Archive for the ‘կրթական’ Category

ՀՀ հանրակրթական դպրոցի բնույթը ապազգային է

Մայիսի 4, 2011

15.07.2009

«Լուսանցքը» ս.թ. հոկտեմբերի 9-15-ի համարում Աստղինե Քարամյանի գրչով արծարծեց մի հույժ կարևոր հարց՝ ՀՀում կրթության էության խնդիրը՝ «Ապազգային դպրոց. Հայկական կրթակարգը խեղում է հայի հոգեբանությունը» վերնագրի տակ։ Իմ համոզմամբ՝ վերնագրում կա հակասություն. Արդարև, իսկական հայկական կրթակարգը չի կարող խեղել հայի, առավել ևս՝ հայ երեխայի հոգեբանությունը, այլ ընդհակառակը՝ կամրապնդի մեր նոր սերունդների՝ իբրև հայ անհատ ձևավորման ընթացքը։ Հետևաբար, ճիշտ կլիներ վերնագրում «Հայկական կրթակարգը» բառերը փոխարինել «ՀՀ կրթակարգը»-ով, մանավանդ որ 2004թ. գարնանն «ընդունված» այդ փաստաթուղթն էլ զուրկ է ազգային բնութագրիչից և պաշտոնապես կոչվում է «Հանրակրթության պետական կրթակարգ»։
Ա. Քարամյանը շատ ճիշտ և տեղին քննադատում է հայ երեխայի ապազգայնացմանն ուղղված անգլերեն դասագրքի փաստը։ Ցավոք, այդ փաստերն այնքան շատ են ՀՀ այսօրվա դպրոցում, որի դիմաց միջնադարի հեղինակը կասեր՝ «զո՞րն ասեմ, զո՞րը խոստովանիմ»։
Եվ սա զարմանալի չէ երբեք, քանի որ հենց վերոհիշյալ «Հանրակրթության պետական կրթակարգ» փաստաթուղթն ինք է «օրինականացրել» այս ամբողջ ապազգայնացումը, թեև մինչ այդ փաստաթղթի ընդունումն էլ ՀՀ կոչվող իբրև թե անկախ պետությունում գործող կրթակարգը աշոտբլեյանների, սերգեյերիցյանների ու նման ապազգային-հակազգային մարդանման էակների դավերով արդեն մեծ առաջընթաց էր արձանագրել ապազգայնացման ուղու վրա։
Այդ տարիներին աշխատում էի ՀՀ կառավարության առընթեր մի կառույցում, որի ղեկավարը ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանից հանձնարարություն էր ստացել ուսումնասիրել կրթակարգի նախագիծը և կարծիք հայտնել։ Տողերս ստորագրողը սիրով համաձայնեց խորքային ուսումնասիրության ենթարկել կրթակարգն ու նրա շուրջ, հաճախ բեմականացված «քննարկումները» ու իր կարծիքը ներկայացնել իր պետական հիմնարկի ղեկավարության։ Այդ կարծիքը բացասական էր (բերվում է ներքևում)։ Փաստաթուղթը մեկ շաբաթ անց քննարկվեց հիմնարկի փորձագետների շրջանակում, և մի քանի ոչ էական փոփոխություններով փոխանցվեց վարչապետին։ Այդուհանդերձ, ՀՀ կառավարությունը, նժդեհական ցեղակրոնությունից բարբառող կուսակցության ղեկավար վարչապետի գլխավորությամբ, նույնությամբ հաստատեց Համաշխարհային բանկի հովանավորությամբ «մշակված» կրթակարգը։ Երբ հետագայում հարցրեցի իմ պատրաստած և հիմնարկի փաստորեն վավերացրած կարծիքի նկատմամբ ՀՀ կառավարության, մեղմ ասած, թքած ունենալու մասին, ինձ պատասխանեցին, թե ՀԲ հայաստանյան կառույցի ղեկավարները ՀՀ վարչապետին սպառնացել են կրթակարգը նույնությամբ չընդունելու դեպքում վերանայել ՀՀին տրամադրվող վարկերի չափերն ու մարման ժամկետները։
Այսքանից հետո, կարելի՞ է ասել, թե ՀՀ-ն անկախ պետություն է…
Ի դեպ, կրթակարգը ընդունվելուց հետո շուրջ հինգ տարի դա կիրառության դրվեց կրթության և գիտության ՀՅԴ անդամ նախարարների օրոք, իսկ այսօր իր հաղթական երթն է շարունակում հանրապետական նախարար Արմեն Աշոտյանի գլխավորությամբ… Այս փաստերից հետո կարելի՞ է դեռ խոսել ՀՀԿ և ՀՅԴ «ազգայնական» կուսակցություններ լինելու մասին…
Մյուս կողմից, այսօր ՀՀում գործող կրթակարգը լիովին համահունչ է ՀԲ հովանավորած մեկ այլ ծրագրի, ըստ որի՝ ՀՀն 2020 թվականին պատկերացվում է իբրև ծառայությունների (այդ թվում հասկանալ նաև՝ մարմնավաճառության), զբոսաշրջության, բանկային համակարգի և թեթև արդյունաբերության երկիր։ Ընթերցողի ուշադրությունը հրավիրում եմ այն փաստի վրա, որ այս պատկերացման մեջ բացակայում են ազգային ու պետական անվտանգությունների համար այնպիսի կարևորագույն ոլորտներ, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը (որպեսզի պարենի հարցում կախված լինենք արտերկրից, մասնավորաբար՝ «բարի հարևան» Թուրքիայից) և գիտատար ճյուղերը (ծանր և քիմիական արդյունաբերություններ, էներգետիկա, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ և այլն)։ Այստեղից էլ՝ ՀՀ գիտական հսկայական ներուժի փոշիացմանն ուղղված դավաճանական քաղաքականությունը։
Մեր թշնամիները երևի մեզնից շատ շատերից ավելի լավ գիտեն, թե կարելի է որևէ երկրի ու հասրակության հիմքերը քանդել հատկապես հանրակրթության ու հանրային հեռուստատեսության միջոցով։ Ահա թե ինչու նրանք ամբողջովին իրենց ձեռքն են վերցրել այդ ռազմավարական նշանակության ոլորտները ու քանդում են, հա քանդում՝ մեզ, հատկապես նոր սերունդներին փորձելով վերածել մանկուրտի, ռոբոտի, կամ, առնվազն, ապազգային մարդանման ինչ-որ էակի։
Ա. Քարամյանի հետ ես ևս հնչեցնում եմ ահազանգը. »Անտարբեր չլինենք. երկրի ապագան դպրոցի ձեռքում է»։ Ես կավելացնեի՝ «Նաև մեր բոլորի, հատկապես մանկավարժների ու ծնողների ձեռքում է»։ Հետևաբար, խիզախ հայուհու հետ կոչ եմ անում իրենց երեխաների ու ազգի ճակատագրով մտահոգված բոլորին՝ դեն շպրտել ՀԲ փողերով տպված մեր դպրոցական դասագրքերում առկա բոլոր այլանդակությունները՝ մինչև ՀՀում կհաստատվի իսկական ազգային իշխանություն, որը կրթակարգը, նման դասագրքերը ու նրանց հեղինակներին կշպրտի հայկական մանկավարժության պատմության աղբանոցը։

Գևորգ Յազըճյան

Գեւորգ Յազըճյանի Նյութերը

Մայիսի 4, 2011

2012
1937 թվական 75 տարի ա՞նց. մեկ անգամ եւս հայաստանյան պատմագիտության բարոյականության հարցերի մասին 20.03.2012
Հայկ Դեմոյանը հայոց լեզուն անարգեց, խորհրդի անդամներն էլ աջակցեցին նրան այդ հարցում.  01.03.2012
Հայաստանյան հայագիտության երիտթուրքացումը եւ հայերենի ուրացումը 27.02.2012

2011
Մաքուր Երեւան՝ ոչ թե քարոզով, այլ՝ կեղտոտողի գրպանին խփելով
Պտույտ մը Երեւանին մեջ… սփյուռքահայի աչքերով 30.04.2011
Նպաստե՛ք հայության ինքնաճանաչողությանը 30.04.2011
Վերժինե Սվազլյան. «Հայոց Ցեղասպանություն. Ականատես Վերապրողների Վկայություններ»  22.04.2011
Ո՞րն Է Մեր Խնդիրը Հայկական Հարցի Լուծմա՞Ն, Թե՞ Ցեղասպանության Միջազգային Ճանաչման Հետապնդումը 13.04.2011
Գիտական բարոյականության եւ գիտության մեջ պատեհապաշտության մասին… 09.04.2011
Պետական խորհրդանիշերն էլի աղավաղվում են… 01.04.2011

2010
Սարգիս Նաջարյանի Մեծարանքի Հանդիսությունը  27.11.2010
Հոնք հարդարելու փոխարեն աչք են հանում – Ջավախքահայության խնդիրներ 19.11.2010
Մտավորակա՞ն է Լեւոն Անանյանը… 11.11.2010
ՀՀ-ում հայոց լեզուն տեր ունի՞ 29.10.2010
Թուրքերի ամենասիրած զբաղմունքներից է հարձակումը հայկական կայքէջերի վրա 19.10.2010
Սփյուռքի մամուլի արձագանքը 11.10.2010
Բաց նամակ ՀՀ ԿԳՆ Լեզվի պետական տեսչությանը 10.06.2010
«Ցանկացած» բառի եւ այլ բառերի ու բառակապակցությունների անցանկալի գործածության մասին 01.06.2010
«Վախենում եմ՝ կրթության և գիտության նախարարը դառնա քավության նոխազ» 20.05.2010

2009
Թուրքական պատմակեղծարարության տարածումը ՀՀ-ում 18.12.2009
Ռուբեն Կարապետյան. «Սիրիայի Տեղն Ու Դերը Արաբ-Իսրայելական Հակամարտությունում (1946-2000)». 15.12.2009
Այսուհետ Հայաստանի Հանրապետությունում կարելի է Հայոց ցեղասպանությունը ուրանալ և մնալ անպատիժ 05.12.2009
հրաժարական Պետական Համալսարանի Հայագիտական Հետազօտութիւնների Ինստիտուտի Ցեղասպանագիտութեան Բաժնի վարիչի պաշտօնից
Գևորգ Յազըճյանը ՀԲԸՄ-ի մասին 18 09 2009
ՀՀ հանրակրթական դպրոցի բնույթը ապազգային է 15.07.2009
«Իսլամ մնալով` հայ դառնալ չեն կարող» 30.06.2009
Ասուլիս` Թամարա Վարդանյան Եվ Գեվորգ Յազըճյան 20.06.2009
Հայոց Առնչված Արաբերեն Հրատարակություններն Իրար Հաջորդում Են Եգիպտոսում  05.06.2009
Անցել է գորշ կարդինալների ժամանակը 29.05.2009
Մնամ կարոտով հայտնագործություններիդ սպասող 22.05.2009
Պրոֆեսորական աճպարարություններ այս անգամ Արաբական Արեւելքում Ռիչարդ Հովհաննիսյանի հերթական ծառայությունը իր պետությանը 15.05.2009
«Հայկական հարցի լուծումը պայմանավորել ցեղասպանության ճանաչմամբ կամ չճանաչմամբ, ինքնին անհեթեթ է» 07.05.2009
Ովքե՞ր են Փորձում Մեզ Կառավարել Իրականում 12.02.2009
Ազգային Վրեժը Եվ Ցեղասպանների Պատիժը Անժամանցելի Են 03.02.2009

2008
Bats Namak Mayr Ator S. Echmiadznin
Մի՛ պղծեք «Արմենիա» սուրբ անունը 22.01.2008

2007
ՀՀ դատարանը գրողի ծոցն ուղարկեց ՀՀ Սահմանադրությունն էլ, Մեսրոպ Մաշտոցին էլ, Հայոց տառերն էլ
Մտորումներ Հրանտ Դինքի սպանության առթիվ
Հայկական ցեղասպանության սիոնական ձեռնածումը` վասն Ողջակիզման բացառիկության “հիմնավորման”  27.12.2007
Հայ Կնոջ «Ազատագրության» Հարցը  26.11.2007

2006
Վերացրեք ոստիկանական խեղագրությունը 23.12.2006

2005
«Հայկական Հնագույն Հանրագիտարանի» Վավերագրերը  23.12.2005
Գրական-Մշակութային Համահայկական Նոր Կամուրջ` «Կամար» Ամսագիրը  20.12.2005
Երեսուն Տարի Առաջ Այս Օրը Ծնվեց ԱՍԱԼԱ-Ն 20.01.2005

2004
Անբարոյականությունը հայրենական հայագիտության մեջ 23.01.2004
Լինում Է Եվ Այսպես… 23.01.2004

2003
“ԻսկակաՆ Պաշտպանություն” Պատմության Ինստիտուտում 12.11.2003

Կրթակարգ է ու` լի՜քը խնդիրներ

Մայիսի 21, 2010

Ոստիկանության ակադեմիային ծառայածնե՞ր են պետք

ՀՀ ԱԺ պատգամավորներին են դիմել շուրջ 800 շրջանավարտի ծնողներ, որոնց բողոքը քննարկման առարկա է դարձել ԱԺ գիտության եւ կրթության մշտական հանձնաժողովի անդամների մոտ: Ծնողների բողոքն առնչվում է, մասնավորապես, “Ոստիկանությունում ծառայության մասին” օրենքում վերջերս կատարված փոփոխությանը, համաձայն որի, այսուհետ Ոստիկանության ակադեմիա ընդունվել կարող են միայն պարտադիր զինվորական ծառայություն անցած երիտասարդները:

ԱԺ գիտության եւ կրթության մշտական հանձնաժողովի մի շարք անդամներ որոշել են հանդես գալ առաջարկով, որը փոքր ինչ կշտկի ստեղծված իրավիճակը: Պատգամավորների առաջ քաշած տարբերակով շրջանավարտները ընդունելության քննություններին կմասնակցեն, բայց ընդունվելուց հետո կմեկնեն ծառայության եւ 2 տարի անց արդեն կշարունակեն ուսումը:

Այս տարբերակի շուրջ նույնպես քննարկումներ են ընթանում:

Ծնողները սպասում են ԱԺ նախագահի, իսկ պատգամավորները՝ կառավարության ներկայացուցչի պարզաբանումներին:

Կրթակարգը  հարմար չէ

Հանրային խորհրդի նախագահ Վազգեն Մանուկյանը հայտարարել է, որ Հայաստանում բացարձակապես հարմար չէ 12-ամյա կրթական համակարգ ունենալը, ամենաշատը պետք է լինի 11 տարի: Թեեւ Ռուսաստանն էլ է ստորագրում կրթության վերաբերյալ բոլոր պայմանագրերը, բայց 11 տարին ընտրեց: “Մեզ համար պարզ էլ չէ, թե վերջին 2 տարում ինչ են սովորեցնելու երեխաներին, դասագիրք էլ չկա: Կոչ եմ անում այս տարի կանգնեցնել ավագ դպրոցի պրոցեսն ու վերանայել, ուսումնասիրել ու նոր անցնել այդ համակարգին”,- ասել է ՀԽ նախագահը:

Վ. Մանուկյանն անդրադարձել է նաեւ բուհերում պետպատվերի տեղերը կրճատելով բանակի հարցը լուծելու փաստին: Նա ասել է, որ սխալ է նման ճանապարհով խնդրին լուծում տալը. “Եթե ընդունվում է պետպատվերով, ազատվում է բանակից: Այժմ կաշառքն աճելու է, քանի որ այդ գումարի մեջ պետք է մտնի եւ բանակից ազատվելը, եւ բուհ ընդունվելը, որի արդյունքում շատ արժանավոր երեխաներ, ովքեր ընդունվելու են վճարովի, չեն կարող հաճախել, քանի որ ի վիճակի չեն լինի վարձ վճարել”: Ուստի առաջարկում է, որ բոլորը 18 տարեկանից գնան բանակ, բանակը լինի 1,5 տարի. “Այլ ճանապարհներով էլ կարող ենք խնդիրը լուծել, բայց ես չեմ ցանկանում ավելի խորանալ այս հարցի մեջ, քանի որ Հանրային խորհրդում ստեղծվելու են տարբեր ուղղություններով խնդիրն ուսումնասիրող խմբեր, որոնք ավելի մանրամասն ու խորապես կուսումնասիրեն խնդիրը”,- հավելել է ՀԽ նախագահը, ում կարծիքով կոռուպցիոն ռիսկերը կփչացնեն կրթական համակարգը, պետությունը կզրկվի ապագա գիտականներից ու ուսյալ մարդկանցից:

Վ. Մանուկյանը նշել է, որ օտարալեզու դպրոցների ստեղծումը մի քայլ է դեպի անդունդ. “Հայաստանի համար կրթական համակարգը նույնչափ կարեւոր է, որքան բանակը, որոշ դեպքերում՝ նույնիսկ ավելի կարեւոր: Այն, ինչ օգտակար է կամ վնասկար մեր կրթական համակարգին, նույնպիսի ազդեցություն թողնում է նաեւ պետական շահի վրա”: Ըստ նրա, պետք է բազային կրթությունը լինի մայրենի լեզվով, իսկ լրացուցիչ առարկաները կարող են դասավանդել այլ լեզուներով: Նախքան որեւէ “էքսպերիմետ” անելը, պետք է նախկին փորձերին հետեւել եւ համաշխարհային փորձն ուսումնասիրել:

ԽՍՀՄ-ում պետական լեզուն եղել է ռուսերենը, իսկ Հայաստանում դպրոցների 25%-ը եղել են ռուսական, եւ ռուսական դպրոցներն ավարտածների 90%-ը խորությամբ չգիտեր հայոց պատմությունը, դժվարություններ ուներ հայերեն գրելիս, արմատներով, խորությամբ կապված չէր հայությանը: Բացի այս, կար նաեւ երկփեղկվածություն:

Այլ երկրներում կիրառվող օրինակներ նշվեցին. այն է` վճարովի դպրոցներ կան, որտեղ բազային առարակները դասավանդում են հենց մայրենիով, իսկ երկրորդական առարակները՝ այլ լեզուներով:

“Իսկ ի՞նչ փաստարկ են բերում այս գլոբալիզացիայի պայմաններում: Իբր պետք է իմանան լեզուներ, իսկ մենք չունենք որակյալ մասնագետներ, որոնք տիրապետում են օտար լեզուների: Բայց չէ՞ որ տարեկան առնվազն 100-ավոր երեխաներ ավարտելով հայկական բուհերը, իրենց կրթությունը շարունակում են այլ երկրների բուհերում, իսկ վերադառնալով Հայաստան՝ աշխատանք չունեն: Այսինքն՝ մենք մասնագետների պրոբլեմ չունենք”,- հայտնել է Վ. Մանուկյանը եւ ավելացրել, թե ինչ վերաբերում է պետական բյուջեից ֆինանսավորելուն, ապա պետությունն իր բյուջեից պետք է գումար տրամադրի միայն ազգային եւ ազգային փոքրամասնությունների դպրոցներին:

Կարծիք հայտնելով, որ օտար լեզուներով դպրոցների ստեղծումը դրսից պարտադրանք կարող է լինել, ՀԽ նախագահը նշեց. “Բոլոր հարցերում “մեզ վրա կան ճնշումներ, մենք էլ ուրիշների վրա ենք ճնշում գործադրում, այդպես չպետք է հարցին բացատրություն տալ, կա պրոբլեմ, դա պետք է լուծել այնպես, ինչպես ձեռնտու է մեր պետությանը…”:

Նարե Մշեցյան

Նախարարը նենգափոխում է ճշմարտությունը

Հայաստանում օտարալեզու կրթության ջատագովները, ի դեմս կրթության եւ գիտության նախարար Արմեն Աշոտյանի, ներկայացնում են, թե այդպիսով` օտարալեզու կրթությամբ կապահովվի մրցունակ, որակյալ կրթություն:

Այսինքն` ՀՀ ԿԳ նախարարը պնդում է, թե հայերենով անհնա՞ր է որակյալ կրթություն տալը, այսինքն` եթե ֆիզիկան, քիմիան կամ երկրաչափությունը սովորում են անգլերեն, ռուսերեն կամ թուրքերեն, ապա որակյալ մասնագետներ կդառնան, իսկ հայերեն սովորելու պարագայում` ո՞չ: Ի՞նչ կանի իրեն հարգող երկիրը կրթության այսպիսի նախարարի հետ…

Մեր երկրում միշտ այս կարգի անհեթեթ իրավիճակներ են ստեղծվում, քանզի պաշտոններ են զբաղեցնում հայերենի հարգը չիմացողները: Իսկ այդպիսիք, ովքեր հայատառ խոսում են, բայց հայերենի էությունը չգիտեն, ճշմարտությունը պիտի նենգափոխեն ու մեղքը գցեն պետական ու մայրենի լեզվի վրա: Իսկ ճշմարտությունն այն է, որ հայ ազգի ու պետականության դեմ դավ է նյութվում: Առանց չափազանցության:

Աստղինե Քարամյան

Եվրա…”կրթում”

ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարար Արմեն Աշոտյանը հանդիպել է ՀՀ-ում Եվրոպական Միության խորհրդատվական խմբի թիմի ղեկավար Ռոլֆ Բյոնկեին: Նախարարը նշել է, որ Հայաստանում ԵՄ խորհրդատվական խմբի առաքելությունը հետաքրքրություն է առաջացրել ոչ միան հասարակության, այլ նաեւ քաղաքական շրջանակներում: Կրթությունն այն հարթակն է, որտեղ կայանում է Եվրոպա-Հայաստան ինտեգրումը եւ հնարավորություն տալիս ապահովել քաղաքակրթությունների մերձեցումը. ասել է Ա. Աշոտյանը:

Չնայած միջազգային համագործակցության տեսանկյունից նախարարության ներգրավվածությունն առավելագույններից մեկն է, եւ կրթական վերջին բարեփոխումները միտված են եվրոպական կրթական չափորոշիչների համապատասխանեցմանը, կրթության եւ գիտության նախարարությունը դեռեւս ներգրավված չէ խորհրդատվական առաքելության շրջանակում: Սա է պատճառը, որ ՀՀ ԿԳ նախարարն անցյալ տարի դիմել էր խնդրանքով՝ համապատասխան մասնագետ գործուղել նաեւ նախարարություն: Եվ բազմալեզու կրթության եվրաջատագով նախարարը նշել է, որ նախարարությունը այս խնդրում կարեւորում է ԵՄ կրթական ծրագրերին ՀՀ մասնակցության ընդլայնումն ու համապատասխան ներգրավվածության ապահովումը:

Ռ. Բյոնկեն էլ է կարեւորել համապատասխան փորձագետի առկայությունը նախարարությունում: Այս համատեքստում նա անդրադարձել է ապագա խորհրդատուի աշխատանքային անձնագրի հիմնական պահանջներին՝ աշխատանքների շրջանակը, առաջնահերթությունները, հիմնական ուղղվածությունը՝ հավելելով, որ փորձագետի համար անցկացվող բոլոր հարցազրույցներին կմասնակցի նաեւ նախարարության ներկայացուցիչը եւ համատեղ ուժերով փորձ կարվի գտնել բոլոր պահանջներին համապաասխանող խորհրդատու: Անդրադարձ է եղել նաեւ այն խնդիրներին, որոնց շուրջ ակնկալվում է միջազգային փորձագետի մասնագիտական խորհրդատվությունը:

Ահա այսպես էլ հայկական կրթակարգը կամաց-կամաց եվրոպականացվում է, եւ բազմալեզու հանրակրթությունը երեւի թե շուտով ամենամեղմ հակահայ դրսեւորումը կթվա այս ոլորտում…

Վահագն Նանյան

Վտանգավոր ու անպատվաբեր ձեռնարկում

ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի գիտական անձնակազմի կարծիքով, ՀՀ-ում օտարալեզու կրթությանը վերաբերող նախագիծն առերեւույթ ոչ այնքան տեսանելի, սակայն խորքային վտանգավոր եւ ազգին անպատվաբեր ձեռնարկումներից է, եւ հարկ չկա փոփոխություններ կատարել “Լեզվի մասին” եւ “Հանրակրթության մասին” Հայաստանի Հանրապետության օրենքներում:

* * *

“Չենք պահում Մաշտոցի դպրոցը, անցում ենք կատարում օտարի՞ դպրոցին”

Օտարալեզու դպրոցների բացմանը կտրականապես դեմ է արտահայտվել Աշոտ Բլեյանը: Իսկ դրանց բացումը միայն տեսականորեն է դրական գնահատում գրող-թարգմանիչ Հակոբ Մովսեսը, ում համար խիստ կարեւոր են այն միտումներն ու նպատակները, թե ինչու հենց այժմ ԿԳ նախարարությունը որոշեց օրենքում փոփոխություններ անել: Երկուստեք բանավիճում էին մամուլի ակումբներից մեկում ու հիշում Ուշինսկուն, Հեգելին, Աբովյանին, Աբեղյանին, Մանանդյանին…

Եթե նպատակը քաղաքական է կամ ինչ-ինչ մարդկանց նախապայմանները բավարարելը, ապա Հ. Մովսեսը դեմ է, իսկ եթե նպատակն արդար է, այլոց մշակույթին, քաղաքակրթությանն ինտեգրվելը, ապա նա դեմ չէ: Իսկ Բլեյանը հայտնեց, որ այսօր էլ օտար լեզվով ուսուցանովող դասարաններ կան, մյուս կողմից էլ, նախարարությունն այդպիսով բավարարում է “Տրոյկա Դիալոգ” ընկերությունների խմբի տնօրենների խորհրդի նախագահ-գործադիր տնօրեն Ռուբեն Վարդանյանի նախապայմանը, ով ցանկանում է Դիլիջանում օտարալեզու ուսումնական կենտրոն բացել:

Հ. Մովսեսը համոզված է, որ այսօր հայերենի վիճակը շատ վատ է, օտարալեզու դպրոցների ստեղծումից հետո էլ այդպես է լինելու: Նա առաջարկում է ընդօրինակել Հոլանդիայի օրինակը, որտեղ մասնավոր դպրոցներին լեզվի առումով ազատություն է տրվում, իսկ պետական դպրոցներում ուսումը հոլանդերենով պարտադիր է օրենքով: Ա. Բլեյանն այստեղ հիշեց հայտնի ասացվածքը` “չես պահում սեփական բանակդ, կկերակրես օտարինը,- այստեղ նույն բանն է, շարունակում է նա,- չենք պահում Մաշտոցի դպրոցը, անցում ենք կատարում օտարի՞ դպրոցին”: Ո՞վ այդպիսի լիազորություն ունի, հարցնում է Բլեյանը, ՀՀ-ում չկա իշխանություն, որ այդպիսի լիազորություն ունի:

Բագրատյանը` Աշոտյանին ու Զոհրաբյանին. “Ձեզ հավաքեք”

ՀՀ նախկին վարչապետ Հրանտ Բագրատյանը նույնպես դժգոհություններ հայտնեց կրթության եւ գիտության նախարար, ՀՀԿ-ական Արմեն Աշոտյանի ու ԲՀԿ-ական պտագամավոր Նաիրա Զոհրաբյանի վերաբերյալ: Նա նրանց խորհուրդ է տվել. “Ձեզ հավաքեք: Ձեզ լեզո՞ւն է խանգարում”:

“Հեռուստաեսությամբ ասում են, լավ կրթություն է պետք: Կարծես թե վատ կրթության մեղավորը հայերենն է”,- խոսելով օտարալեզու դպրոցների մասին, ասել է Բագրատյանը, ավելացնելով, որ ապշել է նախարարի ու պատգամավորի հարցադրումներից:

“Ասում են, ուզում եք լավ կրթություն, ուրեմն օտար լեզուները պետք է գան: Սա մեղադրանք է հայոց լեզվի հասցեին,- շարունակել է նախկին վարչապետը,- ես լեզվաբան չեմ, բայց կարդացել եմ Բայրոն: Ինձ հետաքրքիր է, թե ինչու է նա ուսումնասիրել հայոց լեզուն: Ես հասկացա նրան: Ինքն ասում է` ես պոետ մարդ եմ, խոսքի մարդ եմ, երբ լսում եմ լեզուն, հանգը, կառույցը, հասկանում եմ նրա կատարելությունը: Ո՞նց կարելի է այս լեզուն չսովորել”:

Ըստ Բագրատյանի, հայոց լեզուն իրեն օգնելու կոչ է անում այսօր…

Նախկին վարչապետը անդրադարձել է նաեւ տնտեսական խնդիրներին եւ չի բացառել, որ Հայաստանում ճգնաժամի նոր ալիք կլինի:

Չի բացառվում, որ Հայաստանում տնտեսական ճգնաժամը կշարունակվի: “Ձեռնարկված միջոցառումները տնտեսական ճգնաժամի հետեւանքներին պետք է վերեբերեն, ոչ թե պատճառներին, ուստի ես կարծում եմ, որ ճգնաժամը ցանկացած պահի կարող է վերակենդանանլ ու ծավալվել նոր թափով”,- ասել է Բագրատյանը, հավելելով, որ ճգնաժամն ամբողջությամբ հաղթահարված չէ նաեւ դրսում, կան երկրներ, որտեղ այն նոր դրսեւորումներով վերականգնվում է, իսկ ՀՀ-ում այդ իրադարձությունները հասնում են 6 ամիս հետո:

Ըստ նրա, արժութային շուկայում այսօր լինում են “ամպլիտուդային մեծ տատանումներ, ինչի պայամաններում ոչ մի բիզնես հնարավոր չէ զարգացնել”, իսկ եվրոյի արժեզրկումը մեծացնելու է ներկրման ծավալը ԵՄ-ից, ու ընդհանարպես ոչնչացնելու է արտահանումը դեպի Եվրոպա: “Կառավարությունը չպետք է թույլ տար եվրոյի այդպիսի արժեզրկում”,-ասաց Հ. Բագրատյանը:

Սեփ. լրատվություն

“Լուսանցք” թիվ 150, մայիսի 21-27,  2010թ.

Օտարի ներդրումը միա՛յն օտարին կծառայի

Մայիսի 21, 2010


Հայերենի պաշտպանությունը` ազգային անվտանգության խնդիր

  Հայոց լեզուն հին է այնքան, որքան Հայ ցեղը, եւ որպես Ամենահնագույն Լեզու՝ Նախալեզուն է՝ Մայր-Լեզուն մարդկային բոլոր լեզուների: Նույնիսկ հայերի իրավունքները սահմանափակող համաշխարհային գիտական շրջանակներում Հայոց լեզուն Հնդեվրոպական համարվող (իրականում՝ Արիական) լեզվաընտանիքի հիմնարար Մայր Լեզուներից է համարվում…

 Հայերենը կրում է հարյուր հազարամյակների պատմական հիշողություն, բառարմատների մեկնությունները մեզ կարող են տանել աներեւակայելի ժամանակներ… Միեւնույն ժամանակ, մեր լեզուն մեր գենետիկ հիշողության արտահայտչամիջոցն է, ուստի՝ լեզվապահպանությունը (նաեւ՝ լեզվակրթությունը, առհասարակ կրթությունը) համազգային գերխնդիր է:

 Մեր ազգային նկարագիրն ու արժեքները պահպանող համակարգի ամենազորեղ գործոնը հենց լեզուն է: Եթե ազգային գաղափարախոսությունն իր հիմքում հստակորեն ամրագրում է ազգի ծագման, զարգացման, հարատեւման ու առաքելության, նաեւ՝ բնօրրան-հայրենիքում ինքնատիպ կենսակերպով ապրելու սկզբունքներ, ապա դրա ենթաբաժիններից ազգային անվտանգության հայեցակարգը կառուցվում է Ազգի ու Հայրենիքի՝ արտաքին վտանգի դեմ պաշտպանական համակարգի եւ ներազգային անվտանգության (գենետիկ ինքնապաշտպանության, նախեւառաջ՝ Արյան ու Լեզվի անաղարտության) պարտադիր առկայությամբ: 

Սրանք անհրաժեշտ ինքնապահպանության այն գործոններն են, որոնք ՄԱՐԴ-ը պետք է զգա եւ՛ գիտակցաբար եւ՛ բնազդաբար: Պետք է գիտակցել ոչ միայն անհատապես, այլեւ՝ ազգորեն-պետականորեն: Պետություն ստեղծելը, ունենալն ու հզորացնելը բոլոր ազգերի կենսակերպի ուղղորդիչ տարրն է: Ազգային հանրույթի կյանքի առանձնահատկությունները բացառելը, ի վերջո, կհասցնի ուծացման, տարրալուծման, եւ ազգը կվերա: Մարդկության պատմությունը սովորեցնում է, որ պետությունն ազգին դարձնում է հզոր ու ապահովում հարատեւումը: Սակայն, որպեսզի պետությունը չայլակերպվի եւ թշնամի չդառնա սեփական ազգին, անհրաժեշտ պայման է պետության բնույթի ներդաշնակությունը պետություն ստեղծած ազգի շահերին: Այսինքն՝ Հայոց պետության բնույթը հայկականությունը պետք է լինի: Պետության բնույթն էլ պայմանավորված է լեզվա-մշակութային քաղաքականությամբ: Մշակութային քաղաքականությունն է որոշում՝ ազգը, իր արժեքային համակարգով, կապրի՞, թե՞ կկորչի, կանհետանա: Լեզվաքաղաքականությունը՝ պետության լեզվի անմրցակից գործառությամբ, լուծում է ազգային անվտանգության, ազգապահպանության խնդիրները եւ, առանց սեփական լեզվաքաղաքականության, Հայոց պետությունը ազգայնորեն չի զարգանա: Լեզվաքաղաքականությունն այն միջնաբերդն է, որի հանձնելուց հետո իր հաղթարշավն է սկսում ապազգայնացումը… 

…Արյան պղծումը վերջնահաշվում հանգեցնում է ժառանգական (գենետիկ-ծինաբանական) շեղումների՝ հիվանդագին երկվության, իսկ այլալեզու կրթությունը ամբողջապես քանդում է հայեցի լեզվամտածողությունը, որն էլ ուղղակիորեն խեղում է անձի՝ հայ անհատի բարոյահոգեբանական կերտվածքը, ինքնության զգացումը: Իսկ ազգափոխությունը էականորեն շեղում է մարդու առաքելությունը՝ տանելով նրան հոգեպես եւ էապես ինքնաոչնչացման, որը համարժեք է մարդու մեջ առկա Տիեզերական Հավերժական Ոգուց ինքնահրաժարումին, քանզի Տիեզերական Արարչակարգ-Համակարգում՝ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՐԳՈւՄ Ազգը Հոգի է, Բնօրրանը՝ Մարմին` նրա Առաքելության իրականացման համար…

 Անդրադառնալով հատկապես հայերենի դերին ու նշանակությանը՝ շեշտենք, որ պետականորեն հայերենի իրավական պաշտպանը ՀՀ Սահմանադրությունն է` ի դեմս ՀՀ նախագահի: Իսկ նպատակաուղղված լեզվաքաղաքականություն իրականացնողը ՀՀ կառավարությունն է՝ լեզվի պետական տեսչությամբ, որն այսօր գրեթե մեկուսացված է եւ զրկված լեզվապաշտպանական լիազորություններից: Ճիշտը Լեզվի, կամ ավելի ընդգրկուն՝ Հայապահպանության նախարարության ստեղծումն է, որի մասին բարձրաձայնում ենք տարիներ շարունակ: Ապազգային ղեկավարների լուռ համաձայնությամբ ու հանցավոր գործունեությամբ անուղղակիորեն (արտաքին միջամտությամբ՝ նաեւ նպատակայնորեն) ոչնչացման է դատապարտվել աստվածատուր Ոսկեղենիկ, Արարչածին Հայոց Լեզուն:

 Այսպես օտար զավթիչներն էլ են փորձել ոչնչացման դատապարտել մեր լեզուն, քանզի Լեզվի մահը Ազգի՛ մահն է: Իսկ իշխանությունների կողմից հայերենն այնքան թույլ է պաշտպանվում, որ պետության լեզուն մերթընդմերթ հայտնվում է երկրորդականի կարգավիճակում, հատկապես՝ ռուսերենի ու անգլերենի մրցակցության (շատ հաճախ՝ բռնի ներխուժման) պայմաններում:

Երկլեզվության խորհրդային վտանգը վերածվել է “եռալեզվության” կամ արդեն “բազմալեզվության”  չարիքի… Այս պայմաններում, երբ արդեն իսկ քննարկվում է բազմալեզու հանրակրթական համակարգի ստեղծումը, այն կարող է դառնալ գրեթե միատարր (ավելի քան՝ 98% հայեր) մեր երկրում բազմալեզվության խթան (հատկապես` դրսի օտար ուժերի ներդրումների (որի համար այդքան ուշաթափվում են մեր նախարարները) շնորհիվ)… Այս վտանգների մասին կարող է խոսել նաեւ գերազանցիկ դպրոցականը, սակայն մի շարք ցինիկ, արդեն հեռուստաեթերից զզվանք առաջացնող դեմքեր (որոնց մեծ մասը գալիս է խորհրդային տարիներից) բարբաջում են, թե մենք էլի հետ կմնանք “աշխարհի զարգացած ազգերից”, եթե չկիրառենք բազմալեզու կրթակարգը…

 Մեզ՝ հայ ազգայնականներիս, միշտ մեղադրում են ծայրահեղականության մեջ, իբր մենք դեմ ենք եվրաարժեքային նորամուծություններին եւ խանգարում ենք հայության զարգացմանը: Հիմա պիտի ասեմ բացահայտ: Ա՛յ …, մեղմ ասեմ՝ գեղցիներ, ինչքան էլ փողի մեջ լողաք, օսլայված ու կիսագոմիկ եվրադեմքեր ընդունեք, էլի նույն լամուկներն եք՝ ծախու-վաշխառու… խորհրդային տարիներին կոմունիզմ երգող՝ կուսակցական “պուտանկաներ”, անկախացած տարիներին՝ ժողովրդավարություն երգող ինտերնացիոնալիստ “պուտանկաներ”, իսկ հիմա էլ՝ դավադրաբար ազգի անունից երգող “տռասի պուտանկաներ”… ինչու՞ է ձեզ թվում, թե մենք կամ մեր նմաններն են ծայրահեղականները, Էդ ո՞նց, մենք ու մեր նմանները բոլոր ժամանակներում ու բոլոր իրավիճակներում գործում են հանուն ազգի-ազգայինի՝ մեծապես տուժելով անձնական առումով, երբեք չկապկելով-ընդօրինակելով տվյալ ժամանակի սին ու անցողիկ պահանջմունքները եւ երբեք չպառկելով տվյալ ժամանակների “տերերի” տակ… Էդ մենք ու մեր նմաններն են հիմա ծայրահեղականնե՞ր, թե՞ դուք ու ձեր նմանները, որ ծայրահեղությունից ծայրահեղություն եք վազում՝ հանուն ձեր շահի ու հարստության, հանուն օտար տերերի բարեհաճության, ովքեր ձեզ վարժեցրած շների պես մի պատառ են նետում ընդհանուր թերմացքից, այսինքն՝ իրենց նպատակային ներդրումներից, որի մի մասը թողնում են գռփելու-լափելու համար՝ առանց կոչելու կաշառակերություն…

 Բազմալեզվության պայմաններում (ինչին էլ կհանգեցնի հենց բազմալեզու կրթակարգը. այստեղ հակաճառելն անգամ խեղկատակություն է) հայերենին կմնա միայն բարեւելու եւ կենցաղում մի կերպ գոյատեւելու հեռանկար: Օտարը ներդրումներ չի անելու եւ հանրակրթական բազմալեզու դպրոցներ չի բացելու Հայաստանում, որ հայությանն ու հայկականությունը զորացնի, օտարն իր պառակտիչ ու ներխուժող խնդիրներն է լուծելու՝ ինչպես վերը նշեցի` մի քանի դավադիր հայի թուլափայ նետելով: Իսկ այդ թուլափայից օգտվողներն այնպես են խոսում օտար “ինվեստիցիաներից”, կարծես ազգային արդյունաբերությունն ու էկոնոմիկան են զարգացնելու, հայկական բանակն են ուժեղացնելու…

Իհարկե ոչ, պարզապես հայազգի օտարախոս ու օտարասեր սերունդ են բուծելու Հայաստանում՝ օտարի հաշվին ու հետագայում հենց օտարին էլ ծառայող եւ վստահաբար հարյուրավոր անգամներ ավելի օգուտ բերող, քան ծախսվել է այդ երեխաների “զարգացման” վրա…

 Ամեն անգամ մի օտար “զարգացած բնույթի” ներխուժում արդարացնելու համար մի քանի երրորդական երկրների (Սաուդյան Արաբիա, Վրաստան եւ այլն) օրինակներ են մեջբերում, իբր մենք հետ չմնանք, իսկ եթե այսպես կոչված զարգացած երկրների օրինակ են բերում (Ֆրանսիա, Ռուսաստան եւ այլն), ապա մոռանում են, որ այդ երկրներն այլալեզու կրթարանները ի վերջո կարողանում են սեփական բուծարանների վերածել, եւ այդ երկրներում “սեփական ժողովուրդ” կոչվածն անգամ ազգային պատկանելիության խնդիր չի լուծում: Օրինակ՝ Ֆրանսիայում, անկախ ազգային պատկանելությունից, բոլորը հիմնականում ֆրանսիացիներ են, իսկ Ռուսաստանում “դառնում” են ռուսներ… Իսկ մենք կարո՞ղ ենք այդպես, կամ մեզ պե՞տք է այդպես… Մենք այսօր հենց երկրով մեկ բուծարան ենք համաշխարհային մամլիչի (գաղտնի ուժերի) ձեռքին, ինչի՜ մասին է խոսքը:

…Լեզուն վիթխարի ուժ է, որոշում է ազգերի ճակատագիրը: Մարդկային պատմությունը վկայում է, որ կորցնելով միավորվելու, հարատեւելու կռվանը՝ լեզուն, քայքայվել եւ ուծացել են երբեմնի հզոր պետություն ունեցող ազգերը` զրկվելով նաեւ իրենց առաքելությունից:

 Մեր պետական այրերից շատերը, օտար կրթության իրենց կարոտաբաղձությամբ, նաեւ՝ իբր գիտատեխնիկական հայալեզու գրականության բացակայությունը շեշտելով, փորձում են ամուր պահել ռուսերենի կամ ասենք՝ ֆրանսերենի դիրքերը, իսկ համակարգիչների ներմուծման պատրվակով՝ փորձում են ուղղակի անփոխարինելի դարձնել անգլերենը: Այս վիճակը տարեցտարի խորանում է, եւ նման դավադիր միտումը պետք էր անհապաղ կասեցնել: Բայց չէ, թշնամին քնած չէ, իսկ ներքին թշնամին էլ դեռ կշտացած չէ… Եվ ահա, այլալեզու կրթական սարդոստայն-համակարգ են պարտադրում:

 Լեզվապահպանությունը ինչպես ազգային, այնպես էլ պետական լուրջ հիմնահարց է, բայց դուրս է մնացել կարեւորագույն համարվողների շարքից: Խնդիրը լուծելու համար հիմնարար, համակարգային փոփոխություն է պետք, եւ ոչ թե սփյուռքը պահպանելու Սփյուռքի նախարարություն պետք էր ստեղծել, այլ անհրաժեշտաբար Հայապահպանության նախարարություն, որն ի թիվս այլ հիմնախնդիրների, կզբաղվի լեզապահպանության եւ լեզվաքաղաքականության հարցերով (ու հենց նաեւ Սփյուռքի հարցերով)…

 Հայոց Լեզուն, Հայոց Այբուբենը Հայ Արյամբ գրվելով է փոխանցվել սերնդեսերունդ ու պաշտպանվել նույնիսկ գաղթի ճանապարհներին, իսկ այժմ այն բացարձակապես անպաշտպան է հատկապես հանրակրթական դպրոցներում: Ազգային պետության լեզվի շահերը օտար լեզուներին ստորադասելը հանցագործություն է, ազգադավություն:

 Այլալեզու դարձած “հայը” պատրաստի թեկնածու է այլ երկրների լրտեսական գործակալությունների համար, իսկ սա արդեն լուրջ եւ անհետաձգելի պատժամիջոցներ է ակնկալում: Եթե կա ցանկություն երեխաներին կամ յուր անձը “դարձնել” այլազգի, ապա այդ տխմարությունը կարելի է անել միայն մի պայմանով, որ պիտի փոխվի նաեւ տվյալ դավաճանի “հայրենիքը”՝ չվտանգելու համար մեզ եւ Հայության իրավունքները, Հայոց Պետականությունը:

 Ձեռքբերովի, անտրամաբանական, անառողջ ազատությունից հղփացած մարդու “իրավունքները” չեն կարող պարտադրվել ազգային (ներցեղային) բարոյականին ու հայրենակերտ պետական մտածողությանը: Ազգի իրավունքը միշտ վեր է լինելու անհատի իրավունքից, որն այսօր հասցվել է բառիս բուն իմաստով սանձարձակության, ընդհուպ անասնական բնազդի մակարդակի:

 Կրթության եւ դաստիարակության լեզվի ընտրության հարցը պետության ու ազգի անվտանգությունը շոշափող խնդիր է եւ այն պիտի՛ լինի հայանպաստ եւ միա՛յն հայանպաստ:

 Լեզվա-մշակութային ներխուժման, լեզվափոխության պարագայում որեւէ զենք կամ զորք անհրաժեշտ չէ Հայաստանը գրավելու, հայությանը ոչնչացնելու համար: Ազգն ու պետությունը կքայքայվեն ներսից՝ ինքնաոչնչացումով:

 Հայոց Լեզուն ՀԱՅ ԳԵՆԻ ինքնաարտահայտման միջոցն է, ասել է թե՝ հենց ԳԵՆՆ է, ուստի Մայրենիի (Հայրենիի) իմացությունը պարտադիր է բոլորի, հատկապես ղեկավար, պետական պատասխանատու այրերի համար: Սակայն, միայն թղթե օրենքներով լեզուն հնարավոր չէ պաշտպանել. անհրաժեշտ է պաշտպանել գործնականում, բոլոր ոլորտներում: Այսպիսով՝ հայոց լեզվի պաշտպանությունը մեր ազգային ինքնության ու հարատեւության երաշխիքն է, եւ ամուր պետականության հիմքը:

Լեզվաքաղաքական առանձնահատուկ խնդիր է պատմահամեմատական ստուգաբանությունը: Լեզուն սերունդների համար պատմություն է ամբարում, եւ այդ հարստությունից օգտվելու համար բառի էության ընկալումը պետք է լինի ոչ միայն գիտության առարկա, այլեւ՝ հայերենի ուսուցման սկզբունք: Սա մի հզոր լծակ է, որ մենք չենք գործադրել հայագիտության աղավաղումները բացահայտելու, մեր արժեքները յուրացնողներին խեղճացնելու համար: Լեզուն ներազգային հաղորդակցման դեպքում դրսեւորում է ազգի էական որակը եւ գործում ազգային խորհրդանիշերի համակարգի ծրագրով, իսկ արտաքին՝ ազգամիջյան հաղորդակցման դեպքում՝ բառերի պայմանական համակարգից ավելին լինել չի կարող: Ազգային լեզուն ազգի ներկայացուցիչ-անհատը ժառանգում է լեզվահիշողությամբ. մայրենիի ուսուցումն էլ ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ, լեզվական կարողության բացահայտում՝ անցում ենթագիտակցականից գիտակցական մակարդակի: Իսկ օտար լեզուն յուրացվում է լեզվի ոչ խորքային՝ առարկայական հատկանիշի հիմքով՝ որպես ներմուծվող կարողություն:

 Միայն ազգային լեզվի խորհրդանիշերի, զգացողության միջոցով է ազգը կապ հաստատում իր ծագման, ի՛ր էության, ի՛ր բնօրրանի հետ: Հայերենը զրկելով ոգուց, դարձնելով լոկ հաղորդակցման միջոց՝ հնարավորություն ենք տվել օտար լեզուներին խցկվել մեր մայրենիի կենսոլորտ ու մրցակցել նրա հետ:

 Օտարներն իրենց ինքնահաստատման ճանապարհին խեղաթյուրում են մեր պատմությունը, իսկ մենք ո՛չ միայն չենք ընդդիմանում, այլեւ հետեւում ենք նրանց օրինակին՝ արժեզրկում ենք լեզուն եւ լեզվակրթությունը:

Հայի սուրբ պարտականությունն է նախեւառաջ ուսում ստանալ, կրթվել հայերենով, մտածել ու խոսել հայերեն, արարել հայերեն: Ահա ա՛յս դեպքում երկփեղկվելու վտանգ չկա, եւ մյուս լեզուների իմացությունը դառնում է պարզապես հոգեւոր հարստություն, իսկ ազգային նկարագիր ունեցող, բանիմաց մարդն ինքնին արժեք է: Եվ մենք դեմ չենք, որ հայն իմանա տարբեր լեզուներ, ընդհակառակը, նման մարդը կարող է ազգօգուտ խնդիրներ լուծել այլազգիների հետ: Միտումնավոր սխալ են ներկայացնում մեր մոտեցումները:

 Եվ կրկնում եմ՝ միայն հայեցի սկզբունքով հանրակրթություն իրականացնելով պաշտպանված կլինենք ներքին ու արտաքին թշնամուց, իսկ ազգն ու հայրենիքը կստանան ապահովության լուրջ երաշխիքներ:

 …Հեռանալով Հայոց Արմատներից եւ ենթարկվելով զավթիչների ավերիչ ոտնձգություններին՝ հայ ազգը, հատկապես վերջին հարյուրամյակներում, հիմնականում զրկված է եղել իր հայրենիքում ուսանելու, արարելու հնարավորությունից, եւ մեր հնագույն գիտություններն ու մշակույթը մոռացության են մատնվել ու ավերվել, կամ ծառայել են օտարին: Այդ ընթացքում գիտություններն ու մշակույթը զարգացել են այնքան, որքան անհրաժեշտ է եղել տիրող բռնակալներին, որպեսզի դրանք ծառայեցնեն բռնատիրության ամրապնդմանը, գոյատեւմանը…

 Հայկական մշակույթը դարերի ընթացքում պարբերաբար ենթարկվել է կեղեքման, զավթիչների կողմից սեփականացվել են մեր ազգային արժեքներն ու հարստությունները: Ազգահալած քաղաքականության հետեւանքով թեեւ սառել է Ազգի Գիտական Միտքը, այնուամենայնիվ, հայ ազգը տարբեր երկրներում եւ բոլոր ժամանակաշրջաններում ծնել է աշխարհահռչակ գիտնականներ եւ արվեստի, մշակույթի խոշորագույն գործիչներ՝ անընդհատ ցուցադրելով իր բնատուր եւ բեղմնավոր կարողությունները…

Սակայն, աշխարհասփյուռ հայության կողմից գիտությունն ու մշակույթը սեփական ազգին ու հայրենիքին ծառայեցնելու յուրաքանչյուր փորձ հալածվել է այլազգիների (նաեւ՝ այլասերների) կողմից, ավելին՝ բռնապետությունների եւ հզոր պետությունների ճիրանները պոկել ու սեփականացրել են հայության երիտասարդ ու խոստումնալից տաղանդներին (դժբախտաբար նաեւ հանճարներին), նրանց միտքն ու ունակությունները՝ խոչընդոտելով հայ ազգի առաջընթացը…

 Եվ ահա թվում էր, թե մեր անկախ երկրի կրթական քաղաքականության նպատակը մեր ազգին պիտանի քաղաքացիների ձեւավորումն է: Բայց հայտնի “օպտիմալացումներից” հետո էլ ներկայումս կրթության ոլորտում ճնշումներն անցել են բոլոր սահմանները: Քարոզում են, կազմակերպում օտարալեզու, երկլեզու, բազմալեզու կրթություն՝ որպես լեզուներ սովորելու եղանակ՝ միտումնավոր նույնացնելով տարբեր նպատակներ ունեցող, տարբեր խնդիրներ լուծող հասկացությունները:

 Օտարալեզու, երկլեզու, բազմալեզու կրթությունը, օտարալեզու կամ երկլեզու դպրոցները, օտար լեզուներ ուսուցանող մանկապարտեզներն իրենց գործունեությամբ աղավաղում են անհատի լեզվամտածողությունը, ազգային նկարագիրը, իսկ հոգեբանական, տարիքային չափանիշները պահպանելով, մայրենիի հիմքով օտար լեզուների ուսուցումը զարգացնում է անհատի մտածելակերպը, ապահովում աշխարհաճանաչողության ավելի բարձր մակարդակ: Օտարալեզու դպրոցները համառորեն շարունակում են հայ երեխաների ռուսացումը, ամերիկանացումը եւ այլն:

Հայերենի բարձրագույն խորհուրդը կրթության եւ գիտության նախարարության հետ պետք է խստորեն դիմագրավեն երկլեզու դպրոցների ծավալմանը եւ բացառեն ուսուցման այդ կամ այլալեզու եղանակը:

 Լեզվակրթական քաղաքականության խեղաթյուրման լծակ է նույնիսկ ազգային փոքրամասնությունների կրթության խնդիրը: Օրենսդրորեն նրանց կրթության հարցը չպետք է կարգավորվի հայերենի թուլացման հաշվին: Օտարախոս հայերը կամ այլազգիները կազմելով տարբեր “համայնքներ”, միանում, Հայաստան պետությունից այլալեզու կրթություն են պահանջում, որն անթույլատրելի է եւ պետք է դիտվի հակահայկական դրսեւորում: Ընդամենը 2-3% այլազգի բնակչություն ունեցող մեր երկիրը օտարակիրթ քաղաքացիների, ազգային փոքրամասնությունների հետ տարվող սխալ քաղաքականության եւ օրենքի խախտումների թողտվության հետեւանքով զանգվածային օտարախոսության, օտարակրթության խիստ վտանգավոր խնդիր ունի, որն աստիճանաբար բարդանում է կրթահամակարգը քայքայող մի նոր եղանակով՝ դասագրքային՝ դասագրքերի լեզվական եւ բովանդակային խաթարումների միջոցով մտածողության խառնաշփոթի ստեղծմամբ: Լեզվատրամաբանական, բովանդակային փորձաքննություն չանցնող դասագրքերը մեր երեխաների, մեր ապագայի համար սարքված ծուղակի մի դրվագն են միայն:

 Այս աղետը կանխելու, վերաազգայնացման գործընթաց ապահովելու համար անհրաժեշտ է խեղաթյուրումների վերացում՝ լեզվական, կրթական քաղաքականության հայրենապահպան, հայապահպան գործընթաց…

 Այսքանից հետո նշենք, որ լուրջ եւ մտահոգիչ է նաեւ զլմ-ների միջոցով հայերենի աղավաղման հարցը, մամուլի էջերում ու եթերից դուրս է մղվում հայերեն խոսքն ու մտածողությունը: Այս խնդիրն էլ շուտափույթ կարգավորման կարիք ունի: Հենց այստեղից է նաեւ “բխում” այլալեզու կրթակարգի “անհրաժեշտությունը”:

 Մենք պարտավոր չենք ամեն մի երկրի կամ ժողովրդի ամեն մի “առաջադիմական” պարտադրանք սեփական բարրօրության արգասիքը համարել: Թեկուզ դրա համար մեզ պիտակեն “հետամնաց”: Այնքան “զարգացանք” ժամանակների ընթացքում, որ մի բուռ հող եւ ազգ ենք մնացել… Ու դեռ օտարներին քծնելու մասին ենք մտածում:

 Իսկ այդ օտարազգի “զարգացումներից” հեռու մնացած ազգ-ժողովուրդներն իրենց ազգայինի վրա զորանալով ու ազգայինի վրա նորը կերտելով՝ հսկայածավալ պետություններ են կերտել ու քաղաքակիրթ են համարվում: Թեկուզ հենց Թուրքիան կամ մեր ժողովրդավարա-ազատականների աչքին անկիրթ երեւացող այլ երկրները, որոնք նույնիսկ իրենց շահերն են կարողանում պարտադրել աշխարհի ներկայիս հզորներին…

 Եթե հայությանը պիտի կրթեն օտարների համար, եւ այդ կիրթ հայազգիները պետք է Արամ Խաչատրյանի կամ Տիգրան Պետրոսյանի… ու այլ՝ հիրավի հայազգի մեծերի նման, իրենց մտավոր ու նյութական կարողությունները այլ երկրներում թողնեն եւ Հայաստանը իրենց մահից հետո “եղբայրական գերեզմանոց” դիտարկեն, ապա այդպիսի հայերը հաստատ հայության գերխնդիրները չեն լուծելու: Հաստատ է` մեր երկրում ով որ երկրի փողերով ու լեզվով կրթվեց, այնտեղ էլ գնալու է ու հայությանը պետք չի գալու…

 Ամենեւին չեմ կասկածում նշածս մեծերի եւ նրանց նմանների հայրենասիրությանը, բայց մե՛զ ինչ… Միայն նրանց անուններով ենք հիանում, պարծենում, նրանց մասնագիտական ու ստեղծագործական ամբողջ հարստությունը, նրանց փորձը իրենց ապրած երկրներին է մնում, իսկ մեզ համար ամեն անգամ նույն հավաստիքն է երեւակվում հեռուներից, որ հայը կարող է ունենալ հզոր երկիր եւ քաղաքակրթել աշխարհը…

  Արմեն Ավետիսյան

Հայ Արիական միաբանության առաջնորդ

 “Լուսանցք” թիվ 150, մայիսի 21-27,  2010թ.

Հայ ազգայնականները խստորեն զգուշացնում են

Մայիսի 14, 2010

ՀՀ կրթության եւ գիտության ներկայիս նախարարը` քաղաքական “շուկայի” արդյունքում այդ պաշտոնում հայտնված Արմեն Աշոտյանը փորձ է անում ՀՀ-ում վերացնելու հայալեզու կրթությունը: Երեւի նա մոռացել է, որ անկախացած ՀՀ-ում նման երեք փորձ եղել է, որոնք ավարտվել են նախաձեռնողների ու նրանց օտար հովանավորների խայտառակ պարտությամբ: Հիշեցնենք` այդ փորձերից մեկի համահեղինակն էր Աշոտյանի նախորդներից եւ ներկայի ստորադաս պաշտոնյաներից, օպտիմալացման տխրահռչակ “հերոս”, Լեզվի պետական տեսչության պետի ժամանակավոր պաշտոնակատար, իր քաղաքական պատեհապաշտությաբ հանրածանոթ Սերգեյ Երիցյանը:
Հայ ազգայնականների համախմբումը համոզված է, որ ՀՀ հանրակրթության համակարգը պարզապես պարտավոր է ՀՀ-ում բնակվող հայ նոր սերնդին տալու բացառապես հայեցի կրթություն, որն անհնար է առանց հայերենի: Հայոց լեզվի հայրենիքի` հայկական գերիշխանության տակ գտնվող եւ ՀՀ կոչվող այս տարածքում հայ երեխաներին օտարալեզու կրթություն տալու մասին մտածելն անգամ ազգային դավաճանություն է: Իսկ դավաճանների վերջը բոլորիս է հայտնի:
Հայոց հայրենիքը, հայ ազգն ու հայկական մշակույթը եռամիասնություն են, մեկնումեկը չի կարող գոյություն ունենալ առանց մյուս երկուսի, իսկ հայ մշակույթի հիմքերի հիմքը հայոց լեզուն է: Որեւէ ոտնձգություն նշված սրբությունների նկատմամբ արժանացել է, արժանանում է ու պիտի արժանանա մեր` ազգայնականներիս վճռական հակահարվածին:
Պարզից էլ պարզ է, որ Աշոտյանի այս նախաձեռնությունը դրսից թելադրված հակազգային հերթական ծրագրի իրականացման փորձ է: Դա կլինի ռուսական, ամերիկյան, ֆրանսիական, թուրքական, թե……
ՀՀ-ում հանրակրթությունը եղել է ու պիտի լինի միայն հայերեն եւ` վերջ: Այս տարրական ճշմարտություն-պահանջը չհասկացող եւ դա չապահովող հայազգի արարածները, լինեն նախարար, թե ավելի վերադաս կամ ստորադաս պաշտոնյա, ունեն մեկ ընտրանք` հրաժարվել իրենց պաշտոններից, այլապես` մենք հենված մեր ազգի առողջ տարրերի ու հավերժական ոգու վրա, պատմության աղբանոցը կուղարկենք նրանց էլ, նրանց առաջ քաշած դավադրական ծրագրերն էլ:
Ձեռքներդ հեռու՛ ՀՀ-ում հայկական դպրոցի ու հայերենի բացաձակ գործառնության նկատմամբ ամեն նկրտումներից: Հայոց լեզուն եւ հայկական կրթությունը ՀՀ-ում դեր ունեն` հայ ազգը: Մի՛ թողեք հորդի մեր համբերության բաժակը, որն առանց այն էլ վաղուց լցվել է իշխանության առաջին ջութակ կեղծ ազգայնական-“նժդեհականների” իրարահաջորդ զազիր արարքներից:
Աշոտյանին ու նրա նման մոլորված կամ գիտակցաբար գործող դավադիրներին զգուշացնում ենք եւ կոչում զգաստության… քանի դեռ ուշ չէ:

Հայ Ազգայնականների Համախմբման Խորհուրդ

12.05.2010թ.

“Լուսանցք” թիվ 149, մայիսի 14-20, 2010թ.

Ու՞մ զինվորներն են դառնում հայ մանուկները

Մայիսի 7, 2010


Հակոբ Սանասարյանի հեղինակությամբ լույս է տեսել “Հայոց եկեղեցու պատմությու՞ն, թե՞ հուդայականության եւ սիոնիզմի ձեռնարկ” գիրքը: Գրքի առաջին հրատարակության սպառումից հետո անմիջապես երկրորդ հրատարակումն է եղել:
Գրքի հեղինակը մտահոգված է, որ “ՀՀ հանրակրթական դպրոցի 4-10-րդ դասարաններում դասավանդվող “Հայոց եկեղեցու պատմություն” առարկայի անվան տակ իրականում քարոզվում են հուդայական եւ քրիստոնեական կրոններ”: Այդ մտահոգությունը Հ. Սանասարյանը ներկայացնում է հանգամանալից մեջբերումներով եւ դրանց վերլուծություններով:
Իսկ վերլուծություններից հետո, ամփոփման բաժնում Հ. Սանասարյանը նշում է, որ “դասագրքի հեղինակները մի յուրահատուկ երկյուղածությամբ ու ակնածանքով են շարադրում հրեա ժողովրդի պատմությունը եւ, ընդհանրապես, Իսրայելի մշակույթին վերաբերող նյութերը, երբեմն էլ հօգուտ հրեա ժողովրդի, աստվածաշնչյան հորինվածքները ձեւափոխելով ու գունազարդելով: Փաստորեն, հայ մանուկներին փորձում են դարձնել հուդայականության զինվորներ, այսինքն՝ զինվորներ, որոնք կերտում են սեփական կորուստը… Հայոց ազգային հավատը ոչնչացվեց ավելի քան 1700 տարի առաջ, իսկ դրան փոխարինած օտար ու քայքայիչ գաղափարախոսությունը մարմնավորող կառույցն առ այսօր կոչվում է Հայոց եկեղեցի: Այժմ էլ փորձում են նույն ճակատագրին արժանացնել Հայոց դպրոցին. անվամբ… Հայոց, սակայն իրականում ապազգային…”: Այնուհետեւ հեղինակը պետական պատասխանատու այրերին եւ մտահոգ մարդկանց կոչ է անում. “Դպրոցներում եւ ուսումնական մյուս հաստատություններում դասավանդվող այս առարկան պետք է ենթարկվի մանկավարժության տրամաբանությանն ու ոգուն: Իսկ իրական մանկավարժությունը կոչված է մարդուն հասու դարձնել կյանքի բնականոն զարգացումը, ինչպես նաեւ էթնիկական առանձնահատկության պահպանումը, այն դեպքում, երբ “Հայոց եկեղեցու պատմություն” առարկան ոչ գիտական գիտելիքներ է մատուցում”: Ըստ հեղինակի, այդ առարկայի դասավանդումը եւ ապա դասագրքերը գիտական ու հասարակական համակողմանի քննարկման նյութ պետք է դարձնել, “թե չէ ինչ հիմնավորմամբ ու իրավունքով, մի քանի անհատների (անկախ նրանց գրաված դիրքից) ցանկությամբ, դպրոց է մտնում հակամանկավարժական եւ մարդու միտքը խեղող այդ առարկան”:
Հիշեցնենք, որ “Լուսանցք”-ի էջերում մի քանի անգամ արդեն իսկ ներկայացվել են հիշյալ դասագրքերից մեջբերումներ ու վերլուծություններ:

Անի Մարության

“Լուսանցք” թիվ 148 մայիսի 7-13, 2010թ.

Միասին դեպի հայության հաղթահանդեսը

Հունվարի 29, 2010

Հայությունն ու Հայաստանը արդեն վաղուց են հայտնվել համակարգային ճգնաժամի մեջ: Պատճառն ավելի քան ակնհայտ է: Իշխանությունների եւ միջազգայնորեն մոգոնված ընդդիմադիր ուժերի հարմարվողական եւ օտարահաճ գործելաոճը ճգնաժամը հասցրել է վերահաս վտանգի աստիճանի, որից հետո կորցնելու ենք այս եղած պետականությունն էլ…

Մենք սթափվելու կոչ ենք անում համայն հայության եւ ՀՀ իշխանությունների մեջ “դեգերող” ազգային ուժերին ու անհատներին: Գերտերություններն ու սիոնա-մասոնական պարագլուխները, համաշխարհայնացման ձգտող մարդակուլ գերգաղտնի կառույցները ոչնչացման են տանում ազգերին, նաեւ՝ հայությանը:

Շրջվե՛ք դեպի ազգը:

“Եռամիասնական” իշխանական կուսակցություններից՝ ՀՀԿ-ից, ԲՀԿ-ից եւ ՕԵԿ-ից պահանջում ենք դադարեցնել այս համատարած ապազգային ընթացքը մեզանում, եւ կամ էլ՝ հրաժարվել ազգային (ՀՀԿ-ն՝ նաեւ ազգայնական) կառույց լինելու պատվաբեր կոչումից: Այդժամ Հայաստանի Հանրապետությունն էլ կհռչակվի ո՛չ հայկական եւ մի ինչ-որ կամայական ու կամակատար պետություն…

Այս օրհասական պահին, երբ Հայոց պետությունը չունի սեփական տնտեսություն, կրթակարգ կամ կեցակարգ, ազգայինը (պատմականն ու ավանդականը) ոչնչանում է բոլոր ոլորտներում, իսկ մարդիկ համարակալվել-քարտավորվել են ինչպես անասուններ: Այլեւս մտորելու ժամանակ չունենք:
Կա՛մ ազգի հետ ու նրա կողքին, կա՛մ` թշնամյաց բանակում:

Եվ սա սթափեցնող կոչ է, որը պետք է հնչի մինչեւ հայության հաղթահանդեսը:
Հայաստա՛նը՝ հայերի՛ն:

Այլեւս անհրաժեշտություն է ազգային միասնական կամքի արտահայտումը, հայրենիք-սփյուռք համատեղ հանդես գալը: Հայ-թուրքական եւ հայ-ադրբեջանական դավադրորեն պարտադրվող հարաբերությունները կարող է եւ պետականակործան լինեն: Արդեն անարժեք են հնչում պետականամետ լինելն ու պետական գաղափարախոսության կրող համարվելը, քանզի խիստ հարցական է, թե Հայաստանի Հանրապետություն-պետությունը առաջնորդվում է հայկական արժեքներով: Մեզանում առավելապես գերիշխում են միջազգային հորջորջվող անդեմ՝ համամարդկային հռչակված զազրախոսությունները:

Ուստի միայն ազգային գաղափարախոսությամբ եւ ազգային հավատով կարող ենք կերտել ազգային պետություն:

Ուստի՝ առաջնորդվենք ոչ թե ՀՀ պետական, այլ հայ ազգային գաղափարախոսությամբ, ոչ թե ՀՀ պետական մտածողությամբ, այլ՝ հայ ազգային մտածելակերպով:

Ազգային հայը հայադավան է եւ էությամբ եւ հավատով:

Փա՜ռք Հայ Ազգին եւ Հայ Աստվածներին:

Ազգային արժեքների պաշտպանության հանձնախումբ
27.01.2010թ. – ք. Երեւան

“Լուսանցք” Թիվ 3 (134), հունվարի 29 — փետրվարի 4, 2010թ.

Ի գիտություն 2010թ դիմորդների

Հունվարի 22, 2010

Ըստ ԿԳՆ հայտարարությոան, Գնահատման եւ թեստավորման կենտրոնը փետրվարի 1-ից սկսում է ՀՀ-ում միջնակարգ հանրակրթական ծրագիր իրականացնող հաստատությունների (անկախ կազմակերպաիրավական ձեւից) 2009-2010 ուստարվա շրջանավարտների “Հայոց լեզու եւ հայ գրականություն”, “Մաթեմատիկա”, “Հայոց պատմություն”, “Ընդհանուր պատմություն”, “Քիմիա”, “Ֆիզիկա”, “Օտար լեզու” (անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, ռուսաց լեզու, իսպաներեն, պարսկերեն, իտալերեն), “Աշխարհագրություն”, “Կենսաբանություն” առարկաներից պետական ավարտական եւ միասնական (2010 թվականի բուհերի ընդունելության) քննությունների կազմակերպման գործընթացը:
Միասնական քննությանը մասնակցելու համար շրջանավարտը (դիմորդը) պետք է լրացնի դիմում-հայտ:
2009-2010 ուստարվա շրջանավարտները դիմում-հայտ են լրացնում իրենց ուսումնական հաստատությունում, նախորդ տարիների շրջանավարտները՝ իրենց բնակության վայրի՝ այդ նպատակով առանձնացված ուսումնական հաստատությունում, որի մասին տեղեկություն ստանալու համար անհրաժեշտ է դիմել փաստացի բնակության վայրի մարզային (Երեւանի քաղաքապետարանի) կրթության վարչություն:
Դիմում-հայտ ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է‘
— 3×4 չափի լուսանկար,
— անձնագրի կամ ծննդյան վկայականի պատճենը,
Իսկ “ՎՏԲ Հայաստան բանկ”-ում Գնահատման եւ թեստավորման կենտրոնի 160481037341 հաշվի համարին յուրաքանչյուր քննությանը մասնակցելու համար փոխանցել 1500 (հազար հինգ հարյուր) դրամ եւ վճարի անդորրագիրը կցել դիմում-հայտին:
Միասնական քննության վճարից (1500 դրամ) ազատվում են հետեւյալ դիմորդները`‘
— պարտադիր ժամկետային ծառայությունից զորացրված անձինք,
— 1-ին եւ 2-րդ խմբերի եւ մինչեւ 18 տարեկան մանկուց հաշմանդամները,
— ՀՀ պաշտպանության ժամանակ զոհված զինծառայողների երեխաները,
— առանց ծնողական խնամքի մնացած մինչեւ 23 տարեկան անձինք:
Վերոգրյալ խմբերին պատկանող անձինք դիմում-հայտին համապատասխանաբար կցում են զինվորական գրքույկի պատճենը, հաշմանդամության տեղեկանքի պատճենը, ՀՀ պաշտպանության նախարարության, ՀՀ կառավարությանն առընթեր ոստիկանության եւ ՀՀ կառավարությանն առընթեր ազգային անվտանգության ծառայության կողմից տրված տեղեկանքների պատճենները, ինչպես նաեւ առանց ծնողական խնամքի մնացած լինելու վերաբերյալ համապատասխան փաստաթղթերի պատճենները:
Դիմում-հայտերի ընդունման վերջին ժամկետը 2010 թվականի մարտի 15-ն է:
Նախորդ տարիների այն շրջանավարտները, որոնք բուհ ընդունվելու համար “Հայոց լեզու եւ հայ գրականություն”, “Մաթեմատիկա”, “Հայոց պատմություն”, “Ընդհանուր պատմություն”, “Քիմիա”, “Ֆիզիկա”, “Օտար լեզու” (անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, ռուսաց լեզու, իսպաներեն, պարսկերեն, իտալերեն), “Աշխարհագրություն”, “Կենսաբանություն” առարկաներից հանձնելու են միասնական քննություն, դիմում-հայտը լրացնում են իրենց բնակության վայրի՝ այդ նպատակով առանձնացված հետեւյալ ուսումնական հաստատություններում.
Երեւան Թիվ 66 միջն. դպրոց (Շենգավիթ)
Թիվ 43 միջն. դպրոց (Էրեբունի, Նուբարաշեն)
Թիվ 19 միջն. դպրոց (Կենտրոն, Նորք
Մարաշ)
Թիվ 36 միջն. դպրոց (Արաբկիր)
Թիվ 190 միջն. դպրոց (Մալաթիա-Սեբաստիա)
Թիվ 62 միջն. դպրոց (Նոր Նորք)
Թիվ 127 միջն. դպրոց (Քանաքեռ-Զեյթուն)
Թիվ 118 միջն. դպրոց (Աջափնյակ, Դավթաշեն)
Թիվ 171 միջն. դպրոց (Ավան, Առինջ)

Կոտայքի մարզ
Հրազդանի թիվ 8 միջն. դպրոց
Աբովյանի թիվ 10 միջն. դպրոց
Եղվարդի թիվ 1 միջն. դպրոց
Նոր Հաճնի թիվ 2 միջն. դպրոց
Բյուրեղավանի թիվ 1 միջն. դպրոց
Չարենցավանի թիվ 1 միջն. դպրոց

Գեղարքունիքի մարզ
Գավառի թիվ 9 միջն. դպրոց
Սեւանի թիվ 7 միջն. դպրոց
Մարտունու թիվ 2 միջն. դպրոց
Վարդենիսի թիվ 1 միջն. դպրոց
Ճամբարակի թիվ 1 միջն. դպրոց

Արագածոտնի մարզ
Աշտարակի թիվ 1 միջն. դպրոց
Թալինի մաթ. հատուկ դպրոց
Ապարանի թիվ 1 միջն. դպրոց
Ծաղկահովիտի թիվ 1 միջն. դպրոց

Վայոց Ձորի մարզ
Եղեգնաձորի թիվ 3 միջն. դպրոց
Ջերմուկի թիվ 2 միջն. դպրոց
Վայքի թիվ 1 միջն. դպրոց

Արարատի մարզ
Արտաշատի թիվ 1 միջն. դպրոց
Արարատի թիվ 1 միջն. դպրոց
Մասիսի թիվ 1 միջն. դպրոց

Սյունիքի մարզ
Կապանի թիվ 9 միջն. դպրոց
Մեղրու թիվ 1 միջն. դպրոց
Գորիսի թիվ 3 միջն. դպրոց
Սիսիանի թիվ 3 միջն. դպրոց

Լոռու մարզ
Վանաձորի թիվ 5 միջն. դպրոց
Ալավերդու թիվ 2 միջն. դպրոց
Սպիտակի թիվ 2 միջն. դպրոց
Ստեփանավանի թիվ 3 միջն. դպրոց
Տաշիրի թիվ 1 միջն. դպրոց

Շիրակի մարզ
Գյումրու թիվ 3 միջն. դպրոց
Արթիկի թիվ 3 միջն. դպրոց
Մարալիկի թիվ 1 միջն. դպրոց
Ախուրյանի թիվ 2 միջն. դպրոց
Աշոցքի միջն. դպրոց
Ամասիայի միջն. դպրոց

Արմավիրի մարզ
Արմավիրի թիվ 1 միջն. դպրոց
Վաղարշապատի թիվ 2 միջն. դպրոց
Գյուղ Մյասնիկյանի միջն. դպրոց

Տավուշի մարզ
Իջեւանի թիվ 5 միջն. դպրոց
Դիլիջանի թիվ 1 միջն. դպրոց
Նոյեմբերյանի թիվ 1 միջն. դպրոց
Բերդի թիվ 4 միջն. դպրոց

Սեփ. Լրատվություն
“Լուսանցք” Թիվ 133, հունվարի 22 — 28, 2010թ.

Ապազգային դպրոց

Նոյեմբերի 13, 2009

Գարեգին Բ կաթողիկոսի օրհնությամբ տպագրված “Հայոց եկեղեցու պատմություն” դասագիրքը, որը նախատեսված է ՀՀ հանրակրթական դպրոցների 5-րդ դասարանի երեխաներին ուսուցանելու համար, բազմաթիվ հակահայկական տարրերից զատ նաեւ հակագիտական, հակամանկավարժական ու հակահոգեբանական տարրեր է պարունակում: Հետաքրքիր է, որ խմբագրությանը հասցեագրված նամակներից մեծ մասում բողոքներ են հնչում հենց այս դասագրքի հետ կապված:
Այս անգամ ներկայացնում ենք Մայրանուշ Հայրապետյանի նամակը` կրճատումներով, բայց առանց խմբագրումների:
* * *
“Հարգելի “Լուսանցք”: Շնորհակալ ենք այն մեծ գործի համար, որ անում եք: Դուք հասկանում եք մեր ցավը, մտահոգ եք մեր սերնդի ճակատագրով ու միայնակ եք կռիվ տալիս: Բայց որի՞ դեմ տաք: Կրթական ոլորտում շուրջբոլորը ապուշներ են, այլապես այդպիսի դասագրքերը տպարան անգամ չէին հասնի: Դուստրս 9 տարեկան է, 5-րդ դասարանում է սովորում եւ “Հայոց եկեղեցու պատմություն” առարկայից տեղեկանում է ոչ թե հայկական իմաստուն առակների ու ասացվածքների մասին, այլ հրեա ինչ-որ մի իմաստունի` Սողոմոնի խրատների: Եթե մերոնք անաստված են ու այդքան տխմար, դա նշանակու՞մ է, որ մենք իմաստուն խոսքեր ու պատմություններ չունենք, որ սովորեցնենք մեր երեխաներին: Սա էլ ոչինչ, բայց դասագիրքը գրող, հաստատող տականքները (կներեք, բայց ավելին եմ ուզում ասել) երեխաներից խլում են նրանց մանկությունը: Մի զարմացեք, հապա ինչ է նշանակում Քրիստոսի խաչված նկարը դասագրքում մեծ տպելը: Ի՞նչ բացատրեմ 9-ամյա դստերս այդ սարսափի մասին: Ախր նա դեռ երեխա է: Ի դեպ, այդ առարկան էլ դստերս դասավանդում է իմ ազգականներից մեկի հարեւանը, ով “50-ականներ” կոչված աղանդին է հարում: Ես էլ երեխայիս ասել եմ` ուսուցչիդ մի լսիր, այդ առարկայի դասաժամերին էլ տուն արի, վերջում ուսուցչիդ կվճարեմ, գնահատականը կդնի: Վա՞տ բան եմ արել, հաստատ ոչ, եթե համեմատվեմ նշված տականքների հետ: Չեմ պատրաստվում երեխայիս վախեցնելու: Սա էլ մեր մարդու իրավունքն է, ու ոչ ոք չի կարող այն ոտնահարել: Ինձ շուտով կհետեւեն երեխայիս մյուս դասընկերների ծնողներն էլ”…

Ապազգային դպրոց

Նոյեմբերի 6, 2009

ՀՀ դպրոցներում խաթարում են երեխայի հոգեբանությունը
Հարգելի “Լուսանցք”: Մշտապես հետեւում ենք Ձեր բոլոր թողարկումներին: Դուք իսկապես հավատարիմ եք Ձեր նպատակին` տեղ եք տալիս բոլոր նրանց ու այն գաղափարներին, ովքեր եւ որոնք շուկայական այս դարում լուսանցքում են հայտնվել: Սիրով արձագանքում եք Ձեր կոչին` անտարբեր չմնալ դասագրքային սխալների հանդեպ, վերհանել դրանք: Մեր երկու դուստրերն էլ 5-րդ դասարանում են սովորում: 12-ամյա կրթակարգի “շնորհիվ” 5-րդ դասարանում են “հայտնվել” մեր 9-ամյա աղջնակները: Նրանք անցնում են “Հայոց եկեղեցու պատմություն” դասագիրքը:
Ուզում եմ հարցնել կրթության ու գիտության նախարարությանը: Մի՞ թե կարելի է 9-ամյա երեխային ընկղմել կրոնական պատմությունների մեջ: Բայց ամենավատթարը եղավ մի օր: Եվ դա եղավ դասագրքում տեղ գտած ամենամեծ սխալի պատճառով, որ ես ինքս էլ չէի նկատել: Դուստրերիցս մեկը եկավ դպրոցից ու թե` “Մամ, մենք հրեա՞ ենք”: Զարմացա. “Ոչ, հայ ենք, ի՞նչ է, չգիտե՞ս”: “Մամ, տես, մեր գրքում Սողոմոն իմաստունի մասին կա, Սողոմոնն էլ հրեա է”: Ծիծաղեցի. “Դու էլ հայ ես, ի՞նչ կապ ունես Սողոմոն իմաստունի հետ”: “Մամ, — նյարդայնացավ երեխան,- բա սա հայ եկեղեցու պատմություն չի՞”: Մատս կծեցի: Հասկացա, որ երեխան ճիշտ է: Հետո ուշադիր թերթեցի ամբողջ դասագիրքը: Սարսափելի է, այն հեղեղված է հրեաների մասին պատմություններով, նրանց ընտրյալ ազգ լինելու մասին խոսքերով ու գրված է` “Հայոց եկեղեցու պատմություն” (գուցե դրա համա՞ր է զատված “Հայոց պատմություն”-ից):
Հիմա կրթության կոչվող նախարարությունից մեկը ինձ կարո՞ղ է ասել` ինչու՞ է այդպես, ես ի՞նչ պատասխան տամ իմ երեխային: Ի դեպ, մինչ խմբագրությանը նամակ գրելը, զանգահարեցի կրթության նախարարություն: Գիտե՞ք մեզ ինչ պատասխանեց հանրակրթության ոլորտի քաղաքականության պատասխանատուն (անկեղծ ասած` ազգանունն էլ չասացին, հեռախոսավարուհին ասաց` պատասխանատուն է այդպես ասում), այն, որ դասագիրքը Գարեգին Բ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի օրհնությամբ է:
Հարցիս հասցեատերն է փոխվում, բայց հո հարցս մնում է նույնը: Հարգելի կաթողիկոս, ի՞նչ ասեմ իմ հարցասեր երեխային, ախր մեկ-երկու դաս չէ, ամբողջ դասագիրքն է սխալներով լեցուն:
Մեկ այլ սխալի մասին էլ: Գրքում գրված է. “Մինչ քրիստոնեությունը մեր նախնիները… հեթանոսական կրոնի հետեւորդներ էին: Նրանք հավատում եւ աստված էին համարում… (տես լուսանկարներում — խմբ.) Հայկին, Արային, Տորքին, Աստղիկին, Վահագնին, Արամազդին, Անահիտին, Տիրին, որոնց վերագրում էին տարվա եղանակների փոփոխությունները… Կուռքերի պաշտամունքը կոչվում է հեթանոսություն…”: Ես ու ամուսինս տիրապետում ենք մի քանի օտար լեզուների. ես գերմաներենի մասնագետ եմ, ռուսերեն լավ գիտեմ, իսկ ամուսինս` ֆրանսերեն ու իտալերեն: Տարբեր բառարաններ ենք քրքրել, եւ ամեն տեղ բացատրված է, որ “հեթանոսություն” նշանակում է ազգային, հունարեն` էթնոս` ազգ եւ ասորերեն հեթանոս բառերից: Այսինքն` հեթանոսությունը կրոն չէ: Ավելին` դասագրքում գրված է` “կուռքերի պաշտամունքը կոչվում է հեթանոսություն”: Եվ հաջորդ էջում բացատրվում է. “Կուռք քարից, փայտից, մետաղից կամ այլ նյութից պատրաստված արձան է, որին վերագրվում է գերբնական կարողություն”: Ինչ անտրամաբանական ձեւակերպումներ են: Հարգելի կաթողիկոս, հիմա իմ տանը փայտից 3 Քրիստոսով խաչ կա, որ գնել եմ Սուրբ Սարգիս եկեղեցուց, ուրեմն` հեթանոս ե՞մ: Բայց չէ՞ որ կուռքերի պաշտամունքը կռապաշտություն է կոչվում, ուրեմն Սուրբ Սարգիս եկեղեցու սպասավորները կռապա՞շտ են, որ փայտե խաչեր են վաճառում… Մի խոսքով, այս դասագիրքը անհեթեթությունների գիրք է, դրա համար երեխաներիս խորհուրդ եմ տվել մատների արանքով վերաբերել այդ առարկային, որպեսզի չխաթարվի նրանց հոգեբանությունը…
“Լուսանցք” Թիվ 124, նոյեմբերի 6 — 12, 2009թ.

ՀՀ հանրակրթական դպրոցի բնույթը ապազգային է

Հոկտեմբերի 23, 2009

“Լուսանցք”-ը ս.թ. հոկտեմբերի 9-15-ի համարում Աստղինե Քարամյանի գրչով արծարծեց հույժ կարեւոր հարց՝ ՀՀ-ում կրթության էության խնդիրը՝ “Ապազգային դպրոց. Հայկական կրթակարգը խեղում է հայի հոգեբանությունը” վերնագրի տակ: Իմ համոզմամբ՝ վերնագրում կա հակասություն. արդարեւ, իսկական հայկական կրթակարգը չի կարող խեղել հայի, առավել եւս՝ հայ երեխայի հոգեբանությունը, այլ ընդհակառակը՝ կամրապնդի մեր նոր սերունդների՝ իբրեւ հայ անհատ ձեւավորման ընթացքը: Հետեւաբար, ճիշտ կլիներ վերնագրում “Հայկական կրթակարգը” բառերը փոխարինել “ՀՀ կրթակարգը”-ով, մանավանդ որ 2004թ. “ընդունված” այդ փաստաթուղթն էլ զուրկ է ազգային բնութագրիչից եւ պաշտոնապես կոչվում է “Հանրակրթության պետական կրթակարգ”:
Ա. Քարամյանը շատ ճիշտ եւ տեղին քննադատում է հայ երեխայի ապազգայնացմանն ուղղված անգլերեն դասագրքի փաստը: Ցավոք, այդ փաստերն այնքան շատ են ՀՀ այսօրվա դպրոցում, որի դիմաց միջնադարի հեղինակը կասեր՝ “զո՞րն ասեմ, զո՞րը խոստովանիմ”:
Եվ սա զարմանալի չէ երբեք, քանի որ հենց վերոհիշյալ “Հանրակրթության պետական կրթակարգ” փաստաթուղթն ինքն է “օրինականացրել” այս ամբողջ ապազգայնացումը, թեեւ մինչ այդ փաստաթղթի ընդունումն էլ ՀՀ կոչվող իբրեւ թե անկախ պետությունում գործող կրթակարգը աշոտբլեյանների, սերգեյերիցյանների ու նման ապազգային-հակազգային մարդանման էակների դավերով արդեն մեծ առաջընթաց էր արձանագրել ապազգայնացման ուղու վրա:
Այդ տարիներին աշխատում էի ՀՀ կառավարության առընթեր մի կառույցում, որի ղեկավարը ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանից հանձնարարություն էր ստացել ուսումնասիրել կրթակարգի նախագիծը եւ կարծիք հայտնել: Տողերս ստորագրողը սիրով համաձայնեց խորքային ուսումնասիրության ենթարկել կրթակարգն ու նրա շուրջ, հաճախ բեմականացված “քննարկումները” ու իր կարծիքը ներկայացնել իր պետական հիմնարկի ղեկավարության: Այդ կարծիքը բացասական էր (բերվում է ներքեւում): Փաստաթուղթը 1 շաբաթ անց քննարկվեց հիմնարկի փորձագետների շրջանակում, եւ մի քանի ոչ էական փոփոխություններով փոխանցվեց վարչապետին: Այդուհանդերձ, ՀՀ կառավարությունը, նժդեհական ցեղակրոնությունից բարբառող կուսակցության ղեկավար վարչապետի գլխավորությամբ, նույնությամբ հաստատեց Համաշխարհային բանկի հովանավորությամբ մշակված “կրթակարգը”: Երբ հետագայում հարցրեցի իմ պատրաստած եւ հիմնարկի փաստորեն վավերացրած կարծիքի նկատմամբ ՀՀ կառավարության, մեղմ ասած, թքած ունենալու մասին, ինձ պատասխանեցին, թե ՀԲ հայաստանյան կառույցի ղեկավարները ՀՀ վարչապետին սպառնացել են կրթակարգը նույնությամբ չընդունելու դեպքում վերանայել ՀՀ-ին տրամադրվող վարկերի չափերն ու մարման ժամկետները: Այսքանից հետո կարելի՞ է ասել, թե ՀՀ-ն անկախ պետություն է…
Ի դեպ, կրթակարգը ընդունվելուց հետո շուրջ հինգ տարի դա կիրառության դրվեց կրթության եւ գիտության ՀՅԴ անդամ նախարարների օրոք, իսկ այսօր իր հաղթական երթն է շարունակում հանրապետական նախարար Արմեն Աշոտյանի գլխավորությամբ… Այս փաստերից հետո կարելի՞ է դեռ խոսել ՀՀԿ եւ ՀՅԴ “ազգայնական” կուսակցություններ լինելու մասին…
Մյուս կողմից, այսօր ՀՀ-ում գործող կրթակարգը լիովին համահունչ է ՀԲ հովանավորած մեկ այլ ծրագրի, ըստ որի՝ 2020թ. ՀՀ-ն պատկերացվում է իբրեւ ծառայությունների (այդ թվում հասկանալ նաեւ՝ մարմնավաճառության), զբոսաշրջության, բանկային համակարգի եւ թեթեւ արդյունաբերության երկիր: Ընթերցողի ուշադրությունը հրավիրում եմ այն փաստի վրա, որ այս պատկերացման մեջ բացակայում են ազգային ու պետական անվտանգությունների համար այնպիսի կարեւորագույն ոլորտներ, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը (որպեսզի պարենի հարցում կախված լինենք արտերկրից, մասնավորաբար՝ “բարի հարեւան” Թուրքիայից) եւ գիտատար ճյուղերը (ծանր եւ քիմիական արդյունաբերություններ, էներգետիկա, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ եւ այլն): Այստեղից էլ՝ ՀՀ գիտական հսկայական ներուժի փոշիացմանն ուղղված դավաճանական քաղաքականությունը:
Մեր թշնամիները երեւի մեզնից շատ շատերից ավելի լավ գիտեն, թե կարելի է որեւէ երկրի ու հասրակության հիմքերը քանդել հատկապես հանրակրթության ու հանրային հեռուստատեսության միջոցով: Ահա թե ինչու նրանք ամբողջովին իրենց ձեռքն են վերցրել այդ ռազմավարական նշանակության ոլորտները ու քանդում են, հա քանդում՝ մեզ, հատկապես նոր սերունդներին փորձելով վերածել մանկուրտի, ռոբոտի, կամ, առնվազն, ապազգային մարդանման ինչ-որ էակի:
Ա. Քարամյանի հետ ես եւս հնչեցնում եմ ահազանգը. “Անտարբեր չլինենք. երկրի ապագան դպրոցի ձեռքում է”: Ես կավելացնեի՝ “Նաեւ մեր բոլորի, հատկապես մանկավարժների ու ծնողների ձեռքում է”: Հետեւաբար, խիզախ հայուհու հետ կոչ եմ անում իրենց երեխաների ու ազգի ճակատագրով մտահոգված բոլորին՝ դեն շպրտել ՀԲ փողերով տպված մեր դպրոցական դասագրքերում առկա բոլոր այլանդակությունները՝ մինչեւ ՀՀ-ում կհաստատվի իսկական ազգային իշխանություն, որը կրթակարգը, նման դասագրքերը ու նրանց հեղինակներին կշպրտի հայկական մանկավարժության պատմության աղբանոցը:

Գեւորգ Յազըճյան

Կարծիք “Հանրակրթության պետական կրթակարգի” մասին
1. Թեեւ Կրթակարգում խոսվում է ազգային անվտանգության, ազգային արժեքային համակարգի հենքի վրա ուսուցման եւն. մասին, սակայն, Կրթակարգն ավելի շուտ նպատակ ունի մարդ անհատի եւ/կամ ՀՀ քաղաքացու, քան հայ ազգի անդամ անհատի ձեւավորումը: Ավելին. Կրթակարգում այս ուղղությամբ հանդիպում ենք աղաղակող հակասության. “Հանրակրթության կազմակերպման դրույթները” բաժնում ասվում է, որ կրթությունը “պետք է իրականացվի ազգային արժեքների հենքի վրա”, մինչդեռ հենց “Նախաբանում” գրված է. “Կրթակարգը մշակվել է միջազգային ժամանակակից փորձի հիման վրա՝ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, գիտակրթական, մշակութային գործոնների հաշվառմամբ” (ընդգծումներն իմն են,- Գ. Յ.): Ինչպե՞ս կարելի է “ազգային արժեքների հենքի վրաե կրթություն իրականացնել, երբ վերջինիս հիմնական ուղեցույցը՝ Կրթակարգը (ՀՀ ԿԳ նախարարի* բնորոշմամբ՝ Սահմանադրությունը) մշակվել է օտար հենքի վրա՝ Կրթակարգը մշակողների՛ իսկ խոստովանությամբ: Էլ չենք ասում ՀՀ հիշյալ ոլորտների գործոնների “հաշվառման” թույլ առկայության մասին Կրթակարգում:
2. Կրթակարգը նախատեսում է կրթության ոլորտում դպրոցների ինքնուրույնության, ոչ պետական կազմակերպությունների եւ ֆիզիկական անձանց գործունեության՝ ՀՀ պետության կողմից խրախուսում, ինչը հղի է ազգային անվտանգությանն սպառնացող վտանգներով:
3. Չափազանց թույլ է ազգային դաստիարակության եւ առհասարակ դաստիարակության դրվածքը Կրթակարգում: Շեշտն առավելաբար դրվել է ո՛չ թե դաստիարակության, այլ՝ գիտելիքների հաղորդման եւ աշակերտների մտածողության խթանման վրա, մինչդեռ կրթության նպատակը պետք է լինի գիտելիքների եւ դաստիարակության ներդաշնակեցումը, այս երկու հիմնարար բաղադրիչներից ոչ մեկը մյուսից չգերադասելու պայմանով: Մյուս կողմից, պահանջ է դրվում երեխայի մոտ զարգացնելու ինքնուրույն մտածելու ունակություններ: Ահա հենց այստեղ է, որ առավել ցայտուն երեւում է անտեսումը ՀՀ այսօրվա իրականությունների, որոնք իբր հաշվի են առնվել Կրթակարգը մշակելիս: Այսօրվա ՀՀ-ի միջին ուսուցիչը ինքն ունի՞ ինքնուրույն մտածողություն կամ այդ մտածողությամբ գործելու ազատություն, որպեսզի այդ որակները կարողանա զարգացնել իր աշակերտների մեջ:
4. Հիմնավորված չեն երեխայակենտրոն ուսուցման առավելությունները ուսուցչակենտրոն ուսուցման նկատմամբ, որը ներկայումս ՀՀ-ում ընդունված ու կիրառվող ձեւն է՝ ժառանգված խորհրդային ժամանակներից, եւ որը բավարար չափով ապացուցել է իր արդյունավետությունը: Այս հարցում, ինչպես եւ ընդհանրապես Կրթակարգը մշակելիս, անտեսվել է հայկական մանկավարժական մտքի դարավոր փորձը: Հայ դպրոցը, դեռեւս Մեսրոպ Մաշտոցի ժամանակներից, եղել է ուսուցչակենտրոն: Նշենք նաեւ, որ աշակերտակենտրոն համակարգը անհարիր է հայության հոգեկերտվածքին (այս մասին է վկայում Բեյրութում Վ. Թեքեյանի անվան դպրոցի փորձը: Աշակերտակենտրոն ուսուցման հետեւանքով, ընդամենը մի քանի տարվա ընթացքում, զգալիորեն նվազեց աշակերտների ոչ միայն գիտելիքի մակարդակը, այլեւ աշակերտների քանակը): Լավագույն տարբերակը կլիներ պահպանել ուսուցչակենտրոն համակարգը՝ այն պատվաստելով աշակերտակենտրոն համակարգի դրական, հայոց հոգեկերտվածքին պատշաճող կողմերով (այս մոտեցումը կիրառվել է Ֆինլանդիայում, որի կրթահամակարգն այսօր համարվում է ամենից արդյունավետը ամբողջ աշխարհում):
5. Կրթակարգում բավարար չափով չեն հիմնավորվել 12-ամյա դպրոցի անցնելու, կրտսեր, միջին եւ ավագ դպրոցների տարիները համապատասխանաբար 4, 5 եւ 3 տարիներ սահմանելու անհրաժեշտությունը, հստակորեն չեն նշվել բարեփոխումների մեխանիզմները, եւն.: 12-րդ դասարանում, ուսումնական տարվա երկրորդ կեսում նախատեսված ոչ-ուսուցողական գործընթացը սողանցքներ է թողնում կրկնուսուցման (ռեպետիտորության) համար, արդեն հենց դպրոցի ներսում` այսպիսով կոռուպցիան “օրինականացնելով” կրթահամակարգում:
6. 12-ամյա դպրոցի դեպքում, հաշվի առնելով 18 տարեկանում զորակոչը, տղաները մագիստրատուրան կարող են ավարտել ոչ շուտ քան 25 տարեկանում, իսկ ասպիրանտուրան՝ 28 տարեկանում (բանակում այլընտրանքային ծառայության դեպքում՝ հարկավոր է ավելացնել եւս 1.5-2 տարի): Մեկ խոսքով, տղաները գիտական աշխատանքով կարող են զբաղվել 30 տարեկանի սահմաններում, ինչը մեկնարկային չափազանց անբարենպաստ պայմաններ է ստեղծում նրանց համար՝ նեղ մասնագիտացման ուղղությամբ ընթացող համաշխարհային գիտության եւ գիտական ոլորտում ծայր աստիճան սուր մրցակցության պայմաններում: Դա հղի է հայկական գիտական ներուժի փոշիացման վտանգով:
7. Կան հակասություններ ո՛չ միայն Կրթակարգի ներսում, այլեւ Կրթակարգի եւ, ընդհանուր վերցրած, կրթական բարեփոխումների մյուս ծրագրերի միջեւ: Մինչ կրթակարգում խոսվում է ՀՀ-ում եվրոպական ստանդարտներով կրթության ձգտելու մասին, կրթական բարեփոխումներով նախատեսվում է ՀՀ դպրոցներում համակարգիչ/աշակերտ հարաբերությունն այսօրվա 1/360-ից հասցնել 1/40-ի, մինչդեռ աշխարհում միջին ցուցանիշը 1/25 է, իսկ Եվրոպայում՝ 1/7 կամ 1/8:
Այստեղ պետք է բարձրացնել կրթության ոլորտում վարկերի արդյունավետ ու նպատակային օգտագործման հարցը: Մեր հաշվարկով, Համաշխարհային բանկի՝ կրթական բարեփոխումների համար նախատեսված գումարով կարելի է ՀՀ յուրաքանչյուր դպրոց համալրել առնվազն 20 համակարգչով, այսինքն՝ համակարգիչ/աշակերտ ցուցանիշը դարձնել 1/20, որով ՀՀ ու Եվրոպայի այս ցուցանիշների միջեւ ճեղքվածքը կրկնակիորեն փոքրանում է: Դեռ չենք ասում այն մասին, թե ազատ մնացած գումարների հաշվին կարելի է զգալիորեն բարձրացնել ուսուցիչների աշխատավարձը կամ նրանց՝ նոր տեխնոլոգիաներով վերապատրաստելու հարցը լուծել արմատապես:
8. Հարցադրումների եւ մտորումների տեղիք է տալիս նույնինքն Կրթակարգի մշակման պատմությունը: ՀԲ տնօրենների խորհուրդը միայն ս.թ. հունվարի 22-ին հաստատեց 19 մլն. դոլարի կրթական վարկային ծրագիրը, որը նախատեսում էր նաեւ Կրթակարգի մշակումը: Սակայն, Կրթակարգը հանրությանը ներկայացվեց ընդամենը 2-3 շաբաթ հետո: Սակայն, պարզվեց, որ Կրթակարգը մշակվել է առնվազն 8 ամսում, այսինքն՝ Կրթակարգը մշակող խումբը կամ մշակումը նախաձեռնող ՀՀ ԿԳՆ Կրթական բարեփոխումների կենտրոնը (ԿԲԿ) նախապես իմացել է վարկային ծրագրի մասին: Այս համաշարադրանքում տարակուսանք է առաջացնում նաեւ այն փաստը, որ հիշյալ ԿԲԿ-ն հանկարծ վերափոխվել է Կրթության ազգային ինստիտուտ (ԿԱԻ) կոչվող կառույցի կամ ԿԲԿ-ի կից ստեղծվել է ԿԱԻ-ն՝ ԿԲԿ-ի նույնական գործառույթներով: Այս փաստերը խոսում են Կրթակարգի մշակման գործընթացում կոռուպցիայի առկայության մեծ հավանականության մասին:
9. Կրթական առարկաների ցանկում բացակայում է “Հայ եկեղեցու պատմությունը”, որը ներդրվեց ընդամենը այս ուսումնական տարում: Ավագ դպրոցում, “Հայոց պատմություն” առարկան ներգրավվել է “Անձ եւ հասարակություն” բնագավառում, փաստորեն, զրկվելով որպես ուրույն առարկա դասավանդվելու իրավունքից: Նման մոտեցումը հիշյալ երկու առարկաների նկատմամբ՝ անթույլատրելի է: Խնդրահարույց է “Ինֆորմատիկա” առարկայի եւ համակարգչային տեխնոլոգիաների ուսուցման լեզվի հարցը: Եթե դրանց ուսուցումը չկատարվի մայրենի լեզվով՝ հայերենով, աշակերտների լեզվամտածողության լուրջ խնդիրներ են ծագելու՝ այստեղից բխող կործանարար հետեւանքներով:
10. Կրթակարգում հաշվի չեն առնվել երեխաների առողջությանն առնչված խնդիրներն ու հոգեբանական առանձնահատկությունները: Տարօրինակ է, որ Կրթակարգը մշակող 18 հոգիանոց խմբում չկա ոչ մեկ մանկական բժիշկ, մանկական հոգեբան, էթնոհոգեբան, էթնոմշակութաբան, սոցիոլոգ, լեզվաբան: Անիմաստ է ՀՀ-ում կրթակարգ մշակել առանց հիշյալ ոլորտների մասնագետ ներկայացուցիչների գործոն մասնակցության:
11. Առաջիկա 15-20 տարում ակնկալվող արդյունքների շարքում հիշատակվում է, որ “Միջնակարգ կրթություն կստանա դպրոց ընդունված երեխաների առնվազն 80%-ը”: Սա չափազանց ցածր ցուցանիշ է գիտելիքի նկատմամբ ավանդական հակում ունեցող հայ ժողովրդի համար՝ 2020-2025 թվականներին, երբ աշխարհում երեւի մնացած չի լինի գիտական ներուժ ունեցող մի ժողովուրդ, որի մոտ այս ցուցանիշը հարյուր տոկոսի մոտ չլինի:
12. Կրթակարգում բացակայում է օրգանական կապը ուսման ամբողջ գործընթացի մյուս բաղադրիչների (մանկապարտեզ, պրոֆտեխուսումնարան, բուհ) հետ:

Միայն այս փաստարկները բավարար հիմք են կրթակարգը մերժելու համար այն տեսքով, ինչ այսօր ներկայացվել է հասարակության քննարկմանը:
Եզրակացություն.- “Հանրակրթության պետական կրթակարգի” նախագիծն անընդունելի է իր ոչ ազգային հիմքի վրա մշակված լինելու պատճառով: Նախագծի խմբագրումը, լրամշակումը, տարբեր փոփոխություններն անիմաստ են, քանի որ նրանք չեն շոշափում ամենաառանցքայինը՝ ազգային որակը, որը “Նախագծում” ստորադասվել է համամարդկայինին:
Հարկավոր է մշակել ամբողջովին նոր կրթակարգ՝ գրված իսկապե՛ս ազգայինի հենքի վրա՝ հաշվի առնելով միջազգային եւ սփյուռքյան ժամանակակից կրթական հարուստ փորձը:

Գեւորգ Յազըճյան
Երեւան, 17 մարտի 2004թ.

* Այդ օրերին նախարարն էր “օպտիմալացման հերոս”, տխրահռչակ Սերգեյ Երիցյանը — Գ.Յ.:
“Լուսանցք” Թիվ 122, հոկտեմբերի 23 — 29, 2009թ.

Ապազգային համակարգ

Հոկտեմբերի 16, 2009

կրթական “էկումենիզմ”-ի ճանապարհին…

“Քա­ղա­քակր­թութ­յուն­նե­րի երկ­խո­սութ­յու­ն” թե­մա­յով ա­վան­դա­կան հա­մաշ­խար­հա­յին հա­սա­րա­կա­կան ֆո­րու­մին մաս­նակ­ցել է նա­եւ ՀՀ կր­թութ­յան եւ գի­տութ­յան նա­խա­րար Ար­մեն Ա­շոտ­յա­նը: Ֆո­րու­մը տե­ղի է ու­նե­ցել հոկ­տեմ­բե­րի 8-12-ը՝ Հու­նաս­տա­նի Ռո­դոս կղ­զում: Մաս­նակ­ցել է շուրջ 600 պատ­վի­րակ, ով­քեր ներ­կա­յաց­րել են ԱՄՆ-ի, Եվ­րո­պա­յի, Ա­սիա­յի, ին­չ­­պես նաեւ ԱՊՀ-ի երկր­նե­րի քա­ղա­քա­կան, տնտե­սա­կան, հո­գե­ւոր ու կրթամ­շա­կու­թա­յին բնա­գա­վառ­նե­րը:

Հա­մաշ­խար­հա­յին ֆո­րու­մի շր­ջա­նա­կում ար­դեն երկ­րորդ ան­գամ, ի թիվս այլ աշ­խա­տան­քա­յին խմբե­րի, գոր­ծել էր նաեւ կրթա­կա­­նը, ո­րի քննարկ­ման հիմ­նա­կան թե­ման ե­ղել է՝ “Կրթութ­յու­նը եւ ին­ո­վա­ցիան որ­պես կա­յուն հա­­սա­­րա­կա­կան զար­գաց­ման հիմ­ք”: Քննար­կում­նե­րի հիմ­նա­կան ուղ­ղութ­յուն­ներն էին՝ “հա­մալ­սա­րա­ն­ա­­կան կրթութ­յան ժա­մա­նա­կա­կից մո­դել­նե­րը, բու­հե­րի ժա­մա­ն­ա­կա­կից վար­կա­նի­շե­րը եւ հա­մալ­սա­րան­նե­րի մի­ջազ­գայ­նա­ցու­մը՝ որ­պես միջմ­շա­կու­թա­յին, հե­տ­ա­­զո­տա­կան եւ ին­ո­վա­ցիոն դի­նա­միկ հա­մա­կարգ, ո­րը թույլ է տա­լ­իս հար­մար­վել հա­րա­փո­փոխ աշ­խար­հի ար­տա­քին գոր­ծոն­նե­րին”: Մի­ջազ­գայ­նա­ցու­մը դիտ­վում է նա­եւ որ­պես մի­ջազ­գա­յին հե­ռան­կ­ար­­նե­րի ին­տեգր­ման գոր­ծըն­թ­աց՝ բարձ­րա­գույն կրթութ­յան հա­­մա­կար­գում:

Ա­յո՛, ա­մեն բան ար­վում է, որ աշխարհի երկր­նե­րի ազ­գա­յին կր­թա­հա­մա­կար­գե­րը հե­ռու մնան ազ­գա­յին բնույ­թից եւ ա­պազ­գայ­նա­նան՝ մի­ջազ­գայ­նա­նան, դառ­նան անդեմ եւ անիմանալի:

Ֆո­րու­մի ըն­թաց­քում զե­կույ­ցով հան­դես է ե­կել ՀՀ կր­թութ­յան եւ գի­տութ­յան նա­խա­րար Ա. Ա­շոտ­յա­նը, ով ե­լույ­թում անդ­րա­­­դարձ է կա­տա­րել ՀՀ բարձ­րա­գույն կր­թ­ու­թ­յան բնա­գա­վա­ռում ի­ր­ա­կա­նաց­վող բա­րե­փո­խում­նե­ր­ին, հիմ­նա­կան խնդիր­նե­րին ե­ւ ա­պա­գա­յի տես­լա­կա­նին:

Կա­րե­լի է ար­դեն պատ­կե­րաց­նել, թե ի՜նչ տես­լա­կա­նի մա­սին է խոս­քը եւ ինչ ապազգային ծրագ­րերով է “լից­քա­վոր­վել” մեր եր­կրի պաշտոնյան…

Արման Դավթյան

“Լուսանցք” թիվ 121, 16-22 հոկտեմբեր 2009թ.

Ապազգային դպրոց Հայկական կրթակարգը խեղում է հայի հոգեբանությունը

Հոկտեմբերի 9, 2009

Հիմա դպրոցներում դասարանները “թռնովի” են դարձել, այլ կերպ` երեխաները արհեստականորեն մեծանում են` ասենք 3-րդ դասարանից միանգամից փոխվելով 5-ի, եւ այդ հինգը միայն անունը չէ. ուսուցման ծրագիրն էլ է 5-ի: Այսինքն` 3-րդ դասարանցի 9 տարեկան երեխան դառնում է հինգերորդ դասարանցի, եւ եթե փոքրիկը մեկ տարի առաջ ընդամենը մի քանի առարկա էր ուսանում, ապա հիմա նրա գլխին են “թափվում” տարբեր առարկաներ: 9 տարեկան երեխան, որ դեռ խաղալ է ուզում, ստիպված է գիշեր-ցերեկ սերտել հայերենատառ, բայց ոչ հայերեն գրված դասագրքերը: Դրանց հերթով կանդրադառնանք:
Այժմ խոսենք 5-րդ դասարանի “Անգլերեն” առարկայի դասագրքից: Չգիտեմ` ով է այդ գրքի հեղինակ ոմն Գ. Գասպարյանը: Անկեղծ ասած` չեմ էլ ուզում: Որովհետեւ յուրաքանչյուր երկրում էլ կարող են լինել տխմար մասնագետներ, բա կրթության նախարարությունն ինչի՞ համար է: Բացատրեմ` ինչ նկատի ունեմ տխմար ասելով. դա երեխայի հոգեբանությունից ոչինչ չհասկացող մասնագետն է եւ ավելին` ինքն էլ անհոգի է: Հիմա այս Գ. Գասպարյանն է, ով գուցե անգլերեն լավ գիտե ու մասնագետ է այդքանով, բայց` արդեն ասացի` տխմար է: Որովհետեւ նրա հեղինակած դասագրքի, ի դեպ, ՀՀ-ի հայկական դպրոցների համար նախատեսված դասագրքի հենց առաջին էջում գրված է` what nationality are you? — ի՞նչ ազգից ես (կամ` ո՞րն է քո ազգությունը), եւ զուգահեռ տողում գրված է պատասխանը` I am American — Ես ամերիկացի եմ:
Այսինքն` Հայաստանում հայ երեխան բացում է դասագիրքը եւ սովորում, որ ինքը ամերիկացի է: Հիմա` չեմ կարող ասել` իրականում ի՞նչ ազգ է Գ. Գասպարյանը, բա լավ, մեր կրթության նախարարությունում մի հայ չկա՞ր, որ թույլ չտար այս դասագրքի տպագրումը: Հենց միայն առաջին էջը նայեր ու թույլ չտար… Չնայած, կրթության նախարարությունը կրթակարգի համար պատասխանատու չէ, նրա խնդիրը սեզոնին փող աշխատելն է…
Հետաքրքիր է, իսկ ինչի՞ց ելնելով է Գ. Գասպարյանը գրել` I am american, այլ ոչ թե` I am turkish (թարգմանաբար` ես թուրք եմ)… Ինձ մնում է Գ.-ին բացատրել, որ, որպես մասնագետ, մի սխալ էլ է թույլ տվել` ամերիկացի ազգ չկա:

Անի Մարության

Հ.Գ. — “Լուսանցքի”-ի կողմից — մենք բազմիցս ենք անդրադարձել սխալ` հակահայկական ու հակագիտական դասագրքերին: Կոչ ենք անում բոլոր ծնողներին, ուսուցիչներին` կուրորեն չդասավանդել երեխաներին, հասկանալ, թե սխալ ուսուցումը վաղն ինչպես է ազդելու նրանց ճակատագրերին:
“Ապազգային դպրոց” խորագրի ներքո կընդունենք նյութեր, լուսանկարներ` տպագրելու համար: Անտարբեր չլինենք. երկրի ապագան դպրոցի ձեռքում է:

“Լուսանցք” Թիվ 120, հոկտեմբերի 9 — 15, 2009թ.

Ազգային “ռեֆորմ”՝ կրթական դավադրությամբ

Օգոստոսի 18, 2009

Յուրաքանչյու՛ր ոք ունի դավանանքի ազատություն

Հուլիսի 10, 2009

Մենք՝ հեթանոսական (հայ-արիական) հավատքի հետեւորդներս, ժամանակին մի շարք միջոցառումներում, նաեւ մամուլով, հարց ենք  բարձրացրել, որպեսզի հանրակրթական դպրոցներում մեր երեխաներն իրենց հավատին համահունչ հոգեւոր դաստիարակություն ստանան: Սա նաեւ ՀՀ Սահմանադրության հոդված 23-ի պահանջն է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի խղճի եւ դավանանքի ազատության իրավունք: Կրոնի եւ համոզմունքների արտահայտման ազատությունը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով սահմանված՝ Սահմանադրության 45 հոդվածում նախատեսված հիմքերով», այսինքն՝ ռազմական դրության ժամանակ:

Մենք ՀՀ արդարադատության նախարարությունում գրանցված «Արորդիների Ուխտ»-ի (նշված է որպես հեթանոսական կազմակերպություն) հետեւորդներ ենք, մեր բոլոր ծեսերն ու տոները նշում ենք Գառնի հեթանոսական տաճարում կամ այլ հնավայրերում (Կարմիր բլուր, Էրեբունի, Զվարթնոց, Մեծամոր, Քարահունջ եւ այլն): Ուստի, մեր երեխաները կնքված լինելով Գառնո արիական-հեթանոսական տաճարում որպես արորդիներ, լուրջ հակասության մեջ են հայտնվում, երբ դպրոցում նրանց պարտադրվում է «Հայ եկեղեցու պատմություն» կոչված առարկան, որի ժամանակ առավելապես հուդա-քրիստոնեական կրոնի պատմություն եւ օտար մի ազգի գերակայության սին տեսությունն է դասավանդվում, քան՝ եկեղեցու պատմություն: Նույնիսկ քրիստոնեական աղիողորմ աղոթքներ են պարտադրում սովորել հայ-արիացի հպարտ ու զինապարտ երեխաներին: Եթե դասավանդվեր բոլոր կրոնների ընդհանուր պատմություն, ապա գոնե հասկանալի կլիներ, որ ճանաչողական խնդիր է լուծվում, եւ մեր երեխաները ծանոթանում են համաշխարհային հոգեւոր ոլորտին:

Բայց այդպես չէ: Ուստի` եթե սա դիտարկվում է հայ եկեղեցու պատմություն, ապա ինչու՞ է այն առանձնացվել հայոց պատմությունից… գուցե սա իրո՞ք օտար պատմություն է եւ առանձնացվել է միտումնավոր: Եթե՝ ոչ, ապա մենք պահանջում ենք, որ զուգահեռ դասավանդվի նաեւ «Հայ տաճարի պատմություն», կամ էլ՝ մեր երեխաներին պիտի դասավանդվի «Արորդիների Ուխտ»-ի «Ուխտագիրք»-ը, որն արորդիների Աստվածաշունչն է եւ դա ամրագրված է «Արորդիների Ուխտ»-ի պետականորեն գրանցված կանոնադրության մեջ:

Մենք մի շարք դեպքերում արգելել ենք մեր երեխաներին սովորել հուդա-քրիստոնեական հերթական «խաչակրաց» գրավոր-հոգեւոր պարտադրանքը: Սակայն, եթե հարցը վերջնական լուծում չստանա, ապա ստիպված ենք լինելու որպես բողոքի նշան հրապարակայնորեն այրել այդ դասագրքերը եւ զանգվածաբար հրաժարվել դպրոցում այդ առարկան սովորել:

Հեթանոսական հավատքի հետեւորդներ
08.07.2009թ.

«Լուսանցք», թիվ 112, Հուլիսի 10-16, 2009թ.

Կրախ՝ բուհական ընդունելության քննություններում

Հունիսի 19, 2009

Ընթացող բուհական ընդունելության քննությունները խոր դժգոհություն են հարուցում բոլոր կողմերի՝ թե քննության կարգը հաստատողնեի եւ իրագործողների, թե քննություն հանձնողների (փորձադաշտ դարձած մեր հեգ երեխաների), թե քննությունների գլխավոր ատրիբուտ՝ թեսթեր կազմողների, թե ուսուցիչների եւ կրկնուսույցների եւ թե ծնողների ու պարզապես դիտողների մեջ:

Դիմորդների, կրկնուսույցների, ծնողների, ուսուցիչների, քննությունների հետ կապված այս ողբերգությունը տանել չկարողացող դիտորդների դժգոհությունը հիմնականում արտահայտվում է նրանում, որ՝ 1. կազմված թեսթերը բավականին բարդ են (ինչը կուլիսային առեւտրի հիմք է տալիս), 2. որոշ թեսթեր ծուղակային, որոգայթային, երկիմաստ են (որով թեսթեր կազմողներն ու նրանց թիկունքին կանգնած ինչ-ինչ ուժեր կանխավ դիմորդին դրդում են սխալվել, շփոթվել, հուզվել, որի նպատակը պարզ է, թե ինչն է), 3. որոշ թեսթեր դպրոցական ծրագրի շրջանակներից դուրս են (սրա նպատակն էլ է պարզ. ցանկալի դիմորդների (հատկապես անվճար բուհ ընդունվել ցանկացող), համար կանաչ ճանապարհ բացել), 4. թեսթերի ոչ քիչ մասը մանրուքային, առարկայի ու թեմայի բուն էության հետ չառնչվող հարցեր են պարունակում (հայոց լեզվի եւ գրականության, պատմության թեսթերին ծանոթ լինելով՝ ասեմ, որ դժգոհության բոլոր փաստարկները տեղին են): Իսկ ԿԳՆ ներկայացուցիչներն ու թեսթեր կազմողներն էլ դժգոհ են մյուս կողմերի դժգոհությունից: Որոշակի՝ առաջինները դժգոհ են այն բանից, որ իրենք, որպես թե, ընդունելության քննության մի իմաստուն կարգ են մշակել (որի համեմատ նախորդները ի՜նչ են որ) ու գործադրել եւ ահա ինչ-ինչ թերուսներ ու ոչ բանիմացներ թնկթնկում են: Իսկ երկրորդներն էլ դժգոհում են այն բանից, որ իրենք մասնագիտական բարեխղճությամբ, իրենց բուն աշխատանքից հետո, հոգնած-բեզարած թեսթեր են կազմել (ինչպես կարելի է այսպես լուրջ գործի ձեռնամուխ լինել-Ս.Մ.) եւ, ընդ որում, անվճար եւ ահա իրենցից բողոքում են՝ մեղադրանքներ ներկայացնելով…

Կարճ՝ դժգոհ ենք բոլորս: Ավելացնենք, որ այդ դժգոհության հետ կապված ընդունելության քննությունները վերածվել են իսկակական շիլաշփոթի…
Բայց հարցնենք՝ տեղի՞ն է արդյոք այդ դժգոհությունների հիմքը՝ թեսթերի այսպիսին կամ այնպիսին լինելը: Կարծում եմ՝ դժգոհությունների հիմքը ավելի խորացնելով, այլ տեղ՝ հենց քննության բուն կարգի՝ թեսթայինի մեջ պետք է նախեւառաջ տեսնել: Սխա՛լ, շատ սխա՛լ, ոչ կրթադաստիարակչական է այս կարգը, համենայնդեպս, հայ երեխայի համար:

Հայտնի փաստ է. տարիներ առաջ ԿԳՆ-ն, զգալի գումարներ ստանալով ինչ-ինչ միջազգային «կրթական» կենտրոններից (սրանց նպատակը երկրների կրթական ոլորտների գլոբալացումը, մեկ ընդհանուր կենտրոնից ղեկավարվող կրթական համակարգի ստեղծումն է…), հանձն է առել մեր կրթական ոլորտը, հանձնարարողների տերմինաբանությամբ ասած, օպտիմալացնել, ներկա դեպքում՝ ընդունելության քննության կարգը դարձնել թեսթային, ասել է թե՝
1. քննակարգը դարձնել ստանդարտ (միաչափ),
2. ձեւական (քննակարգի ձեւայնացումը՝ համակարգչայնացումն է նկատի առնվում),
3. այո-ի ու ոչ-ի կանոնին ենթարկվող (անտեսելով հազար ու մի նրբերանգներ),
4. զանց առնել քննվողի ազգային, անհատական ու հոգեբանական առանձնահատկությունները (ամեն ինչ մի արշինով չափել),
5. թեսթերի պատասխանները շաբլոնացնել,
6. բացառել մարդկային՝ քննող-քննվող միջանձնային հարաբերությունների գործոնը (կարծես քննող-քննվողը մարդ-մեքենաներ են),
7. հնարավորինս մի կողմ թողնել առարկայի բովանդակային կողմերը, դրա ամբողջականությունը (այս քննակարգը ամբողջական առարկան մասնատում է մասերի, եւ դիմորդը այդպես էլ չի հասկանում, թե ինչի հետ գործ ունի. ինչ է գրականությունը, լեզուն, պատմությունը…),
8. շեշտը դնել դիմորդի հիշողության վրա, զանց առնել տեքստի ենթիմաստն ու այլ իմաստները (սա հատկապես հումանիտար ոլորտում աններելի է) եւ այլն:
Ահա եւ մենք այդ հանձնառության «պտուղներն» էլ այսօր քաղում ենք (ցավալի է, որ մեր լավագույն դասախոսներն են անգամ գործիք դարձել միջազգային «կրթական» կենտրոնների չար նպատակներին):

Եթե այսպես շարունակվի, ապա վաղը մեր բուհերից դեգեներատներ, մարդ-մեքենաներ, համաբովանդակ կյանքը մերժողներ, բուն կրթություն-դաստիարակությունը քամահրողներ, աբսուրդի թատրոնի դերասաններ, այդ ամենի հետեւանքով՝ չարացածներ, թե իրենց եւ թե ավագներիս գերեզմանափորներ դուրս կգան:

Եթե ուշ չէ, կանգ առնենք:

Սերգեյ Մանուկյան
ԵՊՀ փիլիսոփայության եւ հոգեբանույան ֆակուլտետի դոցենտ

«Լուսանցք», թիվ 109, Հունիսի 19- 25, 2009թ.

Կրթական անգրագիտությու՞ն

Ապրիլի 3, 2009

Դպրոցներում վտանգավոր բաներ են սովորեցնում

Թերթում եմ 3-րդ դասարանի զարմուհուս մայրենիի դասագիրքը: Չգիտեմ, կա՞ աշխարհում մեկ ուրիշ պետություն, որտեղ հենց սեփական դպրոցներում ուսուցանեն, թե ինչպես է անհրաժեշտ քանդել սեփական պետության ու պետականության հիմքերը:

Վստահաբար՝ ոչ:

Պարզապես հարցնում եմ ինքս ինձ՝ իբրեւ սրտի հովանք, ու հետո… սկսում ծիծաղել: Ինչու՞ ոչ: Կարծեմ՝ լալու պատճառ՝ չիք:

Ինչու՞ լալ այն հիվանդի վրա կամ խղճալ այն ապուշին, որ գիտե բուժման եղանակները, բայց չի ուզում ապաքինվել, որովհետեւ ապուշ լինելը ձեռնտու է այն պարզ պատճառով, որ օգտակար է: Բայց… ծիծաղելու պատճառ էլ չկա, որովհետեւ ապուշներն այնքան են շատացել, որ նրանց մեջ ապրելը դժվարացել է: Կամ պիտի մեռնես, կամ՝ ապուշանաս: Երկուսն էլ չես կարող: Ուրեմն՝ ի՞նչ անել: Թողնում եմ ընթերցողին:

Մանավանդ առողջ բանականությամբ այն ծնողներին, ովքեր դպրոցահասակ երեխաներ ունեն (դասագրքերն ընդհանրապես վատն են): Թող փորձեն նրանք 8-ամյա աշակերտին բացատրել, թե ինչ է նշանակում՝ □Եթե թշնամիդ սոված է, հաց կերցրու նրան եւ եթե ծարավ է, ջուր խմեցրու□: Լուսանկարներում այդ դասագրքի էջն է ու հենց այդ հատվածը, հետն էլ՝ պատվիրան՝ իմացի՛ր եւ հիշի՛ր այս սաղմոսը: Ուսուցի՞չը ինչպես պիտի բացատրի այդ սաղմոսը: Ու հետո ինչպե՞ս պիտի հայրենասիրության դասեր տա: Չնայած, այդ կարգի սաղմոսներն օրինաչափություն են, որովհետեւ հայ երեխային սովորեցնում են Սողոմոն իմաստուն թագավորի, այլ ոչ թե աշխարհակալ Տիգրան Մեծի մասին…

Հասկացա, խոսքը խեղճի ու ապուշի մասին չէ, այլ անասունի, որի համար մեկ է, թե ում արտում կարածի…

* * *

Դպրոցներում խեղաթյուրում են պատմությունը

Ձեռքիս հանրակրթական դպրոցների 3-րդ դասարանի աշակերտների համար նախատեսված մայրենիի դասագիրքն է: Արդեն մեկ անգամ անդրադարձել ենք այս դասագրքում տեղ գտած հակամանկավարժական ու հակագիտական սխալներին: Բայց եթե հավելենք էլ, որ այս դասագիրքը մյուսների համեմատ դեռ քիչ թերություններ ունի, արդեն հասկանալի կդառնա, թե մեր դպրոցներում ինչպես են սերունդ կրթում:

Դասագրքի էջերում ակնհայտ երեւում է, թե (մեկ էջ տարբերությամբ) տրամագծորեն հակառակ ինչ դասեր են տալիս: Մեկ թե՝ Մաշտոցը հնարել է տառերը, մեկ էլ թե՝ «լեզու ունես՝ ընդմիշտ կապրես, լեզուդ կորավ՝ հետը կորար»:

Համոզված եմ՝ մանկավարժները (հնարավոր է՝ բացառություն լինի) երկու դասն էլ կսովորեցնեն, երկուսն էլ այնպես՝ ինչպես գրված է:

Իսկ ըստ այդ գրվածի՝ պարզվում է, որ մենք կորած էինք մինչեւ 5-րդ դարը եւ հայտնվեցինք այն պահին, երբ Մաշտոցը հեռավոր Եդեսիա քաղաքից բերում էր իր «հնարած հայերեն տառերը»: Մինչդեռ իրականությունը հայտնի է. Մաշտոցը գնաց մեր տառերը վերհանելու ու վերագտնելու այն մատյաններից, որոնք այրել կամ թաքցրել էին քրիստոնյաները: (Այդ ո՜ր տխմար «գիտնականը» ինձ կհամոզի, որ առանց գիր-գրականության մենք հզոր պետություն ու պետականություն ենք ունեցել դեռ ք.ծ.ա.:) Ի դեպ, նույնիսկ խորհրդային դպրոցում մեզ սովորեցնում էին, որ Մաշտոցը գնաց ու վերականգնեց հայոց գրերը, եւ դրանով արդեն նրա դերն անգնահատելի է: Իսկ հիմա… Հիմա մենք կրթական համակարգ այն բանի համար չենք վարկեր ներգրավել, որ ասենք, թե Մաշտոցը վերականգնել է… Հնարել է ու՝ վերջ: Այնպես, ինչպես մեր պատմաբանները (մեծամասամբ) մեր իրակա՛ն պատմությունը թողած հնարովի «զրիցներ» են միշտ սարքել:

Դպրոցներում խեղճություն են սովորեցնում

Տանը մերոնք այսպես ասած քրիստոնեական զատկին էին պատրաստվում: Ասում եմ՝ քրիստոնեական, որովհետեւ մենք ընկերներով զատիկը դեռ ապրիլի 8-ին էինք նշել՝ Հայոց սրբազան տոմարով՝ Արեգ ամսվա Անահիտ օրը: Նշել էինք մեր նախնիների պես՝ ձվերը ներկած բոլոր այն գույներով, որ շռայլում է մեզ բնությունը: Հետո ձվախաղ արեցինք, գինի վայելեցինք՝ հեթանոս երգերով: Ու բնության զարթոնքը մեր սրտերն էլ մտավ: Իսկ «քրիստոնեական զատկի» օրը զարմիկներիս բացատրեցի, որ զատիկը գարնան այն օրն է նշվում, երբ սկսում են զատվել բնության գույները, երբ Մայր բնությունն արթնանալ է սկսում, երբ Մայր Անահիտը ողջունում է բոլորին ու գունագեղ փնջե ազդակներ ուղարկում… Զարմիկներս ոգեւորվեցին, սկսեցին երկնքում Մայր Անահիտին փնտրել, խոսեցին նույնիսկ, ավելի ոգեշնչվեցին… Բայց մինչեւ մի պահի…

Մինչեւ այն պահը, երբ մայրս սկսեց խոհանոցում գործ անել: Հանկարծ զարմուհիս սկսեց լաց լինել. «Տատիկ ջան, գործ մի արա, մենք կհիվանդանանք ու կմեռնենք»: Պարկերացնու՞մ եք, ոնց թեւաթափ եղա, բոլորիս ուրախությունը ջարդվեց միանգամից: Պարզվեց՝ հանրակրթական դպրոցում սովորող 3-րդ դասարանի զարմուհուս դպրոցում սովորեցրել են, որ եթե զատիկի օրը իրենց մայրերը գործ անեն, ապա իրենք կհիվանդանան ու կմեռնեն: Ես, որ ինձ երբեք թույլ չեմ տվել զարմուհուս ներկայությամբ ուսուցչուհու հասցեին ինչ-որ վատ բան ասել (ուսուցչուհու կերպարը միշտ պետք է վառ լինի), նույնիսկ երբ տետրակում տառասխալներ եմ գտել, այդ օրը զայրացա. «Այդ ի՞նչ հիմարություն են քեզ սովորեցնում»: Երեխան թե՝ «Հորքուր ջան, մեր դասն ա»: Իսկ դասն ասում էր հետեւյալը, թե այդ օրը կանայք ոչ մի գործ չեն անում, որպեսզի երեխաները ծաղիկ կամ կարմրուկ հիվանդությամբ չհիվանդանան (դե, ուսուցիչն էլ երեւակայությանը զոռ է տվել ու ավելացրել՝ «որ չմեռնեն»): Այս անհեթեթությունն էլ վերնագրված է՝ «Հարգենք մեր տոները»: Ու այդ մերն այն է, երբ Հիսուս Քրիստոսը օրհնում է բոլորին եւ երկինք բարձրանում…

…Հետո զարմուհիս հենց հիշում է «դասը», ինձ հարցնում է. «Հորքուր, բա Հիսուսը տղամարդ չի՞, բա ինքը ո՞նց Մայր Անահիտ կլինի, բա մեր դասատուն չգիտի՞»… Դե արի ու երեխային բացատրի, որ ոչ միայն դասատուն, այլեւ կրթության նախարարությունն էլ ու էլի պատկան շատերը «չգիտեն», որ սերնդին խեղճության դասեր տալով հաստա՛տ երկիր չեն կառուցի…

Աստղինե Քարամյան

Մաթեմատիկայի դասագրքերը խճճում են աշակերտին

Հանրակրթական դպրոցներում ուսուցանվող մաթեմատիկա առարկայից շատերն են բողոքում. խնդիրները հայատառ են, բայց հայերեն չեն շարադրված, ինչն էլ հաճախ է պատճառ դառնում այն բանի, որ աշակերտը խնդիրը սխալ է լուծում:
Օրինակ, 3-րդ դասարանի մաթեմատիկայի դասագրքում այսպիսի մի խնդիր կա. “Դպրոցն ստացավ 500 մեկտողանի եւ 300 վանդակավոր տետր: Ընդամենը քանի՞ մեկտողանի եւ վանդակավոր տետր ստացավ դպրոցը”: Երեխան կարդում է եւ զարմանում, չէ՞ որ ասվում է՝ 500 մեկտողանի եւ 300 վանդակավոր: Էլ ինչու՞ է նույնը հարցնում:
Սա դեռ բավարար չէ. երեխան երկրորդ ճշտումն է մտցնում. սուտ է գրված, դպրոցը տետր չի ստանում, մենք ենք գնում:
Սրանից ավելի անհեթեթ խնդիրներ էլ կան այս եւ գրեթե բոլոր դպրոցական դասագրքերում:

Անի Մարության 

“Լուսանցք” Թիվ 98,  ապրիլի 3- 9, 2009թ.

“Լուսանցք” Թիվ 99,  ապրիլի 10- 16, 2009թ.

“Լուսանցք” Թիվ 100,  ապրիլի 17- 23, 2009թ.

“Լուսանցք” Թիվ 102  մայիսի 1-7 2009թ.

Ձուկը գլխից է հոտում

Հոկտեմբերի 31, 2008

Պետության գործերում մանրուքներ չկան: Կանոնակարգված, հստակ պետք է գործեն բոլոր ոլորտների բոլոր ճյուղերը: Առաջին հայացքից անկարեւոր թվացող թեկուզ մեկ ենթաճյուղում թերի աշխատանքը հետո կարող է հանգեցնել մի ամբողջ ոլորտի դանդաղ ընթացքին, ինչն էլ շղթայական կարող է վտանգել մի ամբողջ բնագավառի բնականոն շնչառությունը: Սա իր հերթին կվնասի տնտեսության առաջընթացին, իսկ առանց ամուր տնտեսության անհնար է երկրի հզորացումը: 

Պետության ու պետականության ամուր կառուցվածքի մեխանիզմն իհարկե փոքր-ինչ, այսպես ասած, կենցաղային լեզվով բացատրեցինք՝ նպատակ ունենալով ավելի հեռուն տանող մի միտք հաստատել. այն է՝ պետության դրսի պատերը միշտ ամուր են, երբ ներսի պատերը խարխուլ չեն: 

Իսկ մեր ներսի պատերն այսօր այնքան էլ ամուր չեն: Ապացույցը հետեւյալն է. խնդիրներ են ծագում, որ չպետք է ծագեին, եթե իհարկե ամեն գործ ըստ պատշաճի արվեր: Սկսենք հիմքից՝ կրթությունից, որ հենքն է պետության: Փաստ է, որ ցայսօր ոչ մի կերպ չի հաջողվում դպրոցներից վերացնել դրամահավաքությունը: ՀՀ նախագահի հանձնարարականով կրթության եւ գիտության նախարարությունը ձեռնամուխ է եղել հանրակրթական դպրոցներում դրամահավաքության արատավոր երեւույթն արմատախիլ անելու գործընթացին: ԿԳ փոխնախարար Բագրատ Եսայանը նշում է, թե 1990-ականներին, երբ երեւույթը սկիզբ էր առել, կարելի էր որոշ առումով այն արդարացնել. ուսուցիչները ստանում էին 5 հազար դրամ աշխատավարձ, դպրոցը չէր ֆինանսավորվում ու հնարավորություն չուներ հոգալու իր տնտեսական կարիքները, եւ տնօրեններն իրենց հայացքներն ուղղում էին դեպի ծնողները: “Այն ժամանակ հանրակրթական համակարգը կանգնած էր փլուզման եզրին: Իրականացված բարեփոխումներից հետո պետական բյուջեից դպրոցներին հատկացվող միջոցները, ուսուցիչների աշխատավարձերն անհամեմատ աճել են եւ շարունակելու են աճել. տնտեսական եւ տեխնիկական կարիքների համար յուրաքանչյուր դպրոցի այս տարի հատկացվել է 13,5 մլն դրամ, հաջորդ տարի այդ թիվը կհասնի 18,5 մլն դրամի: Այս պայմաններում էլ, սակայն, դրամահավաքության երեւույթը կարծես իներցիայով շարունակում է ծաղկել դպրոցներում. գումարներ են հավաքում նույնիսկ ամենաարտառոց պատրվակներով. տնօրենի աղջկա նշանդրեքին, դպրոցի համար կավիճ, ավել, հավաքարարին հագուստ գնելու համար: Ուսուցիչն առաջին մեծահասակն է, որի հետ երեխան շփվում է ծնողից հետո, նրա այդ պահվածքը բարոյական աննկարագրելի վնաս է հասցնում հասարակությանը: Մենք հետեւողական ենք լինելու մեր պայքարում”: 

ԿԳ նախարարությունը հետեւողական է ու առաջին քայլն արել է. ստեղծվել է արագ արձագանքման աշխատանքային խումբ, թեժ գիծ՝ 52-73-43 հեռախոսահամարով: ԿԳՆ-ն վստահեցնում է. “Այն անձինք, որոնք կանխիկ գումար կպահանջեն աշակերտից, լինեն ուսուցիչ, թե դպրոցի տնօրեն, անմիջապես կհեռացվեն աշխատանքից”: 

Անկեղծ ասած՝ ուզում եմ չկասկածել: Սակայն… չեմ կարող չկասկածել: Նախ՝ ԿԳՆ-ն շատ լավ գիտի, որ դպրոցներում հարկահավաքություն է, բայց դրա դեմ պայքարելու բեռը ծնողների ուսերին է գցել:

Ասում է՝ ահազանգերը կստուգեմ միայն դրանց հասցեական լինելու դեպքում. այսինքն՝ բողոք հայտնող ծնողը պետք է ներկայանա եւ նշի, թե որ մանկավարժն է գումար վերցրել: 

Այսքանից հետո ծնողը չի բողոքի. որովհետեւ… հետո այդ ամենը կկոտրվի իր երեխայի գլխին: Քանզի ծնողը դեռ պետք է կարողանա ապացուցել, որ այդ դրամահավաքը պարտադրված է եղել:

ԿԳ նախարար Սպարտակ Սեյրանյանը մի քանի անգամ ընդգծել է՝ “մեր նպատակը պարտադրված դրամահավաքը բացառելն է”: 

Հիմա՝ որ դրամահավաքը պարտադրված է եղել, պետք է պնդեն նաեւ մյուս ծնողները, ինչը մեր իրականությանը բնորոշ չէ: Իսկ եթե անգամ ծնողնեը վկայակոչեն էլ, շատ դժվար կլինի ապացուցելը, այնպես, ինչպես ժամանակին չկարողացան ապացուցել, որ ԿԳ նախարար Լեւոն Մկրտչյանը մտահոգված է ոչ թե կրթական համակարգի իսկապես բարեփոխմամբ, այլ՝ իր ռեստորանային բիզնեսով…

Այնպես որ, դպրոցներում դրամահավաքի դեմ պայքարի պտուղները կքաղեն բողոքող ծնողներն ու նրանց երեխաները՝ մեն-մենակ: 

Որովհետեւ նախարարն ասում է՝ “մեր նպատակը ոչ թե մարդկանց պատժելն է, այլ՝ պարտադրված դրամահավաքը բացառելը”: Այսինքն՝ դպրոցի չարչիները հակահավաքությունից երբեք չեն խուսափի, քանզի չեն պատժվելու: Մինչդեռ խնդիրն առանց պատժի չի լուծվի: Լուծու՞մ ենք ուզում, ուրեմն… 

Պետք է կրթության ոլորտը վստահել մեկի (իմա՝ կուսակցության), ով կեղծ մարդասիրություն չի խաղա այնպիսի մի ոլորտում, որ պետության հիմքն է: 

Պետք է կրթության ոլորտը վստահել մեկի, ով ինքն անձամբ օժանդակություն կխնդրի համապատասխան մարմիններից՝ կտրելու այն ձեռքը, որ խարխլում է պետության հիմքերը:

Սա՛ է պայքարը: Այլապես ամեն ինչ այնպես է, ինչպես վերնագրում: 

Նարե Մշեցյան 

“Լուսանցք” Թիվ 78,  31 հոկտեմբերի – 6 նոյեմբերի, 2008թ.

Նոր փորձարկումներ կրթահամակարգում

Սեպտեմբերի 26, 2008

Սեպտեմբերի 1-ից, որպես ավագ դպրոցներ, Երեւանում արդեն գործում են ԿԳ նախարարության ենթակայության տակ գտնվող 112 եւ 198 դպրոցները, ինչպես նաեւ՝ քաղաքապետարանի ենթակայությամբ գործող թիվ 195 դպրոցը: Կառավարության հաստատած ավագ դպրոցների ստեղծման փորձնական ծրագիրը, բացի այս 3 դպրոցներից, ներառում է եւս 7-ը, որոնք դեռեւս մնում են որպես ընդհանուր: Մյուս 7 դպրոցները Նոր Նորք եւ Մալաթիա Սեբաստիա համայնքներում են: 

Այս 3 ավագ դպրոցներն այլեւս 1-ին դասարան չունեն եւ ուսուցիչները, ըստ ԿԳ նախարարության տեղեկատվության, աշխատում են հարակից դպրոցներում, քանի որ ավագ դպրոցներում 1-ին դասարանցիների ընդունելություն չի կատարվել: Իսկ նման փորձարարության հետեւանքով ավելի մեծ թվով 1-ին դասարանցի է ընդունվել վերոնշյալ ավագ դպրոցների հարակից դպրոցներում:  

Վստահ ենք, որ այդ ավագ դպրոցների ոչ բոլոր դասվարներն են աշխատանքի անցել հարակից դպրոցներում, եւ այս փորձարարությունն էլ մի յուրօրինակ “օպտիմալացում” դարձավ ուսուցիչների համար: Իհարկե, սա այն ծավալները չունի, ինչ տարիներ առաջ “օպտիմալացում-արդյունավետացում” հնչեղ անունով ծրագրի ընթացքում էր, երբ հարյուրավոր մանկավարժներ զրկվեցին աշխատանքից ու բռնեցին գործազրկության ուղին: Բայց սույն դեպքը վերստին հավաստում է, որ հայոց կրթահամակարգը շարունակում է մնալ փորձարարությունների եւ “փողերի լվացման” լավագույն ոլորտներից մեկը, ինչը միաժամանակ հարվածում է նաեւ կանոնակարգված ազգային դաստիարակության համակարգ ունենալուն: 

Այսօր դեռ ունենք 10-ամյա կրթակարգի աշակերտներ, նրանց մեջ՝ “թռնովի” 11-12 դասարանների աշակերտներ, խտացված ու միացված դասարաններ, վաստակաշատ մանկավարժների փոխարեն՝ արեւմտյան կրթակարգի ջատագով-“գրանտակեր” ուսուցիչներ… Հիմա էլ ավագ դպրոցներ ենք կազմակերպում, տեսնենք՝ վա՞ղն ինչ է սպասվում, մեր երեխաները է՞լ ում փորձարարական ճագարները պիտի դառնան: 

Ցավալի է, քանզի գիտակցում ենք, թե ոչ, համենայնդեպս այս ամենն արվում է հանուն օտարի հերթական ապազգային ներխուժումների ու ոմանց շահույթ ստանալու ազգադավ նպատակների: 

Եթե սրան ավելացնենք ամեն տարի ինչ-որ մի նոր քննակարգի, տարբեր թեսթավորումների ու այլ ձեւերի ներառումները կրթական՝ հանրակրթական եւ բուհական ոլորտներում, ապա մի բան հստակ է՝ ազգային հորջորջվող իշխանությունները, կուսակցություններն ու նախարարները պարզապես առօրյա գոյատեւման են դատապարտել մեր կրթական համակարգը, իսկ հայկական կրթակարգի ստեղծման մասին խոսելն արդեն իսկ ավելորդ է: 

Կարծում ենք՝ ԿԳՆ պատասխանատուները մի օր հաշվի կառնեն, որ Մաշտոցը, Նարեկացին, Հերացին, Անհաղթը…, Թումանյանը, Սեւակը, Դուրյանը, Տերյանը… կամ արեւմտահայ ու սովետահայ մեր այլ մեծերը հաստատ օտարի փորձարարական դպրոցների ու ծրագրերի “պտուղներ” չեն… ու օրերից մի օր “կհոգնեն” օտարահաճ նորամուծություններից: 

Գոհար Վանեսյան 

 “Լուսանցք” Թիվ  73, 26  սեպտեմբերի – 2 հոկտեմբեր, 2008թ.

Օրե՞նքը չի պաշտպանում հայերենը, թե՞ այլ բան կա

Սեպտեմբերի 5, 2008

Հարցազրույց հայ ազգայնական գործիչ, սփյուռքահայ լրագրող եւ պատմաբան Գեւորգ Յազըչյանի հետ  

Դուք Ազգային արժեքների պաշտպանության հանձնախմբի անդամ եք ու նաեւ անհատական լուրջ գործունեություն եք ծավալել հայապահպանության խնդիրների շուրջ, հատկապես՝ լեզվաքաղաքականության ոլորտում: Տեղյակ ենք, որ այս բնագավառում փոխզիջումներ չեք ընդունում:

— Թվում է, թե որպես պատմաբան ես պետք է ավելի շատ կարեւորեի պատմության գործոնը մեր ազգային ինքնության այսօրվա եւ վաղվա կտրվածքներով։ Սակայն, մեր ազգային ինքնության հիմքերի հիմքը հայոց լեզուն եմ համարում։ Պետք է բավական մեծ կարեւորություն տալ Մեսրոպ Մաշտոցի դերին։ Օտար լեզվով անհնար է ապահովել հայ ազգի շարունակականությունը, հետեւաբար, նաեւ հայրենիքի գոյատեւումը եւ այլ արժեքների պահպանությունը: Հայրենիքը, ազգը եւ ազգային մշակույթը (հասկանալի է՝ նաեւ լեզվամշակույթը) նմանեցնում եմ եռոտանու, որի կողմերից մեկը եթե չի լինում՝ փուլ է գալիս, այսինքն՝ եթե չկան հայրենիքը, ազգը, ազգային մշակույթը կամ դրանցից մեկնումեկը, հայրենասիրության կամ ազգապահպանության խնդիրներ էլ չկան… Եթե սփյուռքում օտարախոսություն է տարածվում, դա նույնիսկ կարող եմ համարել ինչ-որ տեղ բնական, ինչ-որ տեղ կարող եմ ըմբռնումով մոտենալ (ինչպես վերը նշեցիք՝ փոխզիջումով), որովհետեւ գտնվում են օտար երկրներում, օտար միջավայրում եւ այլն, մանավանդ, չկա իր սերունդը հետագայում հայրենիք վերադարձնելու գաղափարը: Իհարկե, ուծացումն սկսվում է առաջին հերթին լեզվական ոլորտից. սկսում են խոսել օտար լեզվով կամ գործածում են օտար բառեր։ Ողբերգություն է, որ այդպես խոսողները ենթադրում են, թե հայերեն են խոսում, մինչդեռ խոսում են կիսահայերեն-կիսաարաբերեն, կիսահայերեն-կիսաֆրանսերեն, կիսահայերեն-կիսառուսերեն, կիսահայերեն-կիսաանգլերեն եւ այլն: Լեզվամտածողության օտարացումը նպաստում է ուծացմանը, հետագայում՝ ձուլմանը: Սակայն ամենադատապարտելին այն է, որ այդ նույն երեւույթները տեսնում ենք Հայրենիքում, հենց մայրաքաղաքում, այն էլ անկախության հռչակումից ավելի քան 17 տարի հետո։ Սա ոչ միայն անթույլատրելի է, այլեւ՝ հիմնովին անընդունելի ու դատապարտելի: Նման երեւույթներ դիտարկվում են նաեւ պետական իշխանավորների մոտ, պետական պատասխանատու կառույցներում եւ ամենուրեք: Այսօր ազատորեն գործածվում է հատկապես ռուսերենը. “Լեզվի մասին” օրենքի ամենավառ ոտնահարման դրսեւորմամբ ցուցադրվում են ռուսերեն հեռուստահաղորդումներ, շարժանկարներ, գովազդներ եւ այլն։ Շատ են նաեւ այլ օտար լեզվով ելույթները։ Հատկապես անգլերենով կամ անգլերենախառը “հայերենով” խոսելը համարվում է զարգացածության, քաղաքակրթության չափանիշ, մինչդեռ դրանով ավելի նսեմանում է անձն ինքը. նման հայազգի մարդուն ընկալում եմ որպես պատվազուրկ ու ստրկամիտ, ով ցուցադրաբար արհամարհում է նաեւ բոլորիս ազգային արժանապատվությունն ու անկախ պետության գաղափարը… 

Այո՛, բայց նույն պետությունը ինքն էլ է ոտնահարումԼեզվի մասինօրենքը. վկա՝ փողոցային մեծ գովազդային վահանակները, խանութների ու հիմնարկների օտարատառ ու օտարահունչ անվանումները

— Սա էլ մի այլ խնդիր է։ Այո, պետության պատասխանատուների անփութությունն ու օրինազանցությունն են նպաստում անհատի նույնատիպ վերաբերմունքին: Գովազդային վահանակները, գնապիտակները, սպասարկման ոլորտում տրամադրվող կտրոնները հաճախ այլալեզու են (ռուսերեն կամ անգլերեն)։ Դրա համար էլ ասում եմ՝ հայոց լեզուն ՀՀ-ում ավելի շատ պաշտպանության կարիք ունի։ Մեր մայրենին անպաշտպան է հատկապես դպրոցներում, նախադպրոցական կրթարաններում։ Պատկերացրեք այս արտառոց երեւույթը. ՀՀ ավելի քան 1600 հանրակրթական դպրոցների մի մասն ունի տարբեր թեքումներ՝ բնագիտական, ֆիզիկամաթեմատիկական, լեզուների՝ անգլերենի, ռուսերենի, գերմաներենի, ֆրանսերենի… բայց գեթ մեկ հատ չկա հայերենի ուժեղացված թեքումով դպրոց՝ հայերենի հայրենիքում։ Դա ի՞նչ է նշանակում… 

Բոլոր դպրոցներն էլ հայերեն են, գուցե դրա՞ համար

— Չէ՜, դրա մասին չեմ ասում։ Չկա որեւէ մեկ դպրոց, որտեղ անցնեն գրաբար, մատենագիտություն, արեւմտահայերեն, դասական ուղղագրություն, խորացված հայոց պատմություն, հավատքի ու կրոնի խորքային ուսումնասիրություն, ազգային մշակույթի պատմություն, հայագիտական այլ ուղղություններ։ Սրա մասին է խոսքս: Վստահ եմ՝ բազմաթիվ հայեր իրենց երեխաներին նման դպրոցներում կտեղավորեին: Ցավոք, չունենք հայապահպանության օրենք: Ունենք “Լեզվի մասին” օրենք, որն ավելին քան 15 տարի առաջ է ընդունվել, սակայն ազգային արժեքներից ամենախայտառակ վիճակում է հայտնվել հենց հայոց լեզուն։ Պետական կառույցներում մեծաքանակ ծառայողներ են աշխատում, ովքեր փողեր են ստանում պետբյուջեից, բայց Լեզվի պետական տեսչությունը նույնիսկ մեկ իրավաբան չունի, որպեսզի երբ հարցերը հասնում են դատարան, այդ իրավաբանը գնա եւ պաշտպանի հայոց լեզվի շահերը՝ իրավաբանական գիտելիքներով զինված: Այդ գործառույթները կատարում են Լեզվի պետական տեսչության աշխատակիցները… 

Գուցե օրե՞նքը ճիշտ չի պաշտպանում լեզուն կամ՝ այլ բան կա

— Օրենքն իսկապես ամբողջական չէ, չնայած, ցանկության դեպքում, կարելի է այդ օրենքով էլ պաշտպանել հայոց լեզվի իրավունքները: Բայց հիշյալ օրենքի կիրառումը չի պարտադրվում։ Օրենքն առաջին հերթին խախտում են օրենսդիրները, պետության ղեկավարներն ու նրանց կուսակիցները, որոնց մեծ մասը նաեւ գործարարներ են (սա ինքնին սահմանադրական խախտում է, որովհետեւ օրենսդիրներն իրավունք չունեն գործարարությամբ զբաղվելու, բայց օրենսդիրներից ո՞վ է Սահմանադրությունը բանի տեղ դնում): Նրանք՝ հատկապես ոգելից խմիչքներ, ջրեղեն, կոնֆետեղեն, երշիկեղեն, մսեղեն, պահածոներ արտադրողները, իրենց արտադրանքների փաթեթավորումներում արհամարհում են հայերենը, որը կարծես գոյություն չունի, եւ փաթեթավորումները հիմնականում այլալեզու են: Այստեղ չի կարող արդարացում լինել, նույնիսկ եթե այդ արտադրանքը պատրաստված է արտահանման համար: Իհարկե հաճելի է, որ հայաստանյան ապրանքն արտահանվում է, պահանջարկ ունի արտասահմանում, սակայն դա երբեք պետք չէ անել հայոց լեզվի արհամարհումով։ Մեր լեզուն պետք է գործառվի առաջնային դիրքում, այսինքն՝ հայոց լեզուն գրառումներում պետք է լինի անպայման։ Օտար լեզուներով նշումներ թող լինեն, խնդրեմ՝ հարց չկա, բայց՝ հայերենի պարտադիր եւ առաջնային կիրառման նախապայմանով: Ապշելու է, բայց մեր պետական ու ազգային լեզվի հաշվին պետական ու մասնավոր հիմնարկներում, օդանավակայանում, տարաբնույթ խանութներում ու սպասարկող հիմնարկներում տրվում են տարբեր փաստաթղթեր՝ ռուսերենով կամ անգլերենով, իսկ արտգործնախարարությունը հայաստանյան մամուլին ուղարկում է տարբեր տեսակի փաստաթղթեր՝ անգլերենով, այլ նախարարություններ՝ նաեւ ռուսերենով, ասելով, թե այդ փաստաթղթերն ուղարկվելու են ՌԴ, եվրոպական որեւէ երկիր, ԱՄՆ կամ պարզապես արտերկիր եւ ի՞նչ կարիք կա քաղաքացուն ծանրաբեռնել թարգմանության եւ դրա նոտարական հաստատման ծախսերով… Սա՞ է մեր պետական մոտեցումը: Այս ամենը տեսնելով՝ օտարերկրյա դեսպանատներն էլ են իրենց լեզուներով գրագրություն անում ՀՀ քաղաքացիների, ԶԼՄ-ների ու հիմնարկների հետ: Նրանք մեր երկրում մեզ հետ իրենց լեզուներով են առնչվում ու մեզ էլ պարտադրում են հարգել իրենց լեզուն ու պատասխանել կամ դիմել իրենց լեզվով: Ահա թե ուր ենք հասել: Պատկերացրեք, որ ՌԴ մի որեւէ պաշտոնյայի (նույնիսկ ամենացածր) ՀՀ քաղաքացին մի փաստաթուղթ է ներկայացնում, որը միայն ռուսերենով է գրված, ոչ թե թարգմանված հայերենից։ Վստահ եմ՝ այդ պաշտոնյան չի հարգի ոչ տեղեկանքը ներկայացնողին, ոչ էլ ներկայացնողի երկիրը: Զայրույթով եմ հիշում հետեւյալ արտառոց երեւույթը։ Չեմ հասկանում՝ ինչպե՞ս էին հանդուրժում, որ մինչեւ 1998թ. ՀՀ մուտքի ու ելքի համար խփվում էր մի կնիք, որում ռուսերենով գրված էր “Ոոսսիա, ԿՊՊ (հսկիչ-սահմանային կետ — խմբ.) Երեւան”, կարծես թե ՀՀ-ն ՌԴ մի քաղաք էր, կամ Կալինինգրադի շրջանի պես մի անկլավ: Հետագայում պետական մեր “կարգավիճակը” բարձրացվեց, քանզի գրվում էր “Արմենիա, ԿՊՊ Երեւան”: Միայն 2005թ. աշնանը հայոց լեզվի տառերը հայտնվեցին ՀՀ մուտքի ու ելքի կնիքների վրա, թեեւ մինչեւ այսօր էլ մեր պետական գերբը չկա այդ կնիքներին, ինչն էլ դատապարտելի է։ Այս ամենը նշանակում է արհամարհանք պետական խորհրդանիշների եւ, նույնինքն, պետության նկատմամբ: Շատ երկրներում եմ եղել, նման անհարգալից վերաբերմունքի չեմ հանդիպել: 

Սրան գումարած՝ օդանավակայանից մեկնելիս էլ մի շարք վճարումների կտրոնները անգլերեն են տրվում

— Այո՛, շատ տարօրինակ փաստ է։ Ո՞ւր մնացին հայոց լեզվի գործառույթները։ “Լեզվի մասին” օրենքում հստակորեն գրված է, որ ՀՀ պետական լեզուն հայերենն է եւ բոլոր գործառույթները, առանց բացառության, պետք է իրականացվեն հայերենով: Հնարավոր է, որ միջազգային որեւէ կազմակերպություն ցանկանում է սպասարկում մատուցել նաեւ այլ լեզուներով, ուրեմն՝ փաստաթղթեր կազմելուց պետք է հայերենի կողքին այլ լեզուներով ներկայացնի փաստաթղթի բովանդակությունը: Մեկ այլ երեւույթի եւս անդրադառնամ։ Հայերեն՝ նշանակում է մաշտոցյան այբուբեն։ Հայերենը չի կարող գրվել արաբական, կյուրեղյան, լատինական տառերով, չինական, ճապոնական հիերոգլիֆներով եւ այլն։ Սակայն, ՀՀ հեռախոսակապի բոլոր ծառայությունների հաղորդագրությունները լատինատառ հայերեն են։ Այս այլանդակությանը տուրք է տալիս նաեւ Մայր աթոռը՝ “մոռանալով”, որ մեր եկեղեցին սրբացրել է Մեսրոպ Մաշտոցին։ Մեր եկեղեցականները այսպե՞ս են հարգում հայոց մեծագույն սրբի հիշատակը, չե՞ն ամաչում… Ինչո՞ւ չեն բողոքում եւ ՀՀ պետությունից չեն պահանջում ՀՀ էլեկտրոնային հեռահաղորդամիջոցներում մեսրոպյան այբուբենը կիրառել… 

Մութ ուժերն են խեղաթյուրում մեր պատմությունը 

— Շարունակենք լեզվական թեման: Միասնակա՞ն ուղղագրության կողմնակից եք:

— Միանշանակ այո՛, որովհետեւ ցանկանանք թե ոչ, այսօր գտնվում ենք տեխնոլոգիական հեղափոխության դարում, եւ էլեկտրոնային կապն այսօր դարձել է օդի-ջրի նման անհրաժեշտություն: Հետեւաբար, եթե ուղղագրությունն այսօր չմիասնականացնենք, հետագայում, ունենալով նաեւ հնչյունային տարբերություն արեւելահայերենի եւ արեւմտահայերենի միջեւ, նաեւ բառական կազմի տարբերություն, հայաստանահայերն ու սփյուռքահայերը կհեռանան միմյանցից: Սա երկար չի տեւի, ընդամենը մի քանի տասնամյակի մասին է խոսքը: Կհասնենք մի պահի, որ չենք կարողանա այլեւս իրար հասկանալ: Ես դասական ուղղագրության կողմնակից եմ։ Հակիրճ բացատրեմ՝ ինչու: Լեզուն նաեւ մտածողություն է. երբ գրում կամ խոսում ենք, մտածելով ենք խոսում, իսկ մտածելու ընթացքում նաեւ լեզվի բառերի արմատներն ենք ընտրում: Դասական ուղղագրության դեպքում այդ արմատները ճիշտ են ընտրված։ Օրինակ՝ հարություն բառը եթե գրում ենք հո տառով (հարություն)՝ դառնում է հարված, իսկ եթե գրում ենք յի տառով (յարութիւն)՝ նշանակում է դեպի արարում, դեպի նոր կյանք (ի դեպ, հայոց այբուբենի տառերը, մեզ նման, հատուկ անուններ ունեն՝ “այբ, բեն, գիմ…” եւ ոչ թե “ա, բը, գը…” են, ինչպես սովորաբար կրկնում են հիմարաբար)։ Ուղղագրության փոփոխումն արեցին խորհրդային իշխանությունները, որպեսզի ավելի հեշտությամբ կտրվենք մեր անցյալի ժառանգությունից։ Ինչպես գիտեք, որեւէ հեղափոխական գաղափարական շարժում փորձում է ջնջել մինչ իրեն եղածը, որպեսզի իրենը պարտադրի։ Այդպես եղավ նաեւ “Լուսավորչի” ժամանակ. քարուքանդ արվեցին մեր հազարամյակների մշակույթը, մեր գիտությունը եւ այլն։ Նույնը փորձեցին անել նաեւ խորհրդային իշխանությունները ուղղագրության փոփոխությամբ, թեեւ իրենց նպատակը մինչեւ վերջ չհաջողեցին իրականացնել… 

— Որպես պատմաբան, նաեւ հայագիտության շրջանակներու՞մ եք լուրջ վտանգներ տեսնում:

— Այո՛, պատկերացրեք, որ այս ոլորտում իրավիճակն ավելի քան լուրջ է։ Կեղծիքն ու անճշտությունները (հաճախ՝ պատվիրված) հարվածում են նաեւ մեր ինքնության մեկ այլ կարեւոր գործոնի՝ մեր պատմությանը՝ հազարամյակների անցյալին: Պատմությունը պարզապես ինքն իր համար գիտություն չէ, այսինքն՝ պարապ ժամանակի խաղալիք չէ: Մեր պատմությունը մեր լինելիության եւ հավիտենականացման մեծագույն “ռեսուրս” է՝ անցյալը արժեւորելով, այսօրը հասկանալով եւ վաղը ճիշտ ծրագրավորելով: Պատմությունը ճիշտ իմանալը կարեւոր է։ Անհրաժեշտ է, որ մեր պարտություններից, ձախողումներից, անհաջողություններից դասեր քաղենք, որպեսզի դրանք չկրկնենք։ Իհարկե՝ դասեր պետք է առնենք նաեւ մեր հաջողություններից, հաղթանակներից, որպեսզի հաղթանակի գործոնները խելամիտ օգտագործելով ժամանակի ընթացքի համեմատ կարողանանք դրանք բազմապատկել: Եվ պատահական չէ, որ մեր թշնամիները, Հայաստանի նկատմամբ անբարյացակամ տրամադրված երկրները, ուժերը եւ այլք հարվածում են նաեւ մեր պատմությանը։ Սա հոգեբանական, տեղեկատվական ահռելի մի զենք է մեզ մեր ինքնությունից զրկելու համար: Պատահական չէ, օրինակ, որ Քյազիմ Քարաբեքիրը, 1920թ. նոյեմբերի վերջին վերջնագիր ներկայացնելով առաջին հանրապետության պատվիրակությանը, դրան կցել էր մի հուշագիր, որը պարտադիր չէր, բայց տեղեկացնելու բնույթ էր կրում։ Հուշագրում նա շատ հստակ ասում էր, թե մենք՝ հայերս, չունենք ո՛չ սեփական պատմություն, ո՛չ սեփական խոհանոց, ո՛չ սեփական բառեր, ո՛չ սեփական երգ ու պար եւ այլն: Այսինքն՝ ոչնչացնում էր մեզ, ամրագրելով, որ մենք որեւէ արժեք չունենք, իսկ այն, ինչ որ ունենք՝ բոլորը թուրքերից ենք վերցրել… Եվս մեկ օրինակ. մոտ 3 ամիս առաջ, Կարինում, տեղի Աթաթուրքի անվան համալսարանը կազմակերպել էր միջոցառում՝ թուրքերի նկատմամբ հայերի կիրառած զուլումի վերաբերյալ: Կազմակերպիչը համալսարանի մի դասախոս էր, ով 88 տարի անց Քարաբեքիրի բառերն էր համարյա կրկնում, ասելով, թե հայերը սեփական պատմություն չունեն։ Ինչո՞ւ են թուրքերն անընդհատ նման հորինվածքներ պնդում։ Նրանք շատ լավ գիտեն, որ եթե պատմություն՝ անցյալ չունես, ուրեմն այսօրն ունենալու իրավունք չունես, իսկ այսօրից զրկված լինելով՝ նաեւ վաղն ունենալու իրավունքը չունես… Մի խոսքով՝ ապրելու իրավունք չունես, մեջտեղից վերանալու “իրավունքն” ունես միայն։ 

— Հայրենիքու՛մ ապրելու իրավունքը չունես…

— Հայրենիքից դուրս ապրելը գոյություն քարշ տալ է: Թուրքերը նախահարձակ են լինում՝ հասկանալով, որ ամենալավ պաշտպանությունը հարձակողական քաղաքականությունն է: Ի տարբերություն թուրքերի, մեր այլ թշնամիների, ցավոք, թե՛ սփյուռքահայ պատմագրությունը, թե՛, տարօրինակորեն, ՀՀ պատմագրությունը համարժեք հակահարված չեն հասցնում։ Գուցե չե՞ն գիտակցում այդ վտանգի տարողությունը։ Չգիտեմ։ Բայց եթե գիտակցում ու լռում են, առավել եւս պետական մակարդակով, ապա դա, մեղմ ասած, անընդունելի է: Դեռ չեմ խոսում մեր ազգակիցը համարվող պատմագետների՝ մեր դեմ ելույթներ ունենալու փաստերի մասին… 

— Վերջերս պետական որոշ անձինք արդեն բացահայտ ասացին, որ տեղեկատվական պատերազմում տանուլ ենք տալիս մեր թշնամիներին:

— Այո՛, շատ հստակ դրված է այդ հարցը, քանզի չտեսնելն ու չբարձրաձայնելն այլեւս կործանարար է: 

— Երեւի հենց պատմագիտությո՞ւնը տանուլ տվեց նախ եւ առաջ:

— Իհարկե: Պատմագիտությունը եւ, ընդհանրապես, գիտության ոլորտները ռազմավարական նշանակություն ունեն, բազմաբնույթ մարտավարական ուղղություններ են: Վերջերս կարդում էի “Նորավանք” գիտակրթական հիմնադրամի տնօրեն Գագիկ Հարությունյանի մի հոդվածը, որում ինքն էլ է խոստովանում, թե մենք տանուլ ենք տալիս տեղեկատվական, հոգեբանական պատերազմում: Համեմատելու համար ասեմ, որ Թուրքիայի պետական անվտանգության մարմինը՝ “ՄԻԹ” կոչեցյալն իր կառույցում ունի 6-րդ վարչությունը… Հոգեբանական պաշտպանության գլխավոր վարչությունը, որի գործառույթներից է ոչ միայն թուրքերի, այլեւ ընդհանրապես աշխարհի թուրքալեզու եւ թուրքազգի ժողովուրդների առկա ու հնարավոր թշնամիների նկատմամբ հոգեբանական-տեղեկատվական պատերազմի սանձազերծումը: Սրա մեջ մտնում է նաեւ այդ ժողովուրդների պատմության խեղաթյուրումը: Այսինքն՝ թուրքական պետությունը պատմության խեղաթյուրումը եւ իր թշնամիների հանդեպ անբարյացակամ տրամադրվածության ստեղծումը, ներկա ու ապագա ժամանակներում իրեն թշնամի ժողովուրդների ու երկրների նկատմամբ հոգեբանական ու տեղեկատվական պատերազմի խնդիրները դրել է պետական բարձր մակարդակի վրա: Եվ այս գործը վստահել է իր անվտանգության մարմիններին։ Դրանք էլ համապատասխան ձեւերով հարցը փորձում են լուծել՝ ի տարբերություն մեր անվտանգության մարմինների, որ չգիտես թե որ երկրի անվտանգությանն են ծառայում կամ որ դեսպանատան բողոքներն են սպասարկում մեր երկրում… Մեր պետության “Ազգային անվտանգության հայեցակարգ” կոչվող փաստաթղթում տեղեկատվական ու հոգեբանական պատերազմներ մղելու, թշնամիներին բարեկամներից զանազանելու որեւէ լուրջ բան չեմ տեսել եւ չգիտեմ, թե մեր Ազգային անվտանգության ծառայության կառույցում կա՞ գուցե նման մի մարմին, որը նույնն է անում մեր թշնամիների նկատմամբ, ինչը թուրքերի անվտանգության մարմիններն են անում, կամ մշակվե՞լ է մի գործելաձեւ՝ այդ թշնամական տեղեկատվական ու հոգեբանական պատերազմին դիմագրավելու ուղղությամբ: 

— Եթե կա էլ՝ կարծես մեր թշնամիների վրա դա չենք զգում: Կարծես նրանք էլ չեն զգում…

— Այո՛, գոնե ես չեմ զգում ոչ Հայաստանում, ոչ էլ՝ սփյուռքում: Հայտնի չէ՝ նման մի կառույց կա՞ կամ գործու՞մ է։ Եթե կա ու չի գործում, դա շատ վատ է, եթե ընդհանրապես չկա՝ է՛լ ավելի վատ է. դա նշանակում է, որ մեր իշխանավորները դրա կարեւորությունը դեռ չեն գիտակցում… 

— Դուք հրապարակել եք մասոնականության, սիոնականության վերաբերյալ շատ նյութեր, գրքեր, որոնցում նշվում է, թե ինչպես է հատկապես կեղծվել հայոց պատմությունը եւ նույնիսկ հայերի եկվորության խնդիր է առաջադրվել: Այսինքն՝ ոչ միայն թուրքական, այլեւ՝ համաշխարհային համապարփակ ու դավադիր ինչ-որ մի վտա՞նգ կա:

— Այո՛: Դա միջազգային մութ ուժերի (մասոնական, գլոբալիստական եւ այլ) սանձազեծած պատերազմն է, որ ընթանում է ոչ միայն հայ ժողովրդի, այլեւ՝ աշխարհի բոլոր ժողովուրդների նկատմամբ: Նպատակն է համաշխարհային տիրապետության հասնել: Ուստի ամեն ինչ անում են, կեղծում ու պղծում են, որ չճանաչենք ինքներս մեզ, դառնանք կոսմոպոլիտ՝ անդեմ աշխարհաքաղաքացի, որ սպառողական հոգեբանություն ձեռք բերենք, որպեսզի հեշտ կառավարելի լինենք եւ իրենք առանց դժվարությունների ու բարդությունների հասնեն համաշխարհային կառավարման: Սա սիոնականության եւ դրա գործիք դարձած մասոնականության գործելաոճն է։ Ցավոք, հատկապես մասոնականությունը բավականին մեծ տարածում ունի սփյուռքահայ հասարակական ու քաղաքական կառույցներում, ղեկավար շրջաններում։ Վերջին տարիներին, ըստ ունեցած տեղեկության, նաեւ բավական եռանդուն գործունեություն է ծավալել ՀՀ-ում՝ տարբեր քաղաքական ու պետական կառույցներում: Արդեն բացահայտ, առանց ամոթի զգացումի, որոշ մարդիկ ոչ միայն չեն թաքնվում, այլեւ հպարտանում են, թե մաս են կազմում այս կամ այն մասոնական օթյակին՝ “մոռանալով”, որ մասոնականությունը կարեւոր դերակատարություն է ունեցել մեր ժողովրդի, ներառյալ այսօրվա մասոնների պապերի ու ապուպապերի ցեղասպանության ծրագրավորման եւ գործադրման մեջ, որը առ այսօր էլ շարունակում է ցեղասպանության ճանաչման համաշխարհային ուրացման քաղաքականությունը: Հաճախ հայտարարում են՝ իբր մասոնականությունը բարեգործական կամ այլ անմեղ կազմակերպություն է, սակայն ինքս հրապարակել ու թարգմանել եմ գրքեր, որոնցում մասոնականության հակազգային ու հակամարդկային դերը պարզորոշ ցույց եմ տվել: 

— Լեզվաքաղաքականության եւ պատմագիտության այս դժվարությունները տեսնելով, հասկանալով հակահարվածի, եթե չասեմ նախահարձակ լինելու կարեւորությունը, ամեն դեպքում ելք տեսնո՞ւմ եք։

— Իհարկե: Լեզվական ոլորտում հակահարվածը պետք է լինի երկու ուղղությամբ: 1-ինը՝ հանրությունը պետք է գիտակցի իր ազգային ու պետական միակ լեզվի կարեւորությունը, բոլոր ոլորտներում ազգային լեզվաքաղաքականություն կիրառելու անհրաժեշտությունը։ 2-րդը՝ որ ավելի կարեւոր է, նույն բանը պետք է գիտակցի պետությունը: Այս երկու դեպքում էլ դրական բան չի նկատվում: Տարբեր երկրներում, երբ մարդիկ փորձում են խախտել իրենց պետական լեզվի իրավունքները եւ այլ բաներ, պետությունը համապատասխան գործառույթներ ունեցող մարմիններով, պատիժների կիրառմամբ փորձում է կարգի հրավիրել նրանց։ Օրինակ՝ Ֆրանսիայում այսօր գործում է օրենք, որ եթե իրենց լեզվում կան համապատասխան ֆրանսերեն բառեր, բայց որեւէ մեկը գործածում է դրանց անգլերեն կամ այլ լեզվի տարբերակը, ապա տուգանվում է։ Իսկ մեզ մոտ “իմիջ”, չգիտես ինչ այլ “էլիտար” բառեր կան, որոնք ունեն իրենց հայերեն հոյակապ համարժեքները, սակայն օտար բառերն այնքան են մտել գործածության մեջ, որ նույնիսկ մեր օրենսդիրներն ու գործադիրները ուրախությամբ են արտասանում դրանք՝ սկսած ՀՀ առաջին դեմքից: Այսպես հայկական պետություն չի կառուցվում: Պատմության մասին էլ կասեմ նույնը, մեր գիտնականները համարձակ մոտեցումներ պետք է դրսեւորեն եւ ձերբազատվեն օտարի “ռեւիզիոնիստական” մտքերից ու վերստեղծեն, վերականգնեն մեր իրական պատմությունը՝ իր դրական ու բացասական կողմերով, բայց մերը… 

— Ավելի ճիշտ չի՞ լինի, որ լեզվի օրենքը խախտողները եւ հայոց պատմության դեմ հանդես եկող հայերը Հայաստանում պարզապես զրկվեն գիտական կոչումներից եւ պաշտոններից: Գուցե սա պայքարի ծայրահեղ միջոց է, բայց կարեւորը լուծումն է, դավադիրների ու ծախուների դեմն առնելը:

— Համաձայն եմ, լեզվի հարցում կամ ընդհանրապես ազգային արժեքների հարցում ծայրահեղ դրսեւորումների կիրառումը լուրջ պայքարի ձեւ է, որովհետեւ եթե մարդիկ չեն դաստիարակվում, չեն մտածում իրենց ազգի ու հայրենիքի մասին, ապա մնում է, որ վերոնշյալ պատժի միջոցները կիրառվեն նրանց նկատմամբ: 

— Կա հայազգի, ով պաշտպանում է Հայկական բարձրավանդակում հայերի եկվորության մասին թեզը եւ ունի… գիտական աստիճան:…

— Եվ ոչ միայն գիտական աստիճան, այլեւ՝ ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս է, մեր եւ ձեր՝ հարկատուների հաշվին, թոշակ էլ ստանում է մեր պատմությունը խեղաթյուրելու համար: Քավ լիցի, սա չի նշանակում, թե մենք առաջարկում ենք գիտության առաջ փակել բանավիճելու հնարավորությունը, կոշտ գրաքննություն մտցնել։ Չէ՛, տարբեր տեսակի բանավեճերի շատ ու շատ նյութեր ունենք, բայց այսօր հաստատված իրողություններ կան, որոնք դիտավորյալ կամ պատվերով շահարկվում են, այդ թվում հենց եկվորության հարցը… 

— Եթե ամբողջ աշխարհին է հայտնի, որ մենք մեր՝ Հայկական լեռնաշխարհի բնիկներն ենք, ինչպե՞ս է դա հնարավոր:

— Դա պատվերով խեղաթյուրվում է, ինչը կատարվում է մեր թշնամիների փողերով, հաճախ մեր դավաճանների ձեռքերով։ Պատմական իրողությունը նաեւ քաղաքականացվում է, որպեսզի մենք չկարողանանք ավելի հեշտ ու իրավականորեն հիմնավորել մեր հայրենիքի բռնագրավյալ տարածքների ազատագրության խնդիրը: 

— Ձեր վերոնշյալ եռամիասնությունը, հայոց լեզուն (իմա՝ ազգը), հայրենիքը եւ մշակույթը ազգային հավիտենական արժեքներ են, կարեւոր են բոլոր ժամանակներում։ Այսօրվա հային, Հայաստանին Ձեր կարծիքով ի՞նչ կարող են տալ դրանք՝ ներկա համապարփակեցման համաշխարհային գործընթացներում:

— Փոքրաթիվ ժողովուրդների գլխավոր զենքերից մեկը հենց իրենց ազգային, ուրիշներից իրենց տարբերակող հիմնարար հատկանիշների պահպանումն է: Դրանք հենց ազգային մնայուն արժեքներն են, որոնք կերտվել են հազարամյակներով՝ սերունդների միջոցով: Դրանց անտեսումն էլ հենց կհանգեցնի ձուլման՝ համաշխարհային համահարթեցման գործընթացներում: Ծաղկեփունջը այնքանով է սիրուն լինում, երբ տարբեր ծաղիկներից է փնջվում եւ ամեն մեկն իր ուրույն բույրով, գույնով է հարստացնում ծաղկեփունջը: Իսկ համաշխարհային կառավարման ձգտողները, “գլոբալիզացիա” անվան տակ թաքնվելով կամ սիոնականությամբ ու մասոնականությամբ փորձում են համահարթեցնել, միադեմ դարձնել մարդկությանը՝ ոչնչացնելով ազգերը, նաեւ մեզ՝ հայերիս: Եվ ազգային արժեքները միակն են, որ մեզ տալիս են դիմադրելու, հաղթելու կարողություն: Զարմանալի է, բայց մեզանում կան ոմանք, ովքեր բացատրում են ճիշտ հակառակը. ասում են, թե մենք իբր կոչ ենք անում մեկուսացման, քարացածության, օտարից որեւէ բան չվերցնելու քարոզ ենք անում, սակայն դա այդպես չէ։ Մշակույթը եւ քաղաքակրթությունը փոխլրացնում, հարստացնում են միմյանց, բայց դա չպիտի արվի մեր ազգայինի կորստյան հաշվին, առավել եւս օտարի բարքերն ու կյանքը ուղղակիորեն պատճենահանելով, ավելին՝ վերցնելով օտարի ամեն մի երեւույթ (հատկապես՝ բացասական), դրանք մտցնելով հայ իրականություն, առանց հաշվի առնելու՝ այդ երեւույթը կհամապատասխանի՞ մեր պատմական զարգացմանը, մեր ժողովրդի աշխարհահայացքին, մտածողությանը, հոգեբանությանը… 

— Այսինքն՝ ազգային արժեքները նախապայմա՞ն են օտարին դիմադրելու եւ մեզ զարգացման տանելու:

— Այո՛, մեր ազգային արժեքները կարող են զարգանալ ոչ թե մեկուսացման մեջ, ինչում մեզ անհիմն մեղադրում են, այլ աշխարհի հետ մշակութային երկխոսությամբ, փոխհարստացմամբ: Այսօր մեր լեզվի մեջ շատ օտար բառեր կան, որոնք “հայացվել” են։ Սակայն երեւույթներ ու անհարիր բարքեր կան, որոնք օտար են եւ պետք է միանշանակ մերժվեն, որոնք մեզ համար անընդունելի են՝ ինչպես ասենք համասեռականության եւ աղանդավորականության օրինականացումը կամ գենդերային հավասարություն կոչեցյալը, ընտանիքի պլանավորումը եւ այլն։ Սրանք միանշանակ մերժելի են: 

— Այսինքն՝ գլոբալիզացիային դեմ եք, ինտեգրմանը կո՞ղմ:

— Իհարկե, կան երեւույթներ, որոնք կարելի է հայկական միջավայր բերել՝ պատվաստելով մերինի վրա, բայց հիմքը մերինը պետք է լինի։ Ասենք, բջջային հեռախոսն այսօր դարձել է անհրաժեշտություն աշխարհի գրեթե բոլոր ժողովուրդների համար։ Այսօրվա քաղաքակրթության ռիթմը պարտադրում է բջջային հեռախոս ունենալ: Եվ մենք վերցնում ենք այդ բջջային հեռախոսը, սակայն ինչո՞ւ դրա գործառույթները, գրառությունները չենք անում մեսրոպյան այբուբենով։ Վերցնենք օտարի լավը, պատվաստենք մերինով, դարձնենք մերը, եւ ոչ թե պատճենենք, կրկնօրինակենք, մեր լեզուն էլ դուրս մղենք՝ լատինատառ այբուբենով փոխենք: Նույնն է համակարգիչների առումով: 

— Ձեր օրինակը գիտատեխնիկական ոլորտից բերեցիք, բայց հիմա մշակութային ոլորտում պարտադրում են, որ միջազգային չափանիշներին համապատասխան երգ, երաժշտություն, պար, կինոնկար ստեղծենք։ Դրա մասին ի՞նչ կասեք:

— Եվրատեսիլի մրցույթի օրերին Բեյրութում էի։ Երբ մեր երգչուհին ելույթ ունեցավ, լիբանանահայերի մեծ մասը զարմացավ. սա հայուհի՞ է, թե՞ ոչ, իր երգածը հայերենի հետ կապ ունի՞, թե՞ ոչ: Ո՛չ հայկական երաժշտության ակունքները կային, ո՛չ հայերեն բառերի հնչողությունները, ո՛չ էլ երգչուհու շարժուձեւերն էին հայկական, իսկ հագած “տարազը” բնավ համահունչ չէր հայուհու կերպարին: Բայց չէ՞ որ նա Եվրատեսիլում Հայաստանը պիտի ներկայացներ եւ ոչ թե Եվրոպան կամ Թուրքիան։ 

— Նման դեպքերում ասում են, թե կարեւորը Հայաստանի անունը հնչեցնելն է: Ստացվում է այսպես՝ կարեւորն այն է, որ լինի Հայաստան, եթե նույնիսկ այդ Հայաստանն առանց հայահոգի է…

— Այ հիմա հանգեցինք մի կարեւոր խնդրի։ Ազգային արժեքները ընդհանուր մի համակարգ են կազմում։ Այդ համակարգում կան նաեւ համամարդկային արժեքներ, բայց առանց բուն հայկականի. դրանք անդեմ ու անզոր են, առանց հայկական երաժշտության ոգու, հայկական տարազի ընկալունակության, հայկական մտածելակերպի, հոգեբանության ու էության‘այդ համակարգը չգործող է: Հիմա դա աղավաղվել է՝ հայկականն են խառնում օտարի արժեքային համակարգին. հայանուն մարդիկ փորձում են հայկական բառերով թուրքական, արաբական, պարսկական մուղամա-նաղլային երաժշտության ճաշակ ձեւավորել, հայերենի հետ կապ չունեցող “երգեր” երգել, ինչն ավելի շատ խեղկատակություն է՝ անդուր եւ անիմաստ բառակույտերի հավաքածու: Եվ այսպես է արվեստի բոլոր բնագավառներում՝ թատրոնում, գրականության կամ նկարչության մեջ: Իսկ հայերեն երգն ունի իր ուրույն դեմքը, հոգեբանությունը։ Նույնն էլ՝ հայկական պարը։ Այսօր երբեմն քոչարի են պարում, որն ինչպես հայկական պարարվեստի ջատագով Գագիկ Գինոսյանն է ասում, ավելի շատ հիշեցնում է բրազիլիական լամբադան կամ սամբան, քան ազգային քոչարին, որովհետեւ չեն թափանցում այդ պարի էության խորքերը, իսկ քոչարին հայկական լեռնականների մարտական պարն է, ոչ թե քամակ խաղացնելու պար… Այսպես ձեւախեղվում ու աղավաղվում է ամեն բան, նաեւ հայկական խոսքը: Ահավոր է տեսնել ներկայիս մշակութային աղավաղումները… 

— Իռլանդացիներն իրենց “ստեպ” պարի հիմքով ժամանակակից երաժշտությամբ հիանալի պարարվեստ են ներկայացնում: Իմիջիայլոց, տեսակետ կա, որ “ստեպ” պարը, որը ոտքերի խրոխտ շարժումներով պար է, փոխառված է մեր նմանատիպ պարերից՝ ստեպ-ստեպ՝ քայլ առ քայլ…

— Շատ հնարավոր է, նրանք էլ հնդեվրոպական-արիական արմատներ ունեն եւ կարող են լինել մշակութային նմանություններ: Շատ կարեւոր է ամեն բանում բովանդակությունը նույնը պահել։ Ձեւը կարելի է փոխել, բայց ոչ այն աստիճանի, որ ձեւազրկությունը հանգեցնի բովանդակազրկության, կլինի դա թատրոն, քանդակագործություն, ճարտարապետություն եւ այլն: Այսօր Երեւանում տեսնում ենք նորակառույց շենքեր, հատկապես բարձրահարկ, որոնք նույն ձեւով կարելի է աշխարհի որեւէ տեղում կառուցել, ասենք՝ Չինաստանում, Արգենտինայում եւ այլուր. դրանք անարժեք շինություններն են։ Կան կառույցներ էլ, որոնք նույնպես բուն հայկական ճարտարապետական տեսք չունեն, սակայն վեր են խոյանում հայկական ճարտարապետության տարրեր պարունակելով… 

— Այսինքն՝ մեր ազգայինի հիմքի վրա գնանք համամարդկայինի, ազգայինն ու համամարդկայինը համադրելի դարձնենք, ոչ թե հակադրելի, իսկ որ ավելի վատ է՝ ճնշենք մեր ազգայինը:

— Եվ դրանով ոչ միայն կզարգացնենք մեր ազգայինը, այլեւ մեր ներդնումը կունենանք համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ, կզարգացնենք նաեւ համամարդկայինը: Ազգայինով պիտի գնալ դեպի համամարդկայինը եւ ոչ թե այդ համամարդկայինը անդեմորեն պատճենել ու կիրառել։ Այսօր օտարին չես զարմացնի կիսամերկ հայուհու տեսարանով՝ արեւելյան կամ արեւմտյան երաժշտության ներքո: Ովքեր ուզում են արաբերեն լսել կամ պարել՝ կան հոյակապ արաբ երգիչ-երգչուհիներ, որոնց էլ կնայեն ցանկացողները, նաեւ հենց հայերը: Սփյուռքահայը երբ դիտում է հայկական պետական (հանրային կոչեցյալ, իրականում՝ հանրատնային — Գ. Յ.) հեռուստատեսությունը, պարզապես փնտրում է հայկական ինչ-որ բան, բայց պատկերացրեք՝ չի գտնում: Կարճ ժամանակ առաջ ցավալի մի իրողություն արձանագրեցի. երբ Հայաստանից գնում ենք բարեկամների ու հարազատների մոտ, ուզում ենք անպայման հայկական նվերներ տանել, որոնց վրան հայերեն գրված լինի, ինչը հաճելի է սփյուռքի հայերի համար։ Պատկերացրեք՝ մեծ խնդրի առաջ կանգնեցի, երբ հայկական արտադրանքի վրա հայերեն գրված գնապիտակ չտեսա: Սա ոչ միայն անգրագիտություն է, այլեւ՝ ազգադավություն: Հետո երկար ժամանակ ման էինք գալիս, որ գտնեինք մի գիրք, որը լինի հայ մանուկի հոգեբանությանը, նկարագրին հոգեհարազատ, որ սփյուռքահայ մանուկի հայապահպանմանը նպաստի, այնտեղ չլինեն միայն Փարիզի էյֆելյան կամ Պիզայի աշտարակները, Ջորջ Վաշինգտոնի կամ Նյու Յորքի Ազատության արձանը կամ նման բաներ, այլ լինեն Արարատները, Սեւանը, Գառնին, Գեղարդը, Էջմիածինը, Հայկ Նահապետը, Երեւանի հուշարձանները, մեր խաչքարերն ու կոթողները, մեր անցյալն ու ներկան: 

Հանրակրթական ոլորտում էլ դժվար թե գտնես այնպիսի գրքեր կամ դասագրքեր, որոնք բավարարեն այդ պահանջները:

— Մեր հակառակորդները հարվածում են հայոց արժեհամակարգին բոլոր ոլորտներում, դա լինի լեզուն, կրթությունը, գիտությունը, երգը, պարը, թատրոնը, կրոնը, հավատքը եւ այլն: Համակարգային հարձակումներին պիտի պատասխանել համակարգված ձեւով, իսկ մեր պետությունը դա չի իրականացնում, հայության մասնակի հակահարձակումներն էլ բռունցքված չեն: 

Տնտեսական ոլորտում կան հստակ պատժամիջոցներ, որոնք ստիպում են օրինազանցին խստագույնս հատուցել, նույնիսկ քրեական պատժամիջոցներ կան: Իսկ լեզվախախտը կամ ազգային արժեքներն ապականողը խստորեն չի պատժվում, ուր մնաց՝ դատապարտվի։ Այդ օրինախախտը հանկարծդառնումէ հայրենասեր, քանզիբարեգործէ: Արդյո՞ք դրամական մեղմ պատժի գործելակերպը չէ ազգակործան երեւույթների պատճառը:

— Միայն դրամական պատժով էլ դժվար կարգավորվի: Բայց դա իհարկե ազդեցիկ լծակ է: Նման միջոց պետությունը կիրառում է իր օրինախախտ (լեզվական կամ այլ ոլորտում) քաղաքացու նկատմամբ՝ օրինական դաշտ բերելու նպատակով, մի բան, որը մեզ մոտ չի կատարվում: Զարմանում եմ՝ ճանապարհային ոստիկանությունը երթեւեկության կանոները խախտած վարորդներին կամ հետիոտներին երբ տուգանում է՝ շատ ճիշտ է անում, հարկայինը նույնպես տուգանում է անբարեխիղճ հարկատուներին եւ այլն (այս պահին մի կողմ թողնենք անարդարություններն այդ ոլորտներում)։ Սակայն տեսնում ենք, որ Լեզվի պետական տեսչությունը նման գործունեություն չի ծավալում, իսկ եթե մի քանի տուգանումներ էլ լինում են՝ չնչին պատիժներ են. օրինախախտը տուգանվելուց հետո շարունակում է իր գործը՝ պատրաստ նոր չնչին տուգանումների: Շատերը նույնիսկ չգիտեն, որ ՀՀ-ում Լեզվի պետական տեսչություն գոյություն ունի: Մինչդեռ պիտի դողային այդ պետական մարմնից… 

Մեզ հայկական հզբոլլահական շարժում է պետք 

— Մամուլում շրջանառվեց, որ Լեզվի պետական տեսչության աշխատակիցները համագործակցում են օրինախախտների հետ:

— Սա մի այնպիսի ոլորտ է, որտեղ կոռուպցիոն ռիսկերը շատ մեծ են։ Դժբախտաբար, չեն կարողանում (կամ չեն ցանկանում) գտնել կաշառատու անձանց եւ կաշառառու տեսուչների։ Լուրեր են շրջում, թե լեզվատեսուչները հասկացնում են օրինախախտներին, որ որոշակի գումարի դիմաց կարող են ազատվել իրավական գլխացավանքից, դատարան գնալու եւ հետագայում 2-3 հարյուր հազար դրամ տուգանք մուծելուց, չնայած շփացած գործարարների համար դրանք փողեր չեն: 

— Կրթության ոլորտում էլ պարբերաբար խոսում են հակակոռուպցիոն պայքարի մասին, բայց…

— Այո՛, նախարարությունն ահազանգում է, թե դպրոցական ֆոնդ կոչվածին գումարներ մի տվեք, բայց տնօրեններն անտեսում են: Ի՞նչ փաստեր են ուզում, եթե գիտեն, որ նման բաներ բացահայտորեն արվում են բոլոր դպրոցներում, ուրեմն՝ գիտեն նաեւ որտեղ փնտրել մեղավորին, ու՞մ աչքին են թոզ փչում: Դպրոցականի ծախսը քիչ է, հիմա էլ դպրոցի ծախսերը պիտի հոգան ծնողները, սա բարբարոսություն է: Կամ՝ դասագրքերը դպրոցներում գումարով են բաժանում. իսկ տարվա վերջում դրանք հավաքում են բոլորից, բայց չէ՞ որ դասագրքերն արդեն գնողի սեփականությունն են, ի՞նչ իրավունքով են հետ վերցնում՝ առանց գումարը վերադարձնելու: Սա կոռուպցիա չէ՞: Մասնագիտական տետրեր են վաճառում դպրոցներում, ինչ-որ պատի թերթեր կամ ծանոթի գրքեր ու տոմսեր… Ո՞րն ասենք: Ամենաթողություն է: 

— Նույն ամենաթողությունն է նաեւ հավատքային առումով։ Աղանդավորների բազմացումն այլեւս վտանգավոր է: Դուք հավատքին ինչպե՞ս եք վերաբերվում:

— Ես հավատացյալի դասական իմաստով քրիստոնյա չեմ, անձնապես հավատում եմ հարության գաղափարին եւ քրիստոնեության որոշակի հայացված տարբերակին համամիտ եմ, բայց նաեւ ընդունում եմ, որ մենք մինչքրիստոնեությունն ունեցել եւ այսօր ել ունենք մեր ազգային հավատքը։ Ինքս ինձ համարում եմ արիա-քրիստոնյա։ Մեզ համեմատում եմ ճապոնացիների հետ. կան բուդդայական ճապոնացիներ, ովքեր երբեք չեն հրաժարվում իրենց ազգային հավատամքից, որը կոչվում է սինտոականություն: Մենք էլ կարող ենք համադրել հեթանոսությունն ու արիա-քրիստոնեությունը, որովհետեւ ազգային հավատքն ընդունում եմ որպես ազգային արժեհամակարգի մի մաս։ Մենք օտար կրոնական գաղափարախոսությունն ընդունել ենք, բայց ժամանակի ընթացքում որոշակիորեն, շեշտում եմ՝ որոշակիորեն ազգայնացրել ենք։ Մեր եկեղեցին ազգայնացված է, Հայ եկեղեցի է կոչվում եւ ոչ թե, ասենք, Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցի, որը տարբեր ազգություններ է ներգրավում իր հոտում՝ ներառյալ հայազգիներ։ Բայց մեր փոքրիշատե ազգայնացված եկեղեցին պետք չէ մերժի մեր ազգային՝ հեթանոսական հավատը: Մեր եկեղեցին մինչքրիստոնեական շրջանը վայրենության շրջան է համարում։ Այդպես չի կարելի։ Նույնիսկ արաբները, որ իսլամի ստեղծիչ ազգն են, չեն ընդունում, որ իրենք մինչ իսլամը քաղաքակիրթ չեն եղել, ասում են, որ մինչեւ Մուհամմեդի գալուստը պարզապես մեկ Աստուծո գաղափարին ծանոթ չեն եղել, բայց ունեցել են մեծ քաղաքակրթություն, զարգացած գրականություն, եւ նրանք նախանձախնդիր են մինչիսլամական շրջանի արաբական քաղաքակրթության նվաճումները քարոզելու հարցում, հպարտանում են, ի ցույց են դնում, փոխանցում սերունդներին: Իսկ մեր դեպքում, դժբախտաբար, եկեղեցին ժխտողական դրսեւորումներ է ունեցել եւ ցայսօր էլ ունի։ Պարզապես տգիտության կամ սնապարծության դրսեւորում է սա: Նույնիսկ հանդիպում ենք այնպիսի արտառոց եւ խեղաթյուրյալ տեսակետների, թե քրիստոնեության ընդունմամբ սկսվեցին հայկական մշակույթը եւ հայ ազգի ձեւավորումը… Վերը նշեցինք, որ կա սրբազան եռամիասնություն՝ Հայրենիք, ազգ, մշակույթ։ Սրանք մեկը մյուսից անջատ չեն կարող լինել։ Հետեւաբար, երբ ասում են, թե քրիստոնեության ընդունմամբ սկսվեց հայկական մշակույթը, դա նշանակում է, որ մինչեւ այդ հայ ազգ չի եղել: Մի՞թե այնքան տգետ են, որ չեն հասկանում, թե դրանով ջուր են լցնում մեր թշնամիների ջրաղացին։ Ո՛չ, սիրելիս, մինչեւ քրիստոնեություն մենք ազգ եղել ենք ու փառահեղ ազգ ենք եղել, ունեցել ենք մեր ամեն ազգայինը, մեր արժեհամակարգը: Անձնապես չեմ ընդունում Հին Կտակարանն իր սին առասպելաբանությամբ, դրանում առկա անբարոյականությամբ։ Ինչքան էլ փորձեն մեր կղերականները, քրիստոնյա աստվածաբանները դրանց այլաբանական ինչ-որ մեկնություններ տալ, միեւնույնն է՝ այնտեղ քարոզվում են օտարի ընտրյալությունը, ընտանեկան ու հանրային հարաբերություններում անբարոյականությունը, տարբեր տեսակի խաբեբայությունները, սեռական սանձարձակությունները, արյունապղծությունները եւ այլն։ Այսօրվա, ինքն իրեն հարգող մարդն ինչպե՞ս կարող է նման այլանդակություններ հանդուրժել: Իսկ գուցե աղանդավորականները հենց նման դաստիարակության հետեւանք են… 

— “Լուսանցք”-ը փորձում է պարբերաբար այդ հաշտեցման համար ներկայացնել ե՛ւ հին հավատքը, ե՛ւ նոր կրոնը, իսկ թերթի էջերում առաջարկվել է արիա-քրիստոնեության համադրվող տարբերակը: Որպես մտավորական ու որպես երկու հավատքների միջեւ կանգնած անձնավորություն, ի՞նչ վերաբերմունք ունեք այս տեսակետի նկատմամբ:

— Քիչ առաջ ասում էի, որ երկուսն էլ ընդունում եմ, իհարկե քրիստոնեության բացառությունները վերը նշեցի: Շատ հետաքրքրական մի բանի հանդիպեցի վերջերս. Վազգեն Ա Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը մի ելույթում բառացիորեն ասում է հետեւյալը՝ “Ես հայ ազգից դուրս քրիստոնեություն չեմ ընդունում”։ Պատկերացնո՞ւմ եք, Հայոց կաթողիկոսն ասում է, որ իր համար հայ ազգից դուրս քրիստոնեություն չկա: Հստակ է, որ նա ազգը գերադասում է կրոնից՝ քրիստոնեությունից։ Նման բան Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցում կամ որեւէ այլ եկեղեցում չի կարող ասվել, այդ եկեղեցիներում գերադասվում է քրիստոնեությունը: Բայց չէ՞ որ ազգերն են ստեղծում կրոնները, ոչ թե հակառակը: Կաթոլիկ եկեղեցին բազմազգ եկեղեցի է՝ ի տարբերություն մերինի։ Մեր եկեղեցին հասկացավ, որ Գրիգոր Պարթեւի բերած-պարտադրած այդ նոր գաղափարախոսությունը, որ կրոնական քողի տակ է, չի համապատասխանում մեր ազգի էությանը եւ փորձեց այդ գաղափարախոսությունը վերջինիս հարմարեցնել: Շատ հեթանոսական տոների ու ծեսերի “հագցրեցին” քրիստոնեական քողեր եւ մոռացան իրենց պապերի անցյալը: 

— Վերադառնանք Հայաստանի ներքին քաղաքական կյանքին, ընդդիմություն-իշխանություն անցուդարձերին:

— Ճիշտն ասած, ինձ համար այսօր երկու հակառակորդ գլխավոր կողմերի գործելակերպն էլ անընդունելի է։ Չի կարելի հատկապես ԶԼՄ-ներով իրար վարկաբեկել, թուքումրել, իրար թշնամի դիտարկել: Հակառակվել կարելի է գաղափարապես կամ գործելակերպի տարբերությամբ, բայց թե՛ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի, թե՛ Սերժ Սարգսյանի ճամբարում գործում է մի 5-րդ շարասյուն, որն էլ խնդիրը տարավ առճակատման: Կարողացան միեւնույն ազգի տարբեր հատվածներում իրար նկատմամբ ատելություն սերմանել այն աստիճան, որ փոխադարձ թշնամության հասցրեցին, մի բան, ինչը չեմ ընդունում։ Երկու կողմերն էլ թույլ տվեցին ճակատագրական սխալներ, ինչն էլ հանգեցրեց մարտյան ողբերգությանը: Ինքս որեւէ մեկին կողմնակից չեմ եւ, կարծում եմ, շատերի մոտ է հարց առաջանում քաղաքական երրորդ ուղղության ի հայտ գալու առումով։ 

— Արդեն հայտարարում են, որ ձեւավորվում է երրորդ ուժ…

— Մեծագույն անհրաժեշտությունը կա այդ երրորդ ուժի, որովհետեւ տեսել ենք թե՛ Լեւոնի նախագահական ժամանակաշրջանը, թե՛ Ռոբերտ-Սերժ զույգի իշխանության ավելի քան 10 տարվա ժամանակաշրջանը… 

— Իրեն երրորդ ուժ հռչակած քաղաքական դաշինքը՝ “Թերջանի ֆորմատ” անվանումով, փաստորեն, նույն ժողովրդավարական-ազատական գաղափարներ կրողներն են, ինչպես առկա իշխանությունն ու ընդդիմությունը:

— Դրանք ձեւականություն են խաղում, երրորդ ուժի գործառույթներ են ստանձնել որեւէ մեկին ծառայություն մատուցելու համար: Կա նաեւ “Համերաշխություն” շարժում եւ այլն։ Մարդիկ, ովքեր երբեւէ չեն փայլել իրենց հասարակական կամ քաղաքական գործունեությամբ, էլ չեմ ասում գիտական, մանկավարժական ունակություններով, ինչպե՞ս կարող են հանդես գալ որպես երրորդ կամ չորրորդ ուժ: 

— Քաղաքական ուժեր էլ կան, որոնք տարբեր գաղափարներ են դավանում, բայց միավորվում ու իրենց հայտարարում են նոր ուժ (քանի որ դեռ իշխանության մեջ չեն եղել) եւ հիմա էլ իրենք են ցանկանում իշխանության անցնել:

— Միայն ազգային եւ համամարդկային արժեքների վրա հիմնված մարդկանց հավաքականությունը կարող է ձեւավորել նոր քաղաքականություն: Ազգայնական հզոր ուժ է պետք ստեղծել: Մի շարժում է պետք, որը պայմանականորեն կարող եմ կոչել հոգեվերանորոգչական շարժում, որը մեր ազգին կարող է ճիշտ ուղու վրա բերել մի նոր, հուժկու վերելքով: Հոգեվերանորոգչական շարժումն է, որ կապահովի վերադարձը դեպի ազգային արժեքներ, դեպի մարդկային արժեքներ եւ, իհարկե, վերադարձը դեպի Գերագույն Էությունը եւ ոչ թե դրանց կեղծ՝ օտար բառով ասած՝ իմիտացիային: Իսկ ժողովրդավարական ու ազատական եվրաարժեքները բոլորս էլ գիտենք (իրենք էլ գիտեն), որ կեղծավորության գործիքներ են: Անհրաժեշտ է կամք դրսեւորել եւ նախկին սխալները թույլ չտալ, շարժվել դեպի առաջ՝ հենվելով մարդկային եւ ազգային համադրելի արժեքներին՝ մեր պատմության փորձի վրա հիմնվելով եւ այլ ժողովուրդների փորձը հաշվի առնելով: 

— Դուք իրակա՞ն եք համարում ազգայնական իշխանությամբ Հայաստանի լինելիությունը:

— Հայաստանի լինելիությունը տեսնում եմ նման մարդկային ու ազգային հուժկու շարժման իշխանության գալով եւ ոչ միայն։ Նաեւ հանրությունում գերիշխող դիրք ունենալու, այդ գաղափարները կենսակերպ դառնալու մեջ եմ տեսնում: Այսինքն՝ համեմատելով ասեմ, մի հայկական հզբոլլահական շարժում է պետք, մարդկային համախումբ, որին հաղթելու հավանականությունը չնչին է, որովհետեւ հենված են իրենց արժեհամակարգի վրա: “Հզբոլլահ”-ի դրական օրինակը պատճենելուն էլ դեմ եմ, որովհետեւ մենք ունենք մեր աշխարհահայացքը, մեր սկզբունքները, մեր թշնամիները, բայց կարելի է ստեղծման ձեւը ստեղծագործաբար ընդօրինակել։ Նրանք էլ սկսեցին փոքր շարժումով, մի քանի տասնյակ հոգի էին, սակայն այսօր բազմաբյուրանոց կառույց են, որի դիմացն Իսրայելը, ԱՄՆ-ն ու Եվրոպան են կանգնած, բայց չեն կարողանում խորտակել։ Նրանց կամքն անսասան է: Ինչո՞ւ, որովհետեւ նրանք առաջին հերթին զինված են ոգով, ազգային նպատակներով, որոնք հենված են ազգային, մարդկային ու կրոնական իրական արժեքների վրա: Այո՛, հզոր են նաեւ ռազմական զենքով, որը ոգով ուժեղի ձեռքին է միայն հաղթանակներ կերտում: 

— Թե ՀՀ-ի ներքին քաղաքականությունը ինչպիսին կլինի նման արժեքներ կրող ազգային իշխանության դեպքում՝ գրեթե ներկայացրեցիք, իսկ արտաքին քաղաքականությունն ինչպիսի՞ն կլինի, ասենք՝ Թուրքիայի եւ մեր այլ հարեւանների հանդեպ, Արցախի եւ այլ պատմական տարածքների հարցում:

— Նախ ասեմ, որ միանշանակ այնպիսի քարոզչություն է պետք, որ Արցախն ու ազատագրված տարածքները Հայաստանի անբաժան մասն են։ Զիջումների մասին նույնիսկ ակնարկները պետք է դատապարտվեն, ուր մնաց խոսվի զիջումներից կամ փոխզիջումներից: Արցախը Հայաստան է եւ վե՛րջ, սա պիտի լինի մեր Հայրենիքի այդ երկրամասի նկատմամբ մեր մոտեցումը: Թուրքիայի նկատմամբ էլ միանշանակ պետք է ասվի՝ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը մեր թշնամի պետություններն են, որոնք ունեն Հայաստանը եւ ընդհանրապես հայությունը վերացնելու ռազմավարական հեռահար ծրագրեր, եւ պետք չէ շատ խելոք լինել սա գիտակցելու համար: Նման փաստի գոյությունը պիտի զգոն պահի մեզ ու անիմաստ “սիրախաղերի” չմղի, ինչպես այսօր անում է ՀՀ նախագահը՝ դավաճանելով ազգի ոգուն եւ նժդեհականությանը, որից պարբերաբար բարբաջում են ինքն ու իր կեղծ-ցեղակրոն (ավելի դիպուկ՝ ցեխակրոն) ՀՀԿ-ն: Մյուս հարեւանի՝ Վրաստանի հետ, պիտի կարծրորեն բանակցել Ջավախքի հարցում։ Հասկացնել է պետք, որ թեեւ վրացական պետության կազմում է Ջավախքը, բայց այդ տարածքը հայոց հայրենիքի մի մասն է: Եթե վրացիներն այնքան խելոք կգտնվեն, որ գոնե հոգեւոր-մշակութային ինքնավարություն տան ջավախքահայերին, ապա կարելի է որոշակի ժամանակ հանդուրժել նման իրավական կարգավիճակը, այլապես ամեն կերպ պետք է օժանդակել մեր հայրենակիցներին՝ ազատագրվելու վրացական բռնագրավման լծից (գիտենք, թե վրացիք ինչ հիմարություն եւ հանցագործություններ արեցին Հարավային Օսիայում, ինչը երբեք թույլ չենք տա անել Ջավախքում): Բայց պիտի գիտակցենք, որ ինքնավարությունը չի նշանակում, թե Ջավախքը հավիտյանս պետք է մնա Վրաստանի կազմում: Մեր երազած հզոր ազգայնական Հայաստանը նման հարցերին ավելի ուրիշ լուծումներ կտա… 10 տարի իշխանության գլխին գտնվող ՀՀԿ-ն եթե առաջնորդվեր ցեղակրոնությամբ, այսօր, օգտվելով տարածաշրջանում ստեղծված նոր իրադրությունից, կլուծեինք նաեւ Ջավախքի հարցը, սակայն նույն ՀՀԿ-ականները չեն էլ ուզում լսել Ջավախքի մասին՝ փաստորեն դավաճանելով հայոց ազգային էությանը։ Մեր արտաքին քաղաքականությունն ավելի սերտ կապեր պետք է հաստատի Իրանի եւ արաբական արեւելյան առաջադիմական ուղղության երկրների հետ, նաեւ՝ Հարավային՝ Լատինական Ամերիկայի հայրենասիրական վարչակարգեր ունեցող երկրների (Կուբա, Վենեսուելա, Բոլիվիա եւ այլն), Չինաստանի, Ճապոնիայի եւ Հնդկաստանի հետ, այսինքն՝ պետք է միանալ ստեղծվող նոր՝ բարի առանցքին, ի հակադրություն չարի առանցքի, որը գլխավորում են ԱՄՆ-ն, Մեծ Բրիտանիան ու Իսրայելը, որոնց դաշնակիցներն են մեր տարածաշրջանի երեք պետություններ՝ Թուրքիան, Ադրբեջանը եւ Վրաստանը, որոնք պետական ցեղասպանության քաղաքականություն են տարել եւ այսօր էլ տանում են: 

— Սփյուռքահայ հայրենաբնակ մտավորականն ի՞նչ կասի Հայրենիք-սփյուռք կապերի մասին:

— Վերջերս ստեղծվեց սփյուռքի հարցերի պետական կոմիտե, որը գուցե շուտով ստանա նախարարության կարգավիճակ։ Սա ողջունելի է, բայց կարելի էր միանգամից հայապահպանության նախարարություն ստեղծել, որում սփյուռքի բաժին կլիներ: Նման առաջարկի նաեւ ձեր թերթում եմ հանդիպել: Կառույցի խնդիրների առավել արդյունավետ լուծման համար նախընտրելի պիտի լիներ, որ այդ կառույցի կարգավիճակը ոչ թե պետական, այլ հասարակական լիներ։ ՀՀ-ն պետք է ունենա հստակ քաղաքականություն սփյուռքի նկատմամբ, որին պետք է նայել ոչ միայն “կթու կովի” տեսանկյունից: Սփյուռքահայությունը, բացի դրամա-տնտեսական լծակ լինելուց, լուրջ քաղաքական ու դիվանագիտական գործոն է, ում հետ փոխշահավետ համագործակցությունը կարող է մեծապես նպաստել Հայաստանի միջազգային վարկի բարձրացմանը: 

— Բոլորն ասում են՝ սփյուռքը պիտի հայաստանակենտրոն լինի, այսինքն՝ Հայաստանը ոչինչ չտա՞ սփյուռքին:

— Չէ՛, չէ՛, ճիշտ հակառակը, երկու կողմերն էլ մեկը մյուսի նկատմամբ ունեն իրավունքներ ու պարտականություններ, մի բան, որը չի գիտակցվում երկու կողմում էլ, կամ՝ գերադասվում են իրավունքները: Սփյուռքում շատ են ասում, թե Հայաստանը մեզ համար ի՞նչ է անում, բայց նույն հարց տվողը չի ասում՝ իսկ ես ի՞նչ եմ անում հայրենիքիս համար։ Նույնն էլ այստեղ է, ասում են՝ սփյուռքի ինքնությունը մենք ենք պահպանում, առանց մեզ սփյուռք չի լինի եւ այլն: Այո՛, ճիշտ է, սփյուռքի հայապահպանության գործում Հայաստանի դերն անուրանալի է, քանզի մենք ասորիների կամ քրդերի նման չենք, որոնք պետություն չունեն ու ավելի ծանր վիճակում են: Սակայն սա չի նշանակում, որ սփյուռքին վերամբարձ տոնով պետք է մոտենալ։ Խոսում են Հայաստան-սփյուռք համագործակցությունից, բայց մարդկային տարրական անձնային գործակցության մակարդակներում պատշաճ հարաբերություններ չկան: Համագործակցությունն առաջին հերթին սկսվում է ճանաչողությամբ, եթե մեկի հետ պիտի գործակցես, սկզբում պետք է ճանաչես նրան, ընթացքում կձեւավորվի փոխադարձ վստահություն, որն էլ հետագայում կամրապնդվի տարբեր տեսակի գործերով: Հիմա, երբ իրար չեն ճանաչում Հայաստանն ու սփյուռքը, ինչպե՞ս պիտի գործակցեն, միայն սփյուռքահայի հայրենասիրությա՞նն ապավինելով: Նման բան արդեն եղել է, սակայն բավական է մեկ սխալ ՀՀ իշխանությունների կողմից, եւ սփյուռքահայը հեռանում է, քանզի վստահության հողն ամուր չէ: Հետո՝ սփյուռքն էլ շատ բարդ ու հարաշարժ “մարմին” է, դինամիկ մի վիճակում է, նույնիսկ գաղթօջախների մի մասը մյուս մասի արածը չգիտե, միմյանց հետ շփում չունեն, օրինակ՝ Դամասկոսի հայը տեղյակ չէ Կամիշլիի հայի վիճակից, սա միայն Սիրիայի վերաբերյալ եմ ասում: Այ սա էլ պետական կարեւոր խնդիր է՝ ճանաչել սփյուռքը եւ սփյուռքահայերին միմյանց ճանաչել տալ, մի բան, որը չի կատարվում: Այսօր եթե չլինեն հաղորդակցության միջոցները կամ գնացող-եկողները, ես, որ Լիբանանից եմ, չգիտեմ, թե լիբանանահայությունն ի՞նչ է անում, ասենք՝ ի՞նչ թատերական ներկայացումներ են ներկայացվում, ի՞նչ գիրք են տպագրել Անթիլիասում եւ այլն։ Տեղյակ չենք, կարծես ուրիշ ազգեր լինենք: Մենք մեր տներում նստած կարող ենք իմանալ, թե ի՞նչ է կատարվում Չիլիում, Հունաստանում, Սոմալիում կամ աշխարհի որեւէ անկյունում, ովքեր ինչ բան են անում, բայց մեր գաղթօջախներից տեղյակ չենք. օրինակ՝ 2,5 մլն. ռուսաստանյան սփյուռքը կարծես մեզ համար ֆիջիցիներ են կամ ավելին՝ մարսեցիներ, անտեղյակ ենք՝ ի՞նչ են անում, ինչպե՞ս են ապրում, ի՞նչ հաջողություններ ունեն կամ ի՞նչ ցավեր ու հոգսեր: Չգիտենք, թե ավելի քան 100.000-անոց աբխազահայությունն այսօր ի՞նչ վիճակում է։ Նախ՝ պետք է ճանաչենք, մերձենանք, հետո էլ փորձենք համատեղ լուծել բոլոր հիմնահարցերը: Հուսով եմ, որ նման պետական քաղաքականության հիմքում կդրվի սփյուռքի ճանաչողության խնդիրը։ Լինում են խորհրդաժողովներ, որոնք հիմնականում զբոսաշրջության են վերածվում, նույնն էլ համահայկական խաղերն են, “Բազե” կոչված երիտասարդական հավաքները: Իհարկե լինում են առկայծումներ, ինչ-որ միջոցառումներ, հայկական շաբաթներ ու միամսյակներ՝ որեւէ երկրում, բայց կարճ ժամանակ անց նորից խամրում են: Չկան հետեւողականություն ու համակարգվածություն: 

— Երկքաղաքացիությունը կնպաստի՞ փոխադարձ ճանաչմանն ու առկա խնդիրների կարգավորմանը:

— Կարծում եմ՝ ոչ: Երկքաղաքացիություն հնարավոր է, որ ձեռք բերեն միայն նրանք, ովքեր ունեցել են մի ժամանակ կամ խորհրդային անձնագիր կամ ՀՀ-ի քաղաքացի են եղել եւ ուրիշ քաղաքացիություն ձեռք բերելու համար հրաժարվել են դրանից: Հիմա նրանց մեծ մասը կդիմի, որն էլի դրական մոտեցում է։ Ժամանակ առաջ լինելով Լիբանանում, ասեմ՝ հունիսի սկզբին այսպիսի վիճակ ստեղծվեց՝ դեսպանատունը հայտարարեց, որ ով ուզում է ՀՀ քաղաքացիություն ստանալ, թող դիմի ՀՀ դեսպանատուն: Հայտերն ընդունվեցին բառացիորեն 7-10 օրում. “էյֆորիայի” վիճակ էր, բոլորը խանդավառված գնում էին դեպի դեսպանատուն՝ ինչպես ուխտագնացության: Սակայն, հետագայում, երբ բացահայտեցի իրականությունը, հասկացա, թե շատերն ինչ են հասկանում երկքաղաքացիություն ասելով: Որեւէ պետության քաղաքացիությունը ենթադրում է ե՛ւ իրավունքներ, ե՛ւ պարտականություններ։ Մերոնք դժբախտաբար հասկանում են միայն իրավունքների մասը, իսկ այն պարզ պայմանները, որ պետք է իմանալ հայերեն, իհարկե ոչ բանասերի մակարդակով, ՀՀ Սահմանադրությունը, իհարկե ոչ անգիր անելով եւ այլ ընդհանուր գիտելիքներ, ոմանք դրանից դժգոհում էին, բայց ասում էին՝ կսովորենք։ Մանավանդ թուրքախոսները չէին ցանկանում հայերեն սովորել, բայց ուզում էին ՀՀ քաղաքացիություն ստանալ: Դիմողների մեծագույն մասը հրաժարվեց, գիտե՞ք հիմնականում ինչու, շատ ամոթանքով եմ ասում, բայց փաստ է. աղաղակում էին, թե մեր որդիները ինչո՞ւ պիտի ծառայեն ՀՀ բանակում։ Լիբանանում պարտադիր զինծառայություն չկա, իսկ երկքաղաքացիության օրենքում գրված է, որ այն անձինք՝ ովքեր չեն ծառայել այլ երկրի զինված ուժերում, պարտադիր պետք է ծառայեն ՀՀ բանակում, այսինքն՝ նրանց պարտադրվում է ծառայել ՀՀ բանակում, որից սարսափելիորեն խուսափում էին։ Ոմանք մեջբերում էին, թե հայկական բանակում խաղաղ պայմաններում տարբեր տեսակի այլանդակությունների պատճառով տղաներ են զոհվում եւ այլն: Ասում էի, որ դա պատճառ չէ, ճիշտ է, ՀՀ բանակում դատապարտելի բաներ լինում են, բայց հավիտյանս ռուսը կամ այլ մեկը չպետք է պահպանի մեր պետական սահմանները, փոխանակ հպարտանաք, որ ձեր որդիները ծառայելու են հայրենի բանակում, մի բան էլ խուսափում եք: 

— Հայաստանը նաեւ տարանցիկ գոտի են դիտում Եվրոպա մեկնելու համար:

— Այո՛։ Երբ հարցնում էի՝ ինչո՞ւ եք այդպես խանդավառված դիմում, պատասխանում էին՝ ինչ-որ տեղ, ասենք Եվրոպա գնալու՝ վիզա հանելու հարցում անհամեմատ հեշտ է ՀՀ անձնագրով դա անելը: Այստեղ էլ շահադիտական մոտեցումներ կային։ Ուզում են օգտվել ընձեռած իրավունքներից, բայց երբեք պարտավորություններ չունենալ։ Դա անհեթեթություն է։ Պետք է ավելի խիստ լինել, նոր պայմաններ առաջադրել, սփյուռքահայը գոնե ասենք վերջին 10 տարիների ընթացքում 3 տարի պետք է ՀՀ-ում ապրած լինի, սակայն չկա նման պայման։ Եթե երկքաղաքացիություն ակնկալողը տարին 3 ամիս էլ Հայրենիքում ապրած լիներ՝ դա էլ էր բավական Հայաստանն զգալու, սիրելու եւ նվիրվելու համար: 

— Ըստ էության աշխարհի շուրջ 100-120 երկրներում ապրում են 10-15 մլն. հայեր, եւ նրանք կարող են ավելի շատ գործեր անել, քան Հայաստանի դեսպանությունները, հյուպատոսությունները, եթե Հայոց պետությունն իսկապես պաշտպանի բոլոր հայերի իրավունքները: Գուցե այդ ժամանակ իրապես սփյուռքը հայաստանակենտրոն կդառնա, եւ եթե երկքաղաքացիությունն էլ չլինի, միեւնույնն է՝ բոլոր հայերն իրենց անձնական շահերը կկապեն Հայաստանի հետ: Սա մի սփյուռքի կոմիտեի խնդիր չէ, այլ համակարգված, համապետական անվտանգության ծրագիր է, հայության համապարփակ ծրագիր:

— Ձեր ասած վերջին դիտարկումները մեկը մյուսին չեն հակասում, նույնիսկ կարելի է մեկը մյուսին զուգորդել: Օրինակ՝ հենց խորհրդային ժամանակաշրջանի սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեն, բոլորը գիտեն, որ պետական գործառույթներ էր իրականացնում, նույնիսկ Կրեմլից թելադրված գործեր էր անում, անվտանգության որոշակի հարցեր էր լուծում՝ հետախուզության, հակահետախուզության՝ բայց կարգավիճակով հասարակական կազմակերպություն էր, պետական չէր: Հիմա, երբ ունենք սփյուռքի հարցերի պետական կառույց, ես դա ճիշտ չեմ համարում, որովհետեւ կան պետություններ, որոնք շատ զգայուն են իրենց ներքին գործերին, իրենց քաղաքացիների՝ թեկուզ հայազգի, գործերին միջամտելու հարցում: Օրինակ՝ ենթադրենք սփյուռքի հարցով պետական պատասխանատուն գնում է Սիրիա եւ ուզում է հանդիպել սիրիահայերի հետ։ Միջազգային ընդունված կարգի համաձայն, նա պարտավոր է դա համաձայնեցնել տեղական իշխանությունների հետ, այսինքն՝ ինքը որպես ՀՀ պետական ներկայացուցիչ պետք է դիմի տվյալ երկրի համապատասխան պետական մարմնին, նրանք էլ պետք է համապատասխան ձեւերով ուղեկցորդ եւ թարգմանիչ տրամադրեն եւ այլն: Բայց եթե այդ պատասխանատուն հանդես գար որպես հասարակական կառույցի ներկայացուցիչ, ինչպես ժամանակին սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեի նախագահ Վարդգես Համազասպյանը, ապա նման խնդիր չէր ծագի. ինքը “պետական մարդ” չէր լինի, սակայն որպես հասարակական կառույցի ղեկավար կկատարեր նաեւ պետական գործառույթներ: Սա արդարացնում էր խորհրդային տարիներին եւ հիմա էլ կարդարացնի: Կարծում եմ՝ այս սխալը հետագայում կուղղվի: Բայց սա չի նշանակում, թե պետք չէ պետական քաղաքականություն ունենալ սփյուռքի հանդեպ։ Պետք է, այն էլ՝ տարբերակված քաղաքականություն։ Վերցնենք՝ հունահայ գաղթօջախը։ Այնտեղ կան “դասական” սփյուռքահայեր, մոտ 2-3 հազար եւ կան Հայաստանից գնացածներ, ովքեր “դասականներին” գերազանցում են թվաքանակով, հայերենի իմացությամբ եւ այլն։ Նրանց միջեւ կան փոքրիկ հակամարտություններ, աշխարհահայացքային տարբերություններ. մի մասը դեռ շատ կապված են ՀՀ-ի հետ, մի մասն ընդհանրապես լքել է Հայրենիքը, շատ արագ ձուլվում է։ Այս բոլոր խավերի նկատմամբ չի կարելի միատեսակ մոտեցում ունենալ, որովհետեւ նույնիսկ նույն գաղթօջախում, նախկինում նույն տեղից տարբեր ժամանակներում տեղափոխվածների աշխարհահայացքների տարբերություններ կան։ Ուրեմն շատ նուրբ խնդրի ենք առնչվում: Հոգեբանական այս հարցերը առնչվում են նաեւ տվյալ պետությունների՝ Հայաստանի ու հայության նկատմամբ դիրքորոշումներին։ Օրինակ, իրանահայության հետ ավելի հեշտ է հարաբերություններ մշակել՝ հաշվի առնելով Իրանի պետության վերաբերմունքը, քան՝ Թուրքիայի, թեկուզ հայաշատ Ստամբուլի հայության հետ, որովհետեւ Թուրքիայի իշխանությունները հաստատ անվստահությամբ կհետեւեն իրենց հայազգի քաղաքացիների՝ ՀՀ-ի հետ հարաբերություններին: 

— Զբաղվել եք ազատագրված տարածքների վերաբնակեցման ու նաեւ հայրենադարձության հարցերով, փորձել եք հայրենադարձությունն ուղղել դեպի ազատագրված տարածքները։ Կա՞ն հաջողություններ, կա՞ սփյուռքահայության որոշակի հատված, որ կարող է լսել Ձեր կոչն ու կանչը:

— Դա իմ երազանքներից մեկն է, չգիտեմ կհաջողվի՞, թե ոչ, բայց դեռ պիտի փորձեմ: Անհրաժեշտ է ավելի շատ ժամանակ տրամադրել նման երազի իրականացմանը, ինչը հիմա, ցավոք, չունեմ։ Սա մի քանի անձերի խնդիր չէ, պետական մոտեցում է պետք… 

Չկա՞ որեւէ պետական աջակցություն

— Ընդհակառակը՝ կան պետական խոչընդոտներ, որոնք խանգարում են նման հայրենադարձությանը ե՛ւ ՀՀ-ում, ե՛ւ ազատագրված տարածքներում: 8-10 հազար սփյուռքահայեր հաստատվել են ՀՀ-ում, քանզի տարվա կեսից ավելին անցկացնում են Հայրենիքում, այսինքն կարելի է ասել՝ մասամբ հայրենադարձվել են (փորձում են հաստատվել)։ Սակայն նրանք բախվում են որոշակի խնդիրների, որոնք ինչ-որ չափով տարբերվում են տեղաբնակ հայերի խնդիրներից, ունեն որոշակի առանձնահատկություններ, ասենք՝ իրենց իրավական կարգավիճակը կամ անձնական բնույթի խնդիրները: Օրինակ՝ մեկի ազգանունը Մանուկօղլի է, Թուրքիայի քաղաքացի է, ժամանակին Մանուկյանը դարձրել են Մանուկօղլի եւ հիմա այդ անձը ինքն է ցանկանում ՀՀ փաստաթղթով դառնալ Մանուկյան, բայց մեր իշխանությունները նրա ազգանունը այդպես էլ Մանուկօղլի են թողնում։ Հասկանո՞ւմ եք՝ սա հոգեբանական ցնցում է առաջացնում մարդու մոտ։ Նա ասում է՝ տասնամյակներով Թուրքիայում մնացինք էրմենի. հայ էինք թուրքի համար, Հայաստան եկանք՝ թուրք եղանք հայերի համար, որովհետեւ այստեղ հենց “օղլի” են տեսնում՝ ասում են թուրք ես: Վրացիներն ու թուրք-ադրբեջանցիք հայերին ուծացրին՝ վրացացրին ու թուրքացրին, մենք մերիններին տեր չենք լինում: Սա ի՞նչ մոտեցում է: 

Իսկ եթե Մանուկօղլու օրինակը մասնակի դեպք չէ, ինչը նույնպես ցավալի է, ապա արդյո՞ք ընդհանուր առմամբ տեղական իշխանություններին ձեռք չի տալիս մեծաքանակ հայերի ներկայությունն իրենցգլխավորածտարածքներում։ Չէ՞ որ իրենք կօգտվեն նրանց աշխատանքի արդյունքից եւ այլ ծառայություններից:

— Դրական կողմն եք ասում իհարկե, սակայն պետական վերաբերմունքի բացակայություն կա։ Գուցե անհատապես որոշ պաշտոնյաներ շահ ունենալով նպաստում են մի քանի ընտանիքների վերաբնակեցմանը, սակայն դա հարցի լուծում չէ: Մենք ունենք մարդկային, ժողովրդագրական լուրջ խնդիր, որի լուծումն առավել առաջնային է: Եթե տարածքներն ազատագրված են, սակայն այնտեղ հայն իր կյանքը չի կառուցում, տեր չի լինում իր հողին, ապա մտածելու բան կա: Ուրեմն՝ ոմանք ազատագրված տարածքները հանձնելուն պատրաստ են… Ազգովի պիտի հասկանանք այս հիմնախնդիրը եւ վերաբնակեցնենք մեր հայրենիքի բոլոր հատվածները, հայրենադարձվենք ու շենացնենք մե՛ր երկիրը: Եթե Արեւմտյան Հայաստանն էլ ազատագրենք ու չվերաբնակեցնենք, էլի կկորցնենք: 

Հարցազրույցը՝ Անդրանիկ Թանգամյանի  

 “Լուսանցք” Թիվ  70,   5 – 11 սեպտեմբերի, 2008թ.

“Լուսանցք”  Թիվ  71,  12 – 18 սեպտեմբերի, 2008թ.

“Լուսանցք”  Թիվ  72, 19 — 25 սեպտեմբերի, 2008թ.