաստատող մի շատ հետաքրքրական տուեալի ենք հանդիպում ՙPlanet of Diaspora՚ թերթում, ուր Թուր­քիայի հայութեան թուաքանակը ներկայացւում է 4.500.000 մարդ49:

Եթէ ի մի բերենք Թուրքիայի ներկայիս հայութեան ընդհանուր թուաքանակի մասին վկայութիւնները, ապա դրանց միջինը մեզ յան­գեցնում է շուրջ 3.000.000 թուաքանակի, որը, նկատի առնելով բազ­մա­թիւ անորոշութիւնների եւ անճշտութիւնների առկայութիւնը, կարելի է ամենայն չափաւորութեամբ իջեցնել 2.000.000-ի:

Այսպիսով՝ կարելի է եզրակացնել, որ Անատոլիայի ՙպաշ­տօ­նական՚ հայութիւնը մեր հետազօտութեան աշխարհագրական շրջագծում կազմում է աննշան թուաքանակ` թերեւս հինգ հազարից պակաս, իսլամացած հայութեան թուաքանակը, անցնելով մի­լիոնի սահմանը, կազմում է շուրջ 1,300,000 մարդ, իսկ ՙթաքուն՚ հա­յու­թիւնը՝ աւելի քան 700 հազար մարդ:

Ամէն դէպքում այն, ինչ մնում է որպէս իրողութիւն, ստուար թուով հայ էթնիկական տարրի առկայութիւնն է Թուրքիայի արե­ւելեան տարածքներում, Արեւմտեան եւ Հարաւարեւմտեան Հա­յաստանում, Պատմական Կիլիկիայում, ինչպէս նաեւ Փոքր Հայ­քում եւ յարակից շրջաններում:

Սա էթնիկական վերակերպուած տարր է, որը մաքառում է ինք­նաճանաչման ու իր ինքնութեան պահպանման համար: ՙՄեզ մի՜ մոռացէք, – դիմում է բուն սասունցի, այժմ Մուշում բնակուող Արմէն Մարտիրոսեանը, – Վարդոյի եւ այլ շրջաններում վերապրող շատ հայեր կան: Հայեր, որոնք մինչեւ վերջերս վախենում էին իրենց ինքնութիւնը յայտնել, բայց այսօր խիզախաբար ար­տա­յայտւում ու մաքառում են հայ մնալու համար՚50:

ՙՄիլլի գազեթէ՚ թերթում Մեհմէթ Էյքի ստորագրութեամբ 2004 թ. յուլիսի 31-ին հրատարակուած յօդուածում յօդուածագիրը պնդում է, որ ՙ…օտարականների կողքին հայերն էլ սկսել են լայն հողա­տա­րածքներ գնել Կարսի սահմանային շրջանում՚:

Յօդուածագիրը յայտնելով, որ արդէն ըստ հաւաստի աղբիւրների ՙԱգեաքա՚ սահմանային շրջանի հողատարածքների ՙգրեթէ ամ­բող­ջութիւնը այլեւս ՙանպաշտօն կերպով՚ պատկանում է հա­յե­րին՚, փորձում է ստեղծել քաղաքական ուրոյն տեսութիւն` հայ-թուր­­քական սահմանների բացման առնչութեամբ:

Երկար վերլուծութիւններից յետոյ նա ի վերջոյ պար­զա­բա­նում է. ՙԱրդէն ասւում է, որ մեր երկրի մէջ մեծ թուովՙթաքուն՚ հայեր են ապրում, որոնք ըստ երեւոյթին թուրք ու մահմեդական են, բայց եթէ իրականութեան մէջհայկական ինքնութիւն ու գի­տակ­ցութիւն ունեն, այդ պարագայում նշանակում է, որ անբնական մի վիճակ կայ մէջտեղում (ընդգծումները մերն են – Կ.Խ.)՚51:

Այս յատկանշական տողերից կարելի է եզրակացնել, որ Թուրքիայի պետական մտածողութեան տեսակէտից Անա­տոլիայի հայութեան հարցը նախ եւ առաջ պարզ իրողութիւն է, անվիճելի եւ, ի հարկէ, ՙանցանկալի՚ փաստ, ապա եւ պետական անվտան­գութեան եւ երկրի ամբողջականութեան հետ կապուած լուրջ մտահոգութիւն է եւ ապագայի գլխացաւանք:

Թերեւս այս մտահոգութեամբ է հիմնաւորւում այն շրջա­բերա­կա­նը, ըստ որի՝ Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարութիւնը ցու­ցում­ներ է տալիս 81 մարզպետարաններին` իրենց մարզերի հայ, յոյն, ասորի եւ այլ փոքրամասնութիւնների մասին վիճա­կագ­րու­թիւն պատրաստելու եւ կենտրոն առաքելու համար52:

Արդէն տարիներ է, որ Թուրքիայի քաղաքական դաշտում սովորա­կան երեւոյթի են վերածուել պետական գործիչների եւ դէմ­քերի հասցէին փոխադարձ զրպարտութիւնները: Սրանցում ամէնազդեցիկը մնում են նշեալ անձերի էթնիկական ծագման մա­սին բացայայտումներն ու մերկացումները:

Թուրքիայի երբեմնի վարչապետ Մեսութ Ելմազի եւ Թուրքիայի առաջին կին օդաչու Սաբիհա Գէոքչէնի հայ լինելու պա­րագաներից բացի` ցարդ այդ ՙմերկացումների՚ թիրախ են դար­ձել նաեւ գործող նախագահ Ահմէդ Նեջդեթ Սեզերը՝ որպէս ադիեամանցի հայ, եւ ՙԳորշ գայլերի՚ ներկայ ղեկավար Դեւլէթ Բախ­չելլին` որպէս սսեցի կամ կոզանցի հայ53

Նման ՙզրպարտութիւնների՚ ճշմարտացիութիւնը ստուգելու մտադրութիւն չունենք այստեղ, սակայն մեզ խիստ հետաքրքրում է Թուրքիայի լայն հասարակայնութեան մօտ դրանց ընկալելիութեան եւ հաւատալիութեան հանգամանքն ու պատճառները:

Հայոց Ցեղասպանութեան տաբուի մասին հնչող բազմաթիւ տեսա­կէտների զգալի բաժնում, Եղեռնին առնչուող մանրա­մաս­նու­թիւն­ներին առընթեր, ընդգծւում է Թուրքիայում վերակերպուած հայ տարրի իրողութիւնը: Այսպէս՝ Քեմալ Եալչինը, ամէնապա­քա­ղա­քական հողի վրայ ներկայացնելով Ցեղասպանութեան հետ­քե­րը, լայնօրէն քննարկում է ՙթաքուն՚ հայութեան վիճակը: Օրհան Փա­մուքը, քաջաբար նշելով մէկ միլիոն հայութեան բնաջնջման պա­րագան, իր ՙՁիւն՚ վիպակում պատմում է նաեւ Կարսում իր այցե­լած ՙհայկական գիւղերի՚ մասին: Մեսրոպ արք. Մութաֆ­եանը, Եղեռնի 90-ամեակը յիշեցնելով Ֆրանսիայի Ազգային Ժո­ղովի նախագահին, ի միջի այլոց ակնարկում է Անատոլիայում թուր­­­քերի կողքին ապրող հայութեան մասին: Ֆեմինիստ Հեդիէ Սել­ման (Ելդա), ցաւ յայտնելով քրդերի միջոցով կատարուածների համար, պահը չի կորցնում յիշեցնելու բիթլիսցի իր ընտանիքի հայկա­կան ծագումը: Նոյն մօտեցումն է ցուցաբերում նաեւ ՙթուր­քա­ցած՚ Ֆեթհիէ Չեթինը եւ այլն, եւ այլն:

Իրօ՜ք, ի՞նչն է ստիպում Թուրքիայի զանազան հայ կամ ոչ հայ գործիչներին` Հայկական Հարցի մասին արտայայտուելիս ար­ծար­­ծելու նաեւ մեզ հետաքրքրող հարցը, եթէ ոչ այն յստակ ճշմար­տու­թիւնը, որ սոյն հարցը ուղղակիօրէն աղերս ունի հայապատկան եւ հարակից տարածքներում վերապրած ու վերա­կերպուած հայութեան ներկայ իրողութեան հետ:

Այս լոյսի տակ իրական է թւում Թուրքիայի պետական մտքի այն երկիւղը, որ արծարծուել է Թուրքիայի վարչապետարանի Մարդ­կային իրաւունքների խորհրդի նշուած տեղեկագրում, ըստ որի եթէ ՙԼոզանի դաշնագիրը ճիշդ գործադրուի, երկիրը այլեւս կը փրկուի Սեւրի դաշնագրի ՙսինդրոմ՚-ից՚54:

Քաղաքական խորքային վերլուծութիւնների է կարօտ մնում Թուրքիայի էթնոկրօնական խմբերի համտեքստում հայ մնացոր­դա­ցի կամ վերակերպուած հայութեան հարցը: Այդ հսկայական ներուժը կարող է կամ ընթանալ սոսկ տարերային ուղիներով, շահա­գործուել այլեւայլ համաշխարհային ու տարածաշրջանային քաղաքական ուժերի կողմից եւ ի վերջոյ մարել, կամ վերածուել ազ­գային շարժման եւ վերազարթօնքի:

Թուրքիայի էթնոկրօնական խմբերի պատկերն ըստ նշուած աղբիւրի

Էթնիկական խումբ կրօն դաւանանք ենթախումբ
1 աբդալ իսլամ սուննի
2 ադրբեջանցի իսլամ շիա
3 արաբ իսլամ սուննի
4 արաբ իսլամ շիա ալեւի
5 արաբ քրիստոնեայ ուղղափառ մելչիթ
6 ասորի քրիստոնեայ ուղղափառ քելդանի
7 ասորի քրիստոնեայ ուղղափառ ջելօ
8 ասորի քրիստոնեայ ուղղափառ սիրիակ
9 բոշնակ իսլամ սուննի հանեֆի
10 գնչու իսլամ
11 դաղստանցի իսլամ սուննի հանեֆի
12 դաղստանցի իսլամ սուննի շաֆէյի
13 զազա իսլամ սուննի շաֆէյի
14 զազա իսլամ շիա ալեւի
15 թահթաջի իսլամ սուննի
16 թաթար – ուզբեկ իսլամ սուննի հանեֆի
17 թաթար- ղրիմի իսլամ սուննի հանեֆի
18 թաթար – նողայի իսլամ սուննի հանեֆի
20 թուրք իսլամ սուննի
21 թուրք իսլամ սուննի
22 թուրք իսլամ սուննի իւրուկ
23 թուրքմէն իսլամ սուննի
24 թուրքմէն իսլամ շիա ալեւի
25 լազ իսլամ սուննի հանեֆի
26 կարափափախ իսլամ սուննի
27 կարաչայ իսլամ սուննի հանեֆի
28 ղրղզ իսլամ սուննի հանեֆի
29 հայ քրիստոնեայ ուղղափառ
30 հայ քրիստոնեայ կաթողիկէ
31 հայ քրիստոնեայ բողոքական
32 համշէնցի իսլամ սուննի
33 հրեայ մովսիսական
34 ղազախ իսլամ սուննի հանեֆի
35 յոյն քրիստոնեայ ուղղափառ
36 յոյն քրիստոնեայ կաթողիկէ
37 յոյն քրիստոնեայ բողոքական
38 յոյն – պոնտացի իսլամ սուննի
39 ուզբեկ իսլամ սուննի հանեֆի
40 չերքեզ իսլամ սուննի հանեֆի
41 սերբ քրիստոնեայ ուղափառ
42 սուդանցի իսլամ շիա ալեւի
43 վրացի իսլամ սուննի հանեֆի
44 վրացի քրիստոնեայ ուղափառ
45 իւգուրս իսլամ սուննի հանեֆի
46 քուրդ իսլամ սուննի հանեֆի
47 քուրդ իսլամ սուննի շաֆէյի
48 քուրդ իսլամ շիա ալեւի
49 քուրդ եզդի
50 օս իսլամ սուննի

 Ծանօթագրոիթիւններ

1. Oehring O., Human Rights in Turkey, Secularism, Religious Freedom, 2002, missio order no 600, 215, p. 2:
2. Նոր Մարմարա, 2004, Հոկտեմբերի 18:
3. Նոյն տեղում:
4. Նոր Մարմարա, Ստամբուլ, 2004, Ապրիլի 2:
5. Ալիք, Թեհրան, 1980, Դեկտեմբերի 18:
6. Մելքոնեան Ա., Հայ բնակչութեան էթնոկրօնական դիմախեղման գործընթացներն Արեւմտեան Հայաստանում ԺԶ.-ԺԸ. դարաշրջանում, գիտաժողովի հիմնադրոյթներ, Երեւան, 2004, էջ 44:
7. Դրօշակ, Ժընեւ, 1925, Յուլիս, էջ 11:
8. Ալիք, 2004, Դեկտեմբերի 14:
9. Ալիք, 1994, Մայիսի 19:
10. Հայերն Աշխարհում, Երեւան, 1995, էջ 45:
11. Նոյն տեղում:
12. http://en.wikipedia.org/wiki/Hamshenis
13. Simonian H.H., History and Identity among the Hemshin, ISIM Newsletter 14, June 2004, p. 24, 25.
14. http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Hamshen
15. Hofmann T., Armenians in Turkey today, October 2002, p. 11.
16. http://www.secularislam.org/testimonies/More Testimonies Why I Left Islam.htm.
17. Աւագեան Գ., Հայաստանը եւ հայերս աշխարհում, Երեւան, 1990, էջ 21:
18. Դիտակ, Պէյրութ, 2002, Մարտ-Ապրիլ, էջ 26:
19. Դիտակ, 2004, Ապրիլ-Մայիս, էջ 58:
20. http://www.lazebura.net/english – Lazebura.net
21. -http://www.yaylayolu.info/forum/
-http://hyeforum.com/index.php?showtopic=3459
-http://www.devrimcidemokrasi.org/arsiv/2001/Sayi-13/arastirma2.htm
-http://karalahana.com/
-http://f20.parsimony.net/forum36933/
22. http://www.jubileecampaign.co.uk/world/tur2.htm.
23. Hofmann T., Armenians in Turkey today, October 2002, p 11-12.
24. http://www.kurdish.com/media/article/kwr-article-15.htm.
25. http://www.khrp.org/news/pr2004/26-11-04.htm.
26. Նոր Մարմարա, 2005, Փետրուարի 15:
27. http://www.ozgurpolitika.org/1997/aralik/1226kyb.htm.
28. Kemal Yalcin, Armenians In Turkey: The silence broken through?, 22.1.2002, http:/www.nadir.org/nadir/initiativ/kurdi-almani-kassel/aktuuell/2002/jan2002/ armenier_tr.htm.
29. Դրօշակ, Աթէնք, 1993, Յուլիսի 29-Օգոստոսի 25, էջ 78:
30. Բրամ Ս., Ուլգեր Մ., Գորշ գայլեր – հետազօտութիւն թուրք ծայրայեղ աջակողմեանների մասին, թարգմանեց՝ Արսէն Նազարեան, Երեւան, 2003, էջ 152:
31. Ալիք, 1994, Նոյեմբերի 13:
32. Situation in Turkey, Interim report of the Special Rapporteur of the Commission on Human Rights on the elimination of all forms of intolerance and of discrimination based on religion or belief, Addendum 1, General Assembly, 11 August 2000, p. 14.
33. http://www.biyografo.net.
34. Նոր Մարմարա, 2002, Նոյեմբերի 11:
35. Hofmann T., Armenians in Turkey today, October 2002, p. 35.
36. Official general report on Turkey, Directorate for Movements of Person, Migration and Consular Affairs Asylum and Migration Division, May 2001, p. 31.
37. Hofmann, Tessa, Armenians in Turkey today, October 2002, p. 36.
38. Europian Court Of Human Rights, Former Seconds Section, Case Of Tepe V.,Turkey, (Application no.27244/95), http:// http://www.vahitbicak com/ tepetr.htmhttp.
39. Ազգ, Երեւան, 2005, Յունուարի 18:
40. http:// www pkk.org/2002/03.
41. http://arsiv.aksiyon.com.tr/arsiv/140/pages/dosyalar/dos1.html.
42. http:// babaerdogan.org/partisan.
43. http://www.jihadwatch.org/archives/2005/02/005091print.html.
44. http://www.anca.org/ancadesk.php.
45. http://www.armeniadiaspora.com/population/note_turkey_pop.html, Armen Melikian, Armenian Watch Monitors Human Rights Violations Against Armenian Worldwide.
46. Երկիր շաբաթաթերթ, Երեւան, 2004, Հոկտեմբերի 22:
47. Դիտակ, 2004, Ապրիլ-Մայիս, էջ 58:
48. Religious Freedom in the Majority Islamic Countries- 1998 Report, A.C.N Italian Office, 1998.
49. http://www.iatp.am/economics/migr/hayga-e95.htm, Planeta of Diaspura, #25, 1999.
50. Դիտակ, 2004, Ապրիլ-Մայիս, թիւ 24, էջ 60:
51. Նոր Մարմարա, 2004, Օգոստոսի 1:
52. Հայրենիք վիքլի, 2003, Դեկտեմբերի 12:
53. Ազգ (անգլերէն բաժին), 2004, համար 146, Օգոստոսի 25:
54. Նոր Մարմարա, 2004, Հոկտեմբերի 18:

Համշէն ԵՒ Համշէնահայութիւն
(գիտաժողովի նիւթեր)
ԵՐԵՒԱՆ – ՆՊԷՅՐՈՒԹ, 2007

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: