Օսկան Ալպերը «Դրօշակ»-ի խմբագրատանը

by

Բեմադրիչ և սցենարիստ համշենահայ Օսկան Ալպերը ծնվել է Արտվինում (Խոփա), ավարտել Տրապիզոնի լիցեյը: 1992 թ. սովորել է Ստամբուլի համալսարանի բնագիտության ֆակուլտետի ֆիզիկայի բաժնում, իսկ 1996 թ.` ընդունվել Ստամբուլի համալսարանի գիտության պատմություն բաժինը, որն ավարտել է 2003 թ.: 1996 թ. սկսած ասիստենտություն է արել այնպիսի տեղերում, ինչպիսիք են Միջագետքի մշակութային կենտրոնը, Նազըմ Հիքմեթի անվան մշակույթի տունը: 2000 թ. ասիստենտություն է արել տարբեր գեղարվեստական ֆիլմերում, այդ թվում` Յեշիմ Ուստաօղլուի նկարահանած ֆիլմերում: Բեմադրիչի առաջին ինքնուրույն ստեղծագործությունը «Մոմի»-ն է, որը Համշենի բարբառով նկարահանված կարճամետրաժ ֆիլմ է, իսկ «Մելանխոլիան և ռապսոդիան Տոկիո քաղաքում» վավերագրական ֆիլմը նկարահանվել է Ճապոնիայում: Ռեժիսորի նկարահանած մեկ այլ փաստագրական ֆիլմ է «Մի գիտնականի հետ ճանապարհորդություն` ժամանակի մեջ»-ը: «Աշուն»-ը այս բեմադրիչի առաջին լիամետրաժ ֆիլմն է, որ մրցանակների է արժանացել բազմաթիվ փառատոներում:

Հայկազուն Ալվրցյան – Ինչո՞ւ դարձաք ռեժիսորԻ՞նչ հարց ունեիք լուծելու:

Օսկան Ալպեր – Սկզբում մասնագիտացել եմ ոչ թե կինեմատոգրաֆիայի, այլ` ֆիզիկայի մեջ: Միաժամանակ շատ հետաքրքրված էի գրականությամբ, համաշխարհային գրականությամբ, որոշ չափով էլ` գրաքննադատությամբ: Հետո նկատեցի, որ շատ չեմ տիրապետում գրելու արվեստին, քանի որ իմ մայրենի լեզուն եղել է համշենահայերենը. թուրքերենին ավելի ուշ եմ տիրապետել: Մտածեցի, որ այն, ինչ ուզում եմ ներկայացնել, ավելի լավ է ստացվում տեսողական ձևով: Թուրքիայում կա Յըլմազ Գյունեյ անունով կինոռեժիսոր, որի ֆիլմերը ցուցադրվում էին պետական հեռուստատեսությամբ: Ցուցադրվում էին նաև հին եվրոպական և ռուսական ֆիլմեր: Դրանց շնորհիվ որոշ չափով ծանոթ էի համաշխարհային կինոյին: Նկատեցի, որ ինձ ավելի շատ դուր են գալիս ոչ թե ամերիկյան, այլ եվրոպական ու ռուսական ֆիլմերը: Կամաց-կամաց սկսեցի զբաղվել կինեմատոգրաֆիայով` միաժամանակ սովորելով պատմության բաժնում: Բայց և այնպես, պատմություն սովորելուս տարիներին ավելի շատ հետաքրքրվում էի կինոյով: Հաճախեցի կինեմատոգրաֆիայի դասընթացների: Հետո` 90-ականների վերջին, նկարահանեցի կարճամետրաժ մի ֆիլմ` «Մոմի»-ն, որը ցանկացա ներկայացնել Համշենի բարբառով, որովհետև այդ ֆիլմն առնչվում էր իմ մանկությանը, և քանի որ մանկության տարիներիս մենք խոսում էինք համշենահայերենով, ուզեցի այդ պատմությունը ներկայացնել իմ ծնողների խոսած լեզվով: «Մոմի» ֆիլմի նկարահանումից հետո սկսեցի ասիստենտություն անել պրոֆեսիոնալ ռեժիսորների մոտ: Այնուհետև սկսեցի կամաց-կամաց գրել «Աշուն» ֆիլմի սցենարը: Երկու տարի հետո նկարահանեցի նաև «Աշուն»-ը: Այսինքն` ցանկացա զբաղվել կինեմատոգրաֆիայով, որպեսզի ներկայացնեմ իմ ներաշխարհը:

Հայկազուն Ալվրցյան — Ի՞նչ էիք ուզում գրելոր չստացվեց:

Օսկան Ալպեր – Ըստ էության 90-ական թվականները Թուրքիայում նույնպես շատ աշխույժ տարիներ էին: Մի կողմից` աշխարհը փոխվում էր, մյուս կողմից էլ` Թուրքիան քաղաքական առումով շատ հետաքրքիր տեղ էր զբաղեցնում. այդ տարիներին ձախակողմյան լինելը իրականում մեծ հանցանք էր համարվում: Մեծ գրողներ, ռեժիսորներ, ձախ հոսանքներին հարող երիտասարդների մեծ մասը գտնվում էր բանտում: Որոշ չափով ես էլ էի այդ ընդդիմադիր երիտասարդների շարքում: Թերևս մի քիչ այդ պատճառով, որոշ չափով էլ` աշխարհը փոխելու ցանկությունից մղված, ինչպես նաև` թե´ ներաշխարհս ներկայացնելու և թե´ մեր երկիրը ավելի ժողովրդավար և ազատ դարձնելու նկատառումից ելնելով ընտրեցի ռեժիսորի մասնագիտությունը:

Հայկազուն Ալվրցյան – Համշենցի լինելուդ հանգամանքը այդ ընտրությանդհետ որևէ կապ ունե՞ր:

Օսկան Ալպեր – Այո᾽, ուներ: Քանի որ Թուրքիան ավելի ազգայնական երկիր է, պետական կառույցները հիմնված են թուրքականության գաղափարախոսության վրա: Այդ իսկ պատճառով ընդդիմադիրների շարքերում, բնականաբար, ավելի շատ ընդգրկվում են այլ էթնիկական խմբերի անդամներ: Ըստ իս` մենք` համշենահայերս, մեր տարբեր մշակույթի և ինքնության պատճառով ավելի ընդդիմադիր կեցվածք ենք ընդունել, այսինքն` ավելի ձախական ենք: Թուրքիայում այնպիսի էթնիկական խմբեր, ինչպիսիք են քրդերը, համշենահայերը, հույները, գտնվում են առավել ընդդիմադիր շարքերում: Եթե պետությունը նման կեցվածք է ընդունում, բնականաբար այդ խմբերն էլ առավել ընդդիմադիր շարքերն են անցնում:

Ռուբեն Հովսեփյան — Պատմաբաններիգրողներիայսինքն`մտավորականխավի մեջ իրենց պատմությունը վերանայելու կամ մի քիչ ավելի ճիշտմեկնաբանելու նկատելի շարժում կաԿինոյում կա՞ նման բանթե՞ չէ:

Օսկան Ալպեր – Եթե խոսքը Թուրքիայի պատմության մասին է, ապա պաշտոնական պատմագրությունը, հատկապես 80-ականների վերջերից և 90-ականների սկզբներից սկսած, ավելի շատ է հարցման ենթարկվում մտավորական խավի կողմից: Օրինակ` մի քուրդ ռեժիսոր, որը այժմ ապաստան է գտել Ֆրանսիայում, ավելի ճիշտ է ներկայացրել պատմությունը: Բացի այդ` վերջերս մարդիկ ավելի շատ են տեղեկացվում համացանցի միջոցով:

Ռուբեն Հովսեփյան – Արդյոք նման թեմաներով գեղարվեստական ֆիլմեր նկարահանվո՞ւմ են:

Օսկան Ալպեր – Գեղարվեստական ֆիլմեր չեն նկարահանվել, սակայն սկսել են ստեղծել վավերագրական ֆիլմեր` Հայոց ցեղասպանության, քրդական խնդրի և այլ նման թեմաներով: Կա ձախակողմյան դիրքորոշում ունեցող մի սցենարիստ, որը գնացել է Երուսաղեմ և փաստագրական նյութեր հավաքել Հայոց ցեղասպանության թեմայով:

Ռուբեն Հովսեփյան – Ձեր կարծիքով թուրքական կինոն բա՞րձր մակարդակ ունի:

Օսկան Ալպեր – Մինչև 80-ականների հեղաշրջումը հիմնականում նկարահանվել են հասարակական թեմաներով ֆիլմեր: Զինվորական հեղաշրջումից հետո ավելի զգուշավոր դարձան: 80-ականներին նկարահանվում էին առավելապես անհատական, ոչ հասարակական թեմաներով ֆիլմեր, բայց վերջերս երիտասարդ սերունդը սկսել է վերադառնալ հասարակական թեմաներին:

Ռուբեն Հովսեփյան – Օրհան Փամուքի ստեղծագործությունների հիման վրա ֆիլմեր նկարահանվո՞ւմ են:

Օսկան Ալպեր – Առայժմ Փամուքն ինքը չի ցանկանում, որ իր գրքերի հիման վրա ֆիլմեր ստեղծվեն: Փամուքն իր վեպերում ուղղակի կերպով չի շոշափում քաղաքական թեմաներ, սակայն քանի որ Փամուքը շատ ճանաչված գրող է, իր հարցազրույցներում երբեմն քաղաքականությանն առնչվող բավականին բացահայտ բաներ է ասում: Օրինակ` երբ ասաց, որ եղել է Հայոց ցեղասպանություն, բավականին մեծ աղմուկ հանեց:

Ռուբեն Հովսեփյան – Փամուքի գործերում նկատվում է չանտեսելու սկզբունքըՕրինակԿարսում տեսնում էհայկական շենքնշում է դրա հայկական լինելու հանգամանքըԱրդյո՞ք նման բան նկատվում է նաև կինոյում:

Օսկան Ալպեր – Կամաց-կամաց նման միտումներ նկատվում են: Օրինակ` ընկերներիցս մեկը ֆիլմ էր նկարահանել Քուրթուլուշի մասին: Այդ ֆիլմում կա նաև մի հայի կերպար: Հատկապես Հրանտ Դինքի թաղման արարողությունից հետո շատ բան փոխվեց: Այդ թաղումը մեծ ազդեցություն ունեցավ. բավականին փոփոխություններ նկատվեցին: Իրականում թաղման արարողության բոլոր մասնակիցները չէ, որ հայ էին: Ասենք` նրանց կեսը կամ մեկ երրորդը թող հայ լիներ, բայց մնացածը թուրք էր: Թուրքիայում արդեն շատերը չեն ցանկանում հավատալ այդ ստերին: Այդ թաղման արարողության ժամանակ կարծես ժայթքեց այն ամենը, ինչ կուտակվել էր տարիներ շարունակ:

Կարեն Խանլարյան — Ձեր «Մոմի» ֆիլմըչնայածհաջողված լինելունկարծես թե միջազգային բեմի վրաշատ չարծարծվեցսակայն Ձեր մյուս երկու ֆիլմերը,որոնք նկարահանել էիք Յեշիմ Ուստաօղլուի հետմեկտեղբավականին մեծ աղմուկ հանեցինՁերկարծիքով ի՞նչն էր դրա պատճառըՆաև ուզում եմհարցնելթե Յեշիմ Ուստաօղլուն համշենահա՞յ էթե՞իսլամացած հույն:

Օսկան Ալպեր — Յեշիմ Ուստաօղլուն տրապիզոնցի է: «Մոմի» ֆիլմն ավելի սիրողական է եղել: Այն իմ առաջին ստեղծագործությունն է, կարճամետրաժ է և որոշ չափով սիրողական բնույթ է կրում: Ուստաօղլուի հետ աշխատել եմ, նրա ասիստենտն եմ եղել: Հունական ցեղասպանության մասին Տրապիզոնում նկարահանված ֆիլմը բավականին մեծ աղմուկ է հանել, քանի որ այդ թեմաներն առաջին անգամ էին արծարծվում: Ինչ վերաբերում է «Աշուն» ֆիլմին, այն դիտել է 250 հազար մարդ, և ավելի մեծ աղմուկ է հանել: Կարելի է ասել, որ թեև գրեթե իմ առաջին ֆիլմն էր, սակայն բավականին մեծ ճանաչում բերեց ինձ: «Աշուն» ֆիլմում օգտագործել եմ համշենահայերենը: Հանդիսատեսները սկսեցին հետաքրքրվել, թե որտեղի՞ց է այն ծագել, և սկսեցին ավելի շատ խոսել համշենահայերենի մասին: Թեև «Մոմի» ֆիլմը շատ կարճ ու սիրողական ֆիլմ էր, սակայն 2001 թ.` այս ֆիլմի նկարահանումից հետո, Անվտանգության դատարանը սկսեց ինձ անհանգստացնել: «Աշունը» ավելի երկար ֆիլմ է, բայց առանձնապես հետապնդումներ չեղան, քանի որ հասկացան` ինչքան շատ են ճնշումներ լինում, այնքան մեծ աղմուկ է հանում տվյալ ֆիլմը:

Կարեն Խանլարյան – Յեշիմ Ուստաօղլուի «Նրանց կյանքը ուսերի վրա» վավերագրական ֆիլմում թեևհամշենահայեր էին ներկայացվածսակայն կարծես նվիրված լիներ իսլամացած հույներին:

Օսկան Ալպեր – Այդ ֆիլմն իրականում մահմեդականացված հույների մասին է: Քանի որ ֆիլմի նկարահանումը Տրապիզոնում բավականին բարդ կլիներ, նկարահանվեց Համշենում. բոլոր տեսարանները համշենական են:

Հայկազուն Ալվրցյան — Ի՞նչ պատմություն է ընկած «Աշուն» ֆիլմի հիմքումև ի՞նչ նպատակովնկարահանեցիք այն:

Օսկան Ալպեր – «Աշուն» ֆիլմում տեղ է տրված նաև քաղաքական տեսակետներին, սակայն ես, ի վերջո, արվեստի գործիչ եմ: Ես շատ եմ կարևորում տան թեման, սակայն տունն ինձ համար չի սահմանափակվում զուտ շինություն լինելով: Տունը մարմնավորում է անցյալի պատմությունը, մշակույթը, լեզուն: «Աշուն» ֆիլմում ներկայացվում է մի համշենցու պատմությունը, որը տասը տարի տևած բանտային կյանքից հետո վերադառնում է Խոփա` իր տուն: Նա իր մոր հետ խոսում է համշեներենով, հանգամանք, որը պետք է կարևորել: Նա մեռնելուց առաջ անում է երկու կարևոր բան. մաթեմատիկա է սովորեցնում իր ընկերոջ երեխային և վերանորոգում է պարկապզուկ երաժշտական գործիքը: Ի դեպ` նրան թաղում են հենց այդ գործիքի նվագակցությամբ: «Աշուն» ֆիլմի հիմքում իրական պատմություն է ընկած: Խոսքը իմ համալսարանական ընկերներից մեկի` Ջեմիլ Աքսուի մասին է, որը կալանավորված է եղել, նրան սպանում են գազով թունավորելու միջոցով:

Ռուբեն Հովսեփյան – Ֆիլմում ինչո՞ւ էին նրան բանտարկել:

Օսկան Ալպեր – 90-ական թվականների ընդդիմադիրներից էր:

Հայկազուն Ալվրցյան – Գիտենքոր ֆիլմի հերոսի նախատիպըՋեմիլ Աքսունողջ է և ապրում է Խոփայում:Դուք ի՞նչ նկատառումով ֆիլմում սպանեցիք գլխավոր հերոսին:

Օսկան Ալպեր – Ջեմիլ Աքսուն հացադուլ էր հայտարարել` ի նշան բողոքի, քանի որ բանտի պայմանները խիստ ծանր էին: Դա միևնույն ժամանակ խորհրդանշական էր. թեև գլխավոր հերոսը մահանում է, սակայն կյանք է տալիս պարկապզուկ երաժշտական գործիքին:

Հայկազուն Ալվրցյան – Ձեր թե´ «Մոմի» և թե´ «Աշուն» ֆիլմերում դրված է համշենցիների խնդիրը:

Օսկան Ալպեր – Գլոբալիզացիայի հետևանքով համշենական մշակույթն աստիճանաբար կորչում է: Այդ ֆիլմերը ես ստեղծում եմ, որպեսզի համշենական մշակույթը չանհետանա, քանի որ համշենական մշակույթը շատ հարազատ է նաև ինձ: Կինոն շատ մեծ հնարավորություններ է ընձեռում որևէ բան մեծ թվով մարդկանց հասցնելու առումով: Այդ իսկ պատճառով հետզհետե ավելի շատ եմ ֆիլմեր նկարահանում, որպեսզի համշենական մշակույթը չոչնչանա և հասնի ավելի մեծ թվով մարդկանց: Եթե համշենական մշակույթն անհետանա, իմ տունն էլ կվերածվի ավերակի:

Հայկազուն Ալվրցյան – Կա՞ն այլ համշենցիներորոնք նույն գործն են անում:

Օսկան Ալպեր – Հիմնականում` երաժշտական խմբերը, անգամ ռոք խմբեր, որոնք երգում են Համշենի բարբառով: Կան այնպիսիք, ովքեր կատարում են ուսումնասիրություններ, գրում գրքեր, բառարաններ, հավաքում ժողովրդական երգեր, համշենական հեքիաթներ` թեկուզև լատինատառ համշենահայերենով:

Ռուբեն Հովսեփյան – Հոգեկանմշակութային կապ կա՞ , արդյոքԹուրքիայի համշենահայության ևռուսաստանաբնակ համշենցիների միջև:

Օսկան Ալպեր – Այո´, նման կապ կա: Կան նաև մարդիկ, ովքեր ազգականներ ունեն, օրինակ, Ղազախստանում:

Ռուբեն Հովսեփյան – Ինչպես Դուք նշեցիքՀամշենը Ձեզ համար տան պես էԱրդյո՞ք կա նման հավաքականգիտակցություն:

Օսկան Ալպեր – Կա, և շատ ուժեղ: Հակառակ դեպքում այսօր անհետացած կլինեինք: Եթե երկու համշենցի հանդիպում են իրար, հասկանում և զգում են միմյանց: Օրինակ` երբ մտնում ես որևէ խանութ և իմանում, որ վաճառողը նույնպես համշենցի է, այնպես ես զգում, կարծես ոչ թե նոր ես ծանոթացել այդ մարդու հետ, այլ հանդիպել ես հին ծանոթներիցդ մեկին: Այսինքն` գոյություն ունեն շատ ամուր հոգեկան կապեր:

Հայկազուն Ալվրցյան — Խոփայի համշենցիների և Աբխազիայի համշենցիների միջև նման կապ գոյությունունի՞:

Օսկան Ալպեր – Թեև տեղյակ են միմյանց գոյության մասին, սակայն շփումները շատ չեն: Այնուամենայնիվ, այդ կողմեր գնացողները վերադառնալուց հետո պատմում են նրանց մասին:

Ռուբեն Հովսեփյան – Ձեր ֆիլմերը մինչև այդ կողմերհասնո՞ւմ են:

Օսկան Ալպեր – Հավանաբար հասել է «Մոմի»-ն: Ռուսաստանից և այլ վայրերից խնդրել են իմ ֆիլմերը: «Աշուն»-ը մրցանակ է շահել նաև Երևանում: Աբխազիայում մի փոքր խառն է: Քանի որ ֆիլմերս ցուցադրվել են Գերմանիայում և Հունաստանում, կցանկանայի, որ դրանք ցուցադրվեին նաև Աբխազիայում:

Ռուբեն Հովսեփյան – «Երկիր մեդիա» հեռուստաալիքնարդեն սփռվում է նաև արբանյակային հեռարձակմամբ:Եթե հեղինակային իրավունքի հետ կապված խնդիրներչկանապա կարող ենք Ձեր ֆիլմերը ցուցադրել նաև «Երկիրմեդիա» հեռուստաընկերության միջոցով:

Օսկան Ալպեր – Իմ ֆիլմերի հեղինակային իրավունքը պատկանում է մի գերմանական ընկերության: Ես այդ հարցը կքննարկեմ այդ ընկերության հետ: Թերևս եթե խոսքը վերաբերեր միայն Հայաստանում ցուցադրվելուն, ապա կարիք չէր լինի այդ հարցը քննարկել, բայց քանի որ տվյալ հեռուստաալիքը սփռվում է ողջ աշխարհով, ես կդիմեմ այդ ընկերությանը` հեղինակային իրավունքի հարցով: Կպարզեմ և կգրեմ Ձեզ:

Կարեն Խանլարյան – Ինչպիսի՞ն են ձեր հարաբերությունները բաշհամշենցիների հետ:

Օսկան Ալպեր – Երիտասարդները ավելի շատ են իրար ճանաչում, հանդիպում, որովհետև երիտասարդները դիտել են իմ ֆիլմերը: Նրանք գրում են իմ ֆիլմերի մասին, հրապարակում իմ հարցազրույցները: Երիտասարդ սերունդն ավելի շատ է հարաբերություններ ստեղծում մեզ հետ, իսկ նախորդ սերունդը չի ցանկանում շատ խոսել այդ մասին: Երիտասարդներն են ավելի ակտիվ:

Ռուբեն Հովսեփյան – Դուք ճանաչո՞ւմ եք հայկական կինոն:

Օսկան Ալպեր – Ցավոք հիմնականում տեղյակ ենք միայն Փարաջանովի ֆիլմերի մասին, քանի որ Թուրքիայում դիտել ենք միայն նրա ֆիլմերը: Բայց և այնպես, կամաց-կամաց սկսում ենք ճանաչել: Ես տպագրվում եմ կինեմատոգրաֆիային նվիրված մի ամսագրում, մտադիր եմ գրել նաև հայկական կինոյի մասին: Իհարկե, անհրաժեշտ է որոշ թարգմանություններ անել: Ես մի երիտասարդ ընկեր ունեմ, որն աշխատում է «Ակօս» շաբաթաթերթի խմբագրությունում, նա և´ լրագրող է, և´ կինոգործիչ: Մենք միասին որոշել ենք հայկական կինոյի պատմության մասին հոդված թարգմանել և հրապարակել:

Կարեն Խանլարյան – Թուրքիայում եղել են հայ ռեժիսորներօրինակՔենան ՓարսըՀիմա կա՞ն նմանհայեր:

Օսկան Ալպեր — Քենան Փարսը ավելի շուտ դերասան է, որը խաղացել է հին թուրքական ֆիլմերում: Ինչպես հայտնի է, հիմնվել է Թուրքիա-Հայաստան կինոյի պլատֆորմը: Ես էլ եմ ընդգրկված այդ պլատֆորմում, ընդգրկված է նաև մի հայ աղջիկ: Կամաց-կամաց համագործակցում ենք իրար հետ: Կա մեկ այլ կինոգործիչ, որը սցենարներ է գրել. նրան էլ ենք աջակցում: Նոր ֆիլմումս, որ դեռ պետք է նկարահանեմ, առաջին անգամ հնչելու է հայերենը (ոչ միայն Համշենի բարբառը):

Հայկազուն Ալվրցյան – Կա՞ մի բանոր մեր զրույցի ընթացքում չհարցրեցինքբայց դու կցանկանայիր ասել:

Օսկան Ալպեր — Ըստ էության այն, ինչ չեմ ասում, ներկայացնում եմ իմ ֆիլմերի միջոցով: Ճիշտն էլ հենց դա է:

Ռուբեն Հովսեփյան — Երբ մանուկ Կոմիտասին բերում են Էջմիածին, որպեսզի ուսում ստանա ճեմարանում, նրան ընդունում է կաթողիկոսը: Այն ժամանակ Կոմիտասը հայերեն բառ իսկ չգիտեր: Սկսում է երգել թուրքերենով: Կաթողիկոսը ցնցվում է: Առաջին անգամ էր հայկական եկեղեցում թուրքերեն հնչում: Սրբապղծության նման մի բան էր հայկական եկեղեցում թուրքերեն երգելը: Կաթողիկոսը փաթաթվում է մանուկ Կոմիտասին և արտասվում ու ընդունում ճեմարան: Հիմա Ձեր` այստեղ թուրքերեն խոսելը շատ նմանություն ունի այդ դեպքին. «Դրօշակ» ամսագրի խմբագրությունում թուրքերեն է խոսվում:

ԴՐՕՇԱԿթիվ 07, Հուլիս, 2010

 

 Հարցազրույց Օսկան Ալպերի հետ` «Աշուն» ֆիլմի մասին

Բեմադրիչ և սցենարիստ համշենահայ Օսկան Ալպերը ծնվել է Արտվինում (Խոփա), ավարտել Տրապիզոնի լիցեյը: 1992 թ. սովորել է Ստամբուլի համալսարանի բնագիտության ֆակուլտետի ֆիզիկայի բաժնում, իսկ 1996 թ.` ընդունվել Ստամբուլի համալսարանի գիտության պատմություն բաժինը, որն ավարտել է 2003 թ.: 1996 թ. սկսած ասիստենտություն է արել այնպիսի տեղերում, ինչպիսիք են Միջագետքի մշակութային կենտրոնը, Նազըմ Հիքմեթի անվան մշակույթի տունը: 2000 թ. ասիստենտություն է արել տարբեր գեղարվեստական ֆիլմերում, այդ թվում` Յեշիմ Ուստաօղլուի նկարահանած ֆիլմերում: Բեմադրիչի առաջին ինքնուրույն ստեղծագործությունը «Մոմի»-ն է, որը Համշենի բարբառով նկարահանված կարճամետրաժ ֆիլմ է, իսկ «Մելանխոլիան և ռապսոդիան Տոկիո քաղաքում» վավերագրական ֆիլմը նկարահանվել է Ճապոնիայում: Ռեժիսորի նկարահանած մեկ այլ փաստագրական ֆիլմ է «Մի գիտնականի հետ ճանապարհորդություն` ժամանակի մեջ»-ը: «Աշուն»-ը այս բեմադրիչի առաջին լիամետրաժ ֆիլմն է, որ մրցանակների է արժանացել բազմաթիվ փառատոներում:

Թարգմանաբար ներկայացնում ենք ՙԲիրյաշամ՚ ամսագրի հարցազրույցը Օ.Ալպերի հետ:

ՀարցԸստ էության, ֆիլմում բազմաթիվ խնդիրներ են բարձրացված: Ֆիլմում արտացոլված են թե’ Թուրքիայի նորագույն պատմությունից հատվածներ, թե’ կործանված սոցիալիզմի իրականությունը և թե’ պատկերներ` դրան սահմանամերձ գավառից: Ինչպե՞ս եք կարողացել մեկտեղել այդ բոլոր թեմաները:

ՊատասխանԻրականում երբ արվեստի ոլորտին վերաբերող որևէ նախագիծ ես սկսում, դա չես անում միանգամից : Դա ստացվում է տարիներ շարունակ քեզ վրա ներգոծություն ունեցած բազմաթիվ երևույթների ամբողջության արդյունքում: Իմ դեպքում այդ ամբողջության հիմքում ընկած է այն, որ մանկությունս անցել է այն գավառում, որը սահմանակից էր այնպիսի մի երկրի, ինչպիսին էր Խորհրդային Միությունը: Եվ իհարկե, չնայած Խորհրդային պետության սոցիալիզմի փլուզմանը, 90-ականների համալսարանական երիտասարդությունը, որոնց շարքերում էի նաև ես, նախընտրում էին ձախակողմյան շարժումները: Այդ շարժումները, ինչպես նաև` առավելապես Սևծովյան շրջանում իրեն զգացնել տվող այնպիսի սոցիալական երևույթներ, ինչպիսին էր, օրինակ, «Նատաշայի խնդիրը», որի ազդեցությունն ավելի շատ զգալի էր/է կանանց ու երեխաների, ինչպես նաև` երիտասարդների վրա, այդ ամենը, ինչին ականատես էի դառնում նաև ես` որպես փլուզման համար վճարված գին, երբ գործի անցա` այդ ամենը բացատրելու համար, կամաց-կամաց ձևավորվեց այս պատմությունը: Վերջինիս հիմնասյուներից մեկը հենց դա էր: Արդեն իսկ երբ հայացք ենք գցում հերոսների վրա, հասկանում ենք, որ պատմությունը կառուցված է չորս չափանիշներով: Առաջինը` Էքան, խորհրդանշում է փլուզված սոցիալիզմը, երկրորդը` Յուսուֆը` Թուրքիայի վերջին քսանամյակի երիտասարդության պատմությունը, երրորդը` մայրը` գավառը և ոչնչացման եզրին գտնվող համշենական մշակույթը, իսկ չորրորդը` ինքը գավառը, բայց ոչ որպես հովվերգություն, այլ գավառի ներսում եղած տաղտուկն ու նեղությունը, որը խորհրդանշում են Միքայելը և գավառացի կին Ասիյեն, որին ֆիլմում առաջնային պլան մղելը, ըստ էության, ինձ մոտ առանձնապես չի հաջողվել…

Ֆիլմի սցենարը կազմել եմ այս բոլոր խնդիրների վերաբերյալ դիտարկումներիս, կարդացածիս և ուսումնասիրություններիս հիման վրա:

 

ՀարցՉնայած ֆիլմում տեղ գտած դեպքերին` այստեղ նկատելի է անընդհատ ընդգծվող մի իրականություն` տեղադրությունը և լեզուն, որոնք հանդես են գալիս որպես ինքնապահպան միակ երևույթներ: Ի՞նչ եք ուզում ասել դրանով:

ՊատասխանԵրևույթներից մեկը, որն ուզում եմ ֆիլմում ընդգծել, տվյալ շրջանում այն գործընթացների արտացոլման խնդիրն է, որոնք արտահայտվում են գլոբալիզացիա, ուրբանիզացիա և արևմտականացում հասկացություններով, ինչպես նաև` մշակույթների ոչնչացումը, բոլոր վայրերի` իրար նման լինելը, տարբերությունների վերացումը, ամեն ինչի նույնացումը: Ես այդ պատճառով էլ կածում եմ, որ դրա դեմ անչափ կարևորվում են տեղական լեզուներն ու մշակույթները: Ըստ իս`այդ ամենը շատ որոշիչ է պատմությանս հերոսների կերտման առումով: Այդ պատճառով էլ կարծում եմ, որ այդ տեղական մշակույթներին պետք է վերաբերվել որպես մեկական հարստության` ազգային կամ ազգայնամոլ մոտեցումից հեռու դիրքորոշմամբ: «Մոմի» կարճամետրաժ ֆիլմում ևս, որը նկարահանել եմ 8 տարի առաջ, ցանկացա տեր կանգնել իմ լեզվին ու մշակույթին և նպաստել դրանց պահպանմանն ու զարգացմանը: Դրա համար էլ իմ նկարահանած ֆիլմերում կարևորում եմ համշեներենի կիրառումը: Տեղական մշակույթի պահպանման գործում որոշիչ են լինում կանանց կերպարները: Այս ֆիլմում ևս մոր կերպարը պատկերացրել եմ որպես մշակույթի հարատևության, տարիներ շարունակ դրա պահպանման խորհրդանիշ:

Ուզում եմ նաև հավելել, որ եթե անգամ «Աշուն» ֆիլմում արտացոլված մյուս թեմաները հաշվի չառնենք էլ, միայն ոչնչացման եզրին գտնվող և ոչնչացված համարվող մի մշակույթի և լեզվի արտահայտումն այս ֆիլմում բավարար է` այն քաղաքական ֆիլմ դիտարկելու համար: Սա քաղաքական վարվելակերպ է, մշակութային բազմազանության պահպանմանն ուղղված վարվելակերպ…

ՀարցԱյս հարցը տալիս եմ, քանի որ խոսք բացվեց լեզվի մասին. լազերենով հաղորդակցվող լազերը տարիներ շարունակ համատեղ ապրել են համշենցիների հետ: Այն, որ ֆիլմում դրա մասին, այդ առնչությունների վերաբերյալ որևէ ակնարկ չկա, արդյոք թերի չի՞ դարձնում ֆիլմը:

ՊատասխանԱյո’, անկասկած, իրականությունն այդպիսին է, սակայն եթե այդ իրականությունն արտացոլվեր ֆիլմում, այն կդառնար էկլեկտիկ: Ես լազերենին կամ լազերին չեմ անդրադարձել ոչ թե անտարբերության պատճառով, այլ ուղղակի ֆիլմն ունի իրեն հատուկ պատմություն, բացի այդ` այն փաստագրական ֆիլմ չէ և նպատակ չունի ճանաչողական տեղեկություններ հաղորդել շրջակայքի մասին:

ՀարցՖիլմում բնության պատկերներ կան: Այս պատկենրեն անգամ տխրություն են արտահայտում: Որտեղի՞ց է առաջանում այդ թախիծը:

ՊատասխանԵս կարծում եմ, որ բնությունն իմաստավորվում է մարդու միջոցով արվեստի բոլոր ճյուղերում, լինի դա կինեմատոգրաֆիա, թե լուսանկարչություն: Դրա համար էլ բնությունն օգտագործել եմ Յուսուֆի հոգեվիճակը մեկնաբանելու համար: Այդ բնապատկերը Յուսուֆի հոգեկան աշխարհն է: Նրա ներքին ձայնն է, ներքին փոփոխությունները, թե’ ձմեռնամուտը, թե’ մահը, բոլորը Յուսուֆի հոգեվիճակներն են:

Թախիծը սևծովյան շրջանի մշակույթի հետ էլ առնչություններ ունի: Ոչ միայն համշենցիների, այլև լազերի և անգամ կովկասյան մյուս մշակույթների հիմնական առանձնահատկությունն է թախիծը: Պուշկինը մի բանաստեղծություն ունի, որում ասում է, թե «Ի՞նչ կլինի, ինձ մոտ վրացական թախծոտ երգեր մի’ երգիր»: Կովկասցիները, չնայած իրենց հրաշալի բնական պայմաններին, թախծոտ են, որովհետև այս կողմերում շատ են եղել պատերազմներ, աքսորներ ու կործանումներ: Մևնույն ժամանակ առկա է անելանելիությունը, որը նույնպես թախիծ է բերում:

Մյուս կողմից էլ այս պատմության մեջ այն մելանխոլիկ Յուսուֆն է, որը մեռնելու վրա է: Յուսուֆի առնչությունն այս վիճակի հետ մելանխոլիկ է… Ո’չ հասարակությանն է հարմարվել, ո’չ էլ կարողացել է այն փոխել: Մելանխոլիայի պատճառը հենց այս բազմաթիվ իրավիճակներից է բխում:

ՀարցՄենք կարծում ենք, որ ֆիլմում պատկերված բնության տեսարանները կարևորվում են նաև թե’ այդ շրջանի մարդկանց և թե’ մեր կողմից բնության հանդեպ օտարացման հաղթահարման, ամենօրյա տեսարաններին այլ աչքով նայելու տեսանկյունից: Իսկ Դուք ի՞նչ եք կարծում:

ՊատասխանԱրվեստի նպատակն է բացահայտել գեղեցիկի հանդեպ մարդու մեջ եղած զգացումը և զարգացնել գեղագիտական ընկալումը: Բնության գեղեցկության ընկալումը կարող ենք տարածել կյանքի բոլոր բնագավառների վրա: Ֆիլմն իհարկե ունի նման դեր: Այդպես ենք վարվում անտարբերության հաղթահարման նկատառումով: Քանզի այսչափ գեղեցիկ բնության մեջ այդքան տգեղ իրականություն թերևս աշխարհի ոչ մի անկյունում հնարավոր չէ գտնել: Դա շատ մեծ մշակութային էրոզիայի վկայությունն է… Բաթումի և Խոպայի միջև համեմատությունն անգամ բավարար կլինի դա հասկանալու համար: Այն դեպքում, երբ մարդիկ աշխատում են կարիքավոր վիճակից դուրս գալու համար, իրենց ձեռքից փախցնում են իրենց ամենամեծ հարստությունը` բնությունը:

 

ՀարցՖիլմը հուսահատեցնո՞ղ է:

ՊատասխանՈ’չ: Չնայած Յուսուֆի ու բնության մահին` նրա մահվանից քիչ առաջ ի հայտ եկած սերը, Օնուրին տրված մաթեմատիկայի դասը և խոստումը պահելը, պարկապզուկին նոր շունչ հաղորդելը և լեզվի ու մշակույթի պահպանման մասին ուղերձը, որ տալիս է ֆիլմը դրսից… մի՞թե սրանք իրական ու մեզ տրված միակ հույսը չեն:

 

ՀարցԱյն, որ ներկայացրել ես քեզ քաջապես ծանոթ տարածքն ու մարդկանց և այդ ամենը մեկնաբանել այդ մարդկանց և նրանց ապրած վայրերի միջոցով, առավելությու՞ն է եղել քեզ համար, թե՞ խնդիրներ է հարուցել:

ՊատասխանՄի խոսք կա, որը շատ եմ սիրում և հաճախ կրկնում: Ուզում եմ հիշեցնել Չեխովի հետևյալ խոսքը. «Նախ պատմիր քո փողոցի մասին»: Մի արտահայտություն, որը կիրառելի է իր առաջին ֆիլմը նկարահանող, առաջին անգամ երաժշտություն ստեղծող յուրաքանչյուրի համար: Չեխովը հենց դա է խորհուրդ տալիս երիտասարդ գրողներին: Այստեղ իմ փողոցն է, այն վայրերը, որտեղ անցել են մանկությունս ու պատանեկությունս: Իմ լեզուն, մշակույթը, քաղաքական նախասիրությունները որոշած այս տարածքը, բնությունը, մի խոսքով` սևծովյան շրջանը հենց իմ փողոցն է: Այդ պատճառով էլ ես, այստեղից ճամփա ընկնելով, ուզեցի ստեղծել թե’ տեղական և թե’ տիեզերական մի պատմություն: Դա շահավետ է բոլոր տեսակետներից…

Ձգողականության գործընթացի տեսանկյունից ևս ինձ ծանոթ մարդկանց մեջ լինելու առումով նույնպես բազմաթիվ առավելություններ տեսա: Այն, որ շատ մարդիկ անփոխադարձ նվիրումով և կամավոր կերպով ինձ օգնեցին, նպաստեց, որ գործն արագ առաջ գնա:

 

ՀարցԻ վերջո ի՞նչ ճանապարհ կառաջարկեք այն երիտասարդներին, ովքեր ուզում են զբաղվել արվեստով, կինեմատոգրաֆիայով կամ գրականությամբ:

ՊատասխանՀեռուստատեսությամբ տարածվող պոպուլյար մշակույթը կարծիք է ձևավորել, թե արվեստ ստեղծելը հեշտ և արագ հասանելի մի բան է: Դա ճիշտ չէ: Արվեստը պահանջում է տարիներով կուտակված փորձ: Նախ որոշենք, թե ինչ ենք ուզում անել, ապա մեր մեջ զարգացնենք ընթերցելու մշակույթ: Հնարավորինս շատ և տարբեր մարդկանց ճանաչելու համար պետք է հետևել ավելի հանգամանալից մշակութային ստեղծագործությունների և աշխատել հասկանալ դրանք: Սեփական փողոցի մասին պատմել կարողանալու համար պետք է ճանաչել ուրիշ փողոցներ: Դրան կարելի է հասնել գրքերի կամ իրական ուղևորությունների միջոցով: Այլ մշակույթների ուսումնասիրությունը, դրանք հասկանալու ձգտումը շատ մեծ առավելություն է տալիս երիտասարդ արվեստագետներին:

Վերջում մի բան էլ հավելեմ: Այն մի քանի օրը, որ ֆիլմիս ցուցադրության կապակցությամբ անցկացրի այստեղ, բավարար եղավ, որ հասկանամ, թե որքան դժվար է գավառում արվեստի և մշակույթի գործերով զբաղվելը: Այս համատեքստում, ըստ իս, հրաշալի է, որ այստեղ լույս է տեսնում այնպիսի ամսագիր, ինչպիսին «Բիրյաշամ»-ն է: Մաղթենք, որ դա կարճ ժամանակում բոլորը հասկանան:

Այս հանդեսի ապագա ընթերցող ծնողներին հետևյալն եմ ուզում ասել. շատ կարևոր են պատանիներն ու երեխաները: Կործանվող բնության հետ մեկտեղ մարդիկ էլ են կործանվում: Այստեղից-այնտեղից լսում եմ այնպիսի բաների մասին, ինչպիսիք են թմրանյութերի տարածումը լիցեյներում կամ անհավատալի այլասերության առաջացումը մարդկային հարաբերություններում: Դրա համար էլ պետք է ավելի շատ զբաղվել երեխաներով: Դա երբեմն կարող է արտահայտվել` նրանց իրենց սեփական լեզուն կամ այլ լեզուներ սովորեցնելով, երեխաների համար մշակութային միջոցառումներ կամ արշավներ կազմակերպելով: Նման փոքր, բայց համատեղ կազմակերպված միջոցառումները երիտասարդների մեջ խրոխուսում են այլ զգացմունքների և հակումների զարգացումը: Տղամարդիկ ուզում են ամեն բան միայնակ անել, մինչդեռ ընտանիքի կամ ընկերների հետ որևէ բան ստեղծելը ավելի հաճելի է: Պետք է երեխաների և պատանիների մեջ խրախուսել արվեստի, գրականության կամ նյութական որևէ բան ստեղծելու ձգտումը: Թեև քաղաքապետարանը դաշնամուրի անվճար դասընթացներ է կազմակերպում, սակայն ընտանիքները հետաքրքրություն չեն ցուցաբերում դրանց հանդեպ: Դա ուղղակի անհավատալի է: Այլ դեպքում նման հնարավորություն ունենալու համար մադիկ ստիպված են լինում բավականին մեծ գումարներ ծախսել, արդեն իսկ նման հնարավորություն, հարուստներից բացի, մյուսները չեն ունենում: Իսկ այս դեպքում դաշնամուրը փտում է: Հետո էլ երիտասարդներին քննադատում ենք, թե անհարգալից են կամ դատարկապորտ: Իսկ ի՞նչ անեն, եթե մենք նրանց օրինակ չենք ծառայում` արվեստին, բնությանը, հողին ներդաշնակ կյանք վարելու առումով: Անգամ երբեմն նման միջոցառումներ կազմակերպելը ոչ կարևոր, անկապ բաներ ենք համարում:

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: