Archive for the ‘Քրիստոնէություն’ Category

Եկեղեցին ընդդեմ կինո Մոսկվայի. «Գտել են, որ իրենից բան չի ներկայացնում»

April 3, 2011

ankakh.com
17.03.2010
Աննա Մուրադյան

«Եկեղեցին բյուջե չունի և ցանկացած շինարարություն, որ նախաձեռնում է Մայր Աթոռը` կատարվում է արտասահմանյան և տեղական բարերարների համաձայնությամբ կամ առաջարկով».- այսօր «Հայելի» ակումբում ծավալված բանավեճում ասաց  Արտաշատի հոգևոր հովիվ Տեր Մխիթար Ալոյանը ի պատասխան հնչած այն  հարցի, թե ինչու՞ Հայաստանի ծայրամասերում` խնամքի ու վերականգնման կարիք ունեցող եկեղեցիների փոխարեն որոշել է Մոսկվա կինոթատրոնի Ամառային դահլիճի տեղում վերականգնել Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին:

Բանավեճի մյուս բանախոս, ճարտարապետ, SAVE Cinema Moscow Open-Air Hall խմբի ղեկավար Սարհատ Պետրոսյանը հետաքրքրվեց, թե ո՞վ է այդ բարերարը և ո՞վ է նրան մատնանշել հատկապես այդ տեղը, ինչին վանահայրը պատասխանեց. «Ես տեղյակ չեմ ով է նա. միգուցե երևանցի է, որ իր տատերից ու պապերից լսել է եկեղեցու մասին և ուզեցել է կառուցել այն»:

Բանավեճի երրորդ մասնակից, Հայաստանի ճարտարապետների միության նախագահ Մկրտիչ Մինասյանն ասաց, որ սուրբ Պողոս-Պետրոսը հնարավոր չէ վերականգնել նույնությամբ: «Այն քարից չէ և կառուցված է եղել հայ ժողովրդի համար շատ ծանր պայմաններում,- ասաց նա,-  նրա ճարտարապետական արժեքը զրո է: Իսկ մենք ուզում ենք կրկնել անցյալի սխալները: Լեզվի ինստիտուտի ժամանակ մենք առանց խնդրի բացեցինք այդ տարածքը, իսկ այժմ դեմ ենք, որովհետև կինոյի շենքը լինելով մշակութային արժեք` նաև հոգևոր արժեք է»:

Տեր Մխիթար Ալոյան.«էդ տեղն է ընտրվել որովհետև գտել են, որ իրենից բան չի ներկայացնում»

Սակայն հոգևոր հայրը հունից դուրս էր եկել և բղավելով ասաց, որ իրենք ընդամենը պահանջում են այն, ինչը իրավամբ պատկանել է եկեղեցուն և բռնի խլվել է կոմունիստների օրոք:

Ճարտարապետ Սարհատ Պետրոսյանը հստակեցնելով խմբի և ճարտարապետական հանրության դիրքորոշումը այս հարցի շուրջ` ասաց, որ բոլորն էլ կողմ են եկեղեցուն. «թող Երևանի ամեն թաղամասում լինի մի եկեղեցի, բայց ոչ մեկ այլ շերտ քանդելու հաշվին: Թող շենքը լինի Մայր Աթոռի պահպանության տակ. կազմակերպվեն հոգևոր միջոցառումներ կամ դառնա Հայորդաց տուն»:

«Ուր էիք դուք այն ժամանակ, երբ քանդվում էր Երիտասարդական պալատը կամ հանվեց Լենինի արձանը. դրանք մշակութային արժեքներ չէի՞ն,- բորբոքված հարցնում էր տեր Մխիթարը,- ես կարծում եմ, որ սա ինչ-որ մեկի կողմից կազմակերպված և ուղղորդված պատվեր է, որովհետև մարդիկ հետևողականորեն գնում են դրա հետևից: Ես առաջին անգամն եմ տեսնում մի տեղում հավաքված մարդկանց այսպիսի խումբ, որ միմյանց հետ տարակարծություն չունեն»:

Մինասյանն ասաց, որ Լենինի արձանը հանելը քաղաքական որոշում էր, թեպետ այն ժամանակ էլ իրենք պայքարել են, որ գոնե պատվանդանը չհանվեր: Իսկ Պետրոսյանն ավելացրեց, որ վերջին տասնամյակի ընթացքում Երևան քաղաքում քանդվել է 17-18-րդ դարը ներկայացնող բոլոր շենքերը, իսկ կոնկրետ այդ շենքը մեծ ազդեցություն է ունեցել իր և նախորդ սերնդակից ճարտարապետների դաստիարակման գործում. «Կամ եթե եկեղեցին պնդում է, որ այն պիտի վերականգնվի իր տեղում, ապա թող պահանջի քանդել կինո Մոսկվան, քանի որ այն եղել է այդ տեղում: Կամ մի օր էլ կարող է հարց դրվել քանդել Օպերայի շենքը, չէ՞ որ այնտեղ էլ եղել եկեղեցի»:

Վանահայրը չկամեցավ լսել այն պատճաբանությունները, որ հուշարձանների ցանկում ընդգրկված բոլոր շինություններն էլ հավասարազոր արժեք են և չի կարելի մեկը մյուսից ավելի արժևորել:

«Դա հնարավոր չի, որովհետև կինո Մոսկվան և Օպերան ինձ համար ավելի մեծ արժեք են ներկայացնում, քան էդ պատերն ու էդ ցանկապատները: Ու էդ պատճառով էլ ընտրվել է էդ տեղը. գտել են, որ իրենից բան չի ներկայացնում»,- ասաց նա:

Քննարկում հոգևոր ոլորտի վերաբերյալ

April 3, 2011

lragir.am
15.03.2010

Ոլորտներ կան, որտեղ կրոնական առումով առաջընթաց կա, օրինակ եկեղեցաշինություն, քրեակատարողական հիմնարկներ, և հակառակը, վատ իրավիճակ է դպրոցներում և մամուլում, այսօր կազմակերպված քննարկմանն ասել է Համագործակցություն հանուն ժողովրդավարության ՀԿ ղեկավար Ստեփան Դանիելյանը:

Կրթության մասին օրենքով Հայաստանում կրթությունն ունի աշխարհիկ բնույթ: Սակայն Հայաստանի դպրոցներում կրոնական կամ դավանաբանական համոզմունքներ են քարոզում, որը հակասահմանադրական է: Օրինակ, Հայ եկեղեցու պատմություն առարկան, որն օգտագործվում է քարոզչական նպատակներով, ասել է նա:

Հանրային խորհրդի անդամ, Քայքայիչ պաշտամունքներից տուժածների օգնության եւ վերականգնողական կենտրոնի նախագահ Ալեքսանդր Ամարյանն այս կապապցությամբ նշել է, որ հայ եկեղեցու պատմություն առարկան միանշանակ որպես քարոզչութուն է օգտագործվում դպրոցներում: Նույնկերպ կան Եհովայի վկաներ, որ դասավանդում էին եկեղեցու պատմություն, սակայն իրենց մեկնաբանությամբ:

Ստեփան Դանիելյանի խոսքով, Լոռու ու Շիրակի մարզերում դպրոցներ կան, որտեղ խտրականության դեպքեր են դրսևորվել: “Մեր պատմությունը ներքին կրոնական պատերազմների պատմություն է սկսած 4-րդ դարից: Կրոնական բախումների պատճառով անընդհատ տուժել է հայ ժողովուրդը: Մենք պետք է ինտեգրվենք պետքական արժեքների շուրջ: Մեզ մոտ տարաբաժանում են հայերի և ոչ հայերի` ըստ կրոնական ուղղվածության: Պետության հիմքը 21-րդ դարում քաղաքացիական արժեքներն են: Մենք մտածելակերպով գնում ենք ֆեոդալական կարգերի”, ասել է նա:

Ամարյանի խոսքով, ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի զեկույցում Հայաստանում կրոնական ճնշումների մի դեպք է  գրանցվել Գյումրիում: Այս դեպքի առնչությամբ Ստեփան Դանիելյանը նշել է, որ Գյումրիում ավետարանական եկեղեցու ներկայացուցիչներից մի քանիսին կանչել էին ազգային անվտանգության ծառայություն և ճնշումներ գործադրել:

Ալեքսանդր Ամարյանի կարծիքով, կրոնական դաշտի վերաբերյալ պետք օրենսդրություն մշակվի: “Օրենքով արգելված է հոգեորսությունը, սակայն պարզաբանված չէ, թե ինչ է նկատի առնվում դրա տակ: Ոչ առաքելական եկեղեցու ներկայացուցիչների թիվը 350000 է: Կան կրոնական կառույցներ, որոնք ձևակերպված են որպես բարեգործական, առողջապահական, հասարակական կազմակերպություններ, կրթական համալիրներ: Օրենքի համաձայն, կրթական ասպարեզում արգելված կրոնական գործունեությունը, սակայն կա Մահարիշիի տրանսցենդենտալ մեդիտացիան, որը ձևակերպված է որպես կրթական համալիր, նույնը շտայներյան, վալդորֆյան դպրոցները: Սրա պատճառն այն է, որ չկա համապատասխան օրենսդրական դաշտ: Այսօր բոլոր կրոնական կառույցները փակ են, ոչ ոք չի կարող մտնել և պահանջել հաշվետվություն և երբ պահանջում են, ասում են, որ ճնշում է գործադրվում: Բացառություն է մորմոնական եկեղեցին: Մորմոններին ինչ հարցով դիմել ենք, պատրաստակամորեն ներկայացրել են բոլոր փաստաթղթերը և ներքին քարոզչական նյութերը: Մնացած բոլորը փակ են”, ասել է Ամարյանը:

Նրա խոսքով, Հայաստանում հնարավոր չէ կրոնական կառույցներին ճնշել, որովհետև չկան համապատասխան օրենքներ: Կրոնական կառույցները պետություն են պետության մեջ: Ստուգումների մասին օրենքում չկա կետ կրոնական  կառույցների մասին: Շառից հեռու սկզբունքով ստուգողները գերադասում են գործ չունենալ նրանց հետ: Ճնշում կա այն դեպքում, երբ կապ կա բիզնեսի հետ:

Ստեփան Դանիելյանի կարծիքով, պետք է օրենք ընդունել, որ ցանկացած կրոնական կազմակերպություն պետք է հաշվետվություն ներկայացնի իր հետևորդներին գործունեության վերաբերյալ:

Մորմոնների եկեղեցու ներկայացուցիչ Վարուժան Պողոսյանը նշել է, որ Հայաստանում ճնշումներ կան մասնավոր դեպքերում, սակայն կազմակերպված չկա: Որոշ դրական միտումներ կան մամուլում մեր նկատմամբ, այն պատճառով, որ օրենքը չենք խախտում: Պողոսյանի խոսքով, մորմոնական եկեղեցին Հայաստանում ունի 2800 անդամ և 40 միսիոներ արտասահմանից: “Մեր եկեղեցին բիզնես չունի, սակայն եկեղեցու առանձին անհատներ ունեն”, ասել է նա:

Ամարյանի խոսքով, մորմոն բիզնեսմենները հիմնականում ներգրավված են խոշոր բիզնեսներում` շինարարություն, հյուրանոցային համալիրներ և ֆինանսական ոլորտ:

«Կրոնական կազմակերպությունները` պետություն` պետության մեջ»

April 3, 2011

hetq.am
15.03.2010
Նատաշա Հարությունյան

«Հայելի» ակումբն այսօր հյուրընկալել էր «Հիսուս Քրիստոսի վերջին օրերի սրբերի» եկեղեցու քահանայության ղեկավար Վարուժան Պողոսյանին (մորմոնների ներկայացուցիչ), «Համագործակցություն հանուն ժողովրդավարության» կենտրոնի նախագահ Ստեփան Դանիելյանին և «Քայքայիչ պաշտամունքից տուժածների օգնության» վերականգնողական կենտրոնի նախագահ Ալեքսանդր Ամարյանին: Վերջիններս բանավիճում էին կրոնական ազատության և կրոնական փոքրամասնությունների խնդիրների շուրջ:

Անդրադառնալով կրոնական ճնշումներին` Ա. Ամարյանը նշեց, որ ինքը զարմանում է, երբ ասում են, թե կրոնական փոքրամասնություններին ճնշում են, քանի որ նրա կարծիքով` Հայաստանում հնարավոր չէ կրոնական կառույցներին ճնշել` հենց թեկուզ այն պատճառով, որ չկա համապատասխան մի օրենք, որով նրանց հնարավոր լինի ճնշել:

«Կրոնական կազմակերպությունները պետություն են պետության մեջ: Ստուգումների մասին օրենքում ոչ մի խոսք չկա կրոնական կառույցների մասին: Իրավապահ մարմինները իրավունք չունեն մտնելու այնտեղ` առանց վախի: Ճնշումը ո՞րն է, այն, որ Եհովայի վկաներին դատապարտում են, քանի որ վերջինները չեն գնում ծառայությա՞ն: Դա՞ է ճնշում համարվում,- ասաց նա:

Վ. Պողոսյանն էլ նշեց, որ ճնշում կա մասնավոր դեպքերում: «Չեմ կարծում, որ կազմակերպված ճնշում կա: Որպես այդպիսին ասել, թե մեզ ճնշված ենք զգում հասարակության մեջ, դա այդպես չէ: Մամուլում ավելի պակասել են ճնշումները: Մեր դեպքում էլ ճնշման կոնկրետ գործողություններ չեն եղել»,- ասաց նա:

Ստեփան Դանիելյանն էլ նշեց, որ շուտով կոնկրետ դեպքերով մանրամասն զեկույց կհրապարակվի կրոնական ճնշումների վերաբերյալ:

«Մեր պատմությունն ամբողջովին կրոնական ներքին պատրազմների պատմություն է: Մենք կրոնական բախումների պատճառով տուժած ժողովուրդ ենք: Խնդիրն այն է, որ մենք այսօր ունենք պետություն, և պետությունում կան քաղաքացիներ, ու մենք պետք ինտեգրվենք նրանց, ոչ թե տրոհենք: Եթե դու լավ քաղաքացի ես, քո երկրի օրենքներին հետևում ես, ուրեմն արժանավոր քաղաքացի ես: Քո խիղճը, մտածողությունը ու մնացածը քո անձնական խնդիրներն են: 20-21-րդ դարի մտածողությունը սա է»,- ասաց նա` հարց ուղղելով լրագրողներին. «Կրոնական կազմակերպություններից ո՞վ է ամենաբիզնես կառույցը Հայաստանում: Դուք ինքներրդ պատասխանեք: Ո՞վ է ամենախոշոր օլիգարխը Հայասանում` կրոնական կազմակերպություններից»:

Ա. Ամարյանն էլ նշեց, որ բարեգործական կառույցները պետք է տարեկան մեկ անգամ հաշվետվություն ներկայացնեն:

«Օրենք չկա, մեզ մոտ հստակ ձևակերպում չկա` որն է հոգեվորսությունը: Աղանդից բոլորը վախենում են, բայց դա վատ բան չի: Բայց կա քայքայիչ աղանդ, որի մասին պետք է բարձրաձայնել: Կրոնական կառույցը, որ իր էությամբ փակ է, չի կարող նորմալ կառույց լինել: Իսկ բոլոր կրոնական կառույցները փակ են մեզանում, երբ մտնում` ինչ որ հարց ես տալիս, ասում են` ճնշում ես»,- ասաց նա` հավելելով, որ այսօրվա դրությամբ` գործում է այն իրավիճակը, որ կրոնական կազմակերպությունները պետություն են պետության մեջ, և դրանց հնարավոր չէ ճնշել:

«Հայ եկեղեցու պատմություն առարկայի դասաժամի ընթացքում այսօր իրականացվում է կրոնական քարոզչություն»

April 3, 2011

panorama.am
15.03.2010
«Դպրոցներում ցանկացած կրոնական ուղղության ներկայացուցիչ իրավունք չունի քարոզչություն իրականացնելու, իսկ եթե քարոզչություն է տարվում, ապա իրականցնողները պետք է միանշնակ պատժվեն»,- այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց «Համագործակցություն հանուն ժողովրդավարության» կենտրոնի նախագահ Ստեփան Դանիելյանը:

«Այսօր դպրոցներում անցնում են Հայ եկեղեցու պատմություն առարկան և դասընթացի ընթացքում չի կարելի կրոնական քարոզ իրականացնել, ուղղակի պետք է սովորեն եկեղեցու պատմությունը: Սակայն այսօր Հայ եկեղեցու պատմություն առարկայի դասաժամի ընթացքում իրականացվում է կրոնական քարոզչություն: Ինչպես նաև կան դեպքեր, երբ դպրոցներում կրոնական փոքրամասնության ներկայացուցիչների հանդեպ բոյկոտներ են իրականացվում»,-հավելեց նա:

«Քայքայիչ պաշտամունքներից տուժածների օգնության և վերականգնողական կենտրոնի» նախագահ Ալեքսանդր Ամարյանը նշեց, որ Հայ եկեղեցու պատմություն առարկայի ընթացքում ոչ մի քարոզչություն էլ չի իրականցվում, դա առարկա է, որ մեր աշակերտները պարտավոր են սովորել. դա իրենց եկեղեցու պատմությունն է:

«Ես դեմ եմ, որ Հայ եկեղեցու պատմություն առարկայի ընթացքում քարոզչություն իրականացվի, ինչպես նաև դեմ եմ, որ այլ կրոնի ներկայացուցիչներ դպրոցներում իրականացնեն քարոզչություն, ինչից դպրոցը անպակաս չի մնացել»,-ասաց Ալեքսանդր Ամարյանը:

Դպրոցների տնօրենները ներքաշված են կրոնական քարոզչություններում

April 3, 2011

tert.am
15.03.2010

«Կրթության մասին» օրենքով ամրագրված է, որ կրթությունն ունի աշխարհիկ բնույթ, և դպրոցներում դավանաբական խնդիրների քարոզում չպետք է իրականացվի: Սակայն այսօր այս նորմը խախտվում է: Այսօրվա ասուլիսում նման տեսակետ հնչեցրեց «Համագործակցություն հանուն ժողովրդավարության» կենտրոնի նախագահ Ստեփան Դանիելյանը:

Կենտրոնի կատարած ուսումնասիրությունների արդյունքում կազմվել է զեկույց, որն առաջիկայում կհրապարակվի: Դրանում մատնանշվում են կոնկրետ դպրոցներ և տնօրեններ, որոնք ներքաշված են կրոնական քարոզչություններում։
«Դպրոցներում ցանկացած կրոնական ուղղվածության ներկայացուցիչ իրավունք չունի քարոզ իրականացնել, եթե կատարվում է քարոզ, պետք է միանշանակ պատիժ սահմանվի»,- ասաց մասնագետը:

Քայքայիչ պաշտամունքից տուժածների օգնության և վերականգնողական կենտրոնի նախագահ Ալեսքանդր Ամարյանն էլ նշեց, որ որոշ դպրոցներում ժամանակին կային ուսուցիչներ, որոնք Եհովայի վկաներ էին և դասաժամերին դասավանդում էին իրենց կրոնի պատմությունը: Բացի այդ, Ավետարանչական եկեղեցու ուղղություններից մեկը դպրոցականներին արտասահմանից նվիրատվություններ էր տալիս, որոնց մեջ կար նաև կրոնական գրականություն: Ըստ մասնագետի` դա էլ է կրոնական քարոզչության տեսակ, ինչը պետք է բացառվի:

Գուցե օպերայի շե՞նքն էլ են քանդելու

April 3, 2011

armtimes.com
11.03.2010

Աննա Զախարյան

ՀՀ կառավարության այն որոշումը, համաձայն որի` «Մոսկվա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճի զբաղեցրած հողատարածքն անհատույց` սեփականության իրավունքով օտարվել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին` Պողոս-Պետրոս եկեղեցու տեսքին համապատասխան նոր եկեղեցի կառուցելու համար, դժգոհությունների տեղիք է տվել:

Նշենք, որ այդ եկեղեցին քանդվել է խորհրդային իշխանության օրոք եւ այն վերականգնելու համար այսօր էլ պետք է ամառային դահլիճը գետնին հավասարեցվի: Ստեղծվել է «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճի պահպանության քաղաքացիական նախաձեռնություն, որը մի քանի 10-յակ մտավորականների ստորագրությամբ նախօրեին նամակ է հղել ՀՀ վարչապետին ու Ամենայն հայոց կաթողիկոսին` անհամաձայնություն հայտնելով ծրագրվածի վերաբերյալ: Մեր հարցազրույցը այդ նախաձեռնության անդամներ ճարտարապետ Սարհատ Պետրոսյանի եւ նկարիչ, դիզայներ Մանե Թամանյանի հետ է: Վերջինս, ի դեպ, Ալ. Թամանյանի կոռն է:

- Դուք հայտարարել եք, որ նախաձեռնությունը ստեղծվել է` թույլ չտալու համար Երեւանի ճարտարապետական այդ եզակի կառույցի քանդումը: Ինչպե՞ս եք պատրաստվում խոչընդոտել դրան եւ կարծում եք` հաջողության կհասնե՞ք:

Ս.Պ. – Մեր 1-ին քայլը եղավ այն, որ ավելի քան 60 հոգու ստորագրությամբ նամակ ուղղվեց Ամենայն հայոց կաթողիկոսին եւ վարչապետին: Մենք գտնում ենք, որ մինչ բոլոր տեսակի գործողությունները, պետք է հասկանանք` իրականում շահագրգիռ կողմերը ինչպե՞ս են վերաբերվում այս հարցին, եւ չենք համարում, որ պետք է, դեռ նրանց կարծիքը չլսած, միանգամից պիկետներ անենք, դոշ տանք շենքը պաշտպանելու համար, որովհետեւ միգուցե եւ այդ մարդիկ դեմ չեն երկխոսության, դեմ չեն այլ տարբերակներ քննարկելու, ինչի վերաբերյալ մենք շատ հույս ունենք: Բնականաբար դեռեւս վաղ է ասել, որ նամակի պատասխան չի եղել:

- Հաշվի առնելով փորձը, որ մշակութային արժեք ներկայացնող բազմաթիվ շենքեր քանդվեցին եւ դրանց փոխարեն էլիտար բնակելիներ կառուցվեցին, ի՞նչն է ձեզ հիմք տալիս հուսալու, որ ձեր ձայնը կլսեն ու ամառային դահլիճը չեն քանդի, մանավանդ որ հիմնավորումն ավելի ծանրակշիռ է թվում` եկեղեցի են կառուցելու:

Մ.Թ. – Նախ փորձը այդքան էլ միանշանակ չէ: Իհարկե, գերակշիռ դեպքերում հանրային կարծիքը չի լսվել, բայց, օրինակ, դեպքեր են եղել, երբ հենց միայն ժողովրդի դեմ լինելու պատճառով ինչ-որ բան չի կառուցվել: Օրինակ` Կարապի լճի շրջակայքում նախագծված 2 հարկանի սրճարանը: Ժողովուրդը ուղղակի կանգնեց, ասաց` չի կարելի այստեղ դա կառուցել, ու նախագիծը կասեցվեց: Ամեն դեպքում` հասարակական կարծիքն էլ թերագնահատել չարժե:

Ս.Պ. – Իսկապես կան դրական օրինակներ, նույնիսկ բազմաթիվ, կարող եմ ասել: Իհարկե, մի քանի անգամ ավելի շատ են այն դեպքերը, որոնք հաջողությամբ չեն պսակվել: Մենք ինքներս էլ 7 տարի առաջ, երբ պայքարում էինք Հյուսիսային պողոտայի ձեր ասած էլիտար շենքերի կառուցման համար Երեւանի 17-18-րդ դարերի շենքերը քանդելու դեմ, միանշանակ արդյունքի չհասանք, բայց հասանք նրան, որ «Սիլ պլազայի» հատվածում որոշվեց ստեղծել Հին Երեւան թաղամասը: Միգուցե դա մեր բոլորի պատկերացրած արդյունքը չէ, բայց դա էլ լուծում է: Այստեղ շատ կարեւոր 2-րդ խնդիրն այն է, որ եթե մենք 7 տարի առաջ պայքարում էինք, դրա մի կողմում ինչ-որ անձանց ֆինանսական շահն էր: Այս անգամ Հայ առաքելական եկեղեցին է: Մենք ինքներս այդ եկեղեցու ներկայացուցիչ ենք: Լինելով հայ, լինելով այդ հոտի մի մասը` մենք գտնում ենք, որ լծակներ ունենք Վեհափառին կամ ով որ որոշում է կայացնում, ներկայացնելու իր հետեւորդների կարծիքը: Ես մեջբերում եմ նամակում եղած ձեւակերպումը. «Անթույլատրելի է կրկնել անհավատ խորհրդային իշխանության հակապատմական սխալը, եւ պատմական մի շերտի հաշվին ստեղծել մեկ ուրիշը»: Մենք նաեւ կառավարությանն ենք դիմում` եթե ձեւակերպել ես պատմաճարտարապետական եւ պահպանության ենթակա հուշարձանների չափանիշները, որոնց հիման վրա այդ շենքը մի անգամ մտել է ցուցակի մեջ, չպետք է դու ինքդ հակասես քո որոշումներին:

- Իսկ ի՞նչ եք կարծում, Երեւանը նոր եկեղեցիների կարիք ունի՞ եւ ընդհանրապես Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի առաջնային խնդիրն այսօր նոր եկեղեցի կառուցե՞լն է, երբ Աստծո շատ տներ այցելուների պակաս ունեն:

Մ.Թ. – Ես գտնում եմ, որ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի խնդիրը եկեղեցի կառուցելն է նախեւառաջ այն շրջաններում, այն թաղամասերում, որտեղ եկեղեցիներ չկան: Կենտրոնում դրանք բավական շատ են, եւ մի խաչմերուկի վրա 2-րդ եկեղեցին կառուցելը, իմ կարծիքով, այդքան էլ արդարացված չէ, մանավանդ որ դա պետք է կառուցվի մի բան քանդելու հաշվին:

- Այդ դեպքում ի՞նչը կարող է կառավարությանն ու Մայր Աթոռին մղել միեւնույն խաչմերուկի վրա 2-րդ եկեղեցին կառուցելու:

Ս.Պ. – Եթե մենք մոռանանք այն մոտեցումը, որ քաղաքները չպետք է կառուցվեն ինչ-որ բան քանդելով (օրինակ`Օպերայի շենքում էլ եղել է եկեղեցի, բայց դա չի նշանակում` Օպերան պետք է քանդվի), եւ եթե մոռանանք քաղաքի պատմականորեն ձեւավորված միջավայրը պահպանելու խնդիրը, ու դուք ինձ հարցնեիք` Երեւանում որտեղ կարելի է եկեղեցի կառուցել, ես կասեի` այն տեղում, որտեղ նախկինում եկեղեցի է եղել: Բայց մի շատ կարեւոր հանգամանք կա, քաղաքը այդպես չի կառուցվում, քաղաքը կառուցվում է հին ու նորն իրար կողքի դնելով, որոնք միմյանց հարստացնում են: Եթե սա ընդունում ես որպես ելակետ, արդեն սխալ է Պողոս-Պետրոս եկեղեցին իր տեղում կառուցելը: Մանեն շատ ճիշտ ասաց, որ կենտրոնում ունենք մի քանի եկեղեցիներ, որոնք պահպանված են եւ, բնականաբար, հսկայական քանակությամբ եկեղեցիներ կան, որոնք ընդհանրապես քաղաքներից դուրս են գտնվում, ժայռերում ծվարած եւ հոգածության կարիք ունեն:

- Իսկ ընդհանրապես ինչպե՞ս եք վերաբերվում այն փաստին, որ մեր երկրում շատ մարդիկ, որոնք թվում է` բացարձակապես կապ չունեն Աստծո, նրա պատվիրանների հետ, մի օր հանկարծ որոշում են եկեղեցի կառուցել:

Մ.Թ. – Ես կարծում եմ` դա այնքան էլ մեր խնդիրը չէ:

Ս.Պ. – Դա բոլորի իրավունքն է, դու ինքդ ես որոշում` ինչպես վերաբերվել եկեղեցուն:

- Լավ, իսկ եթե խոսենք Երեւանի ճարտարապետական տեսքի մասին, հավանո՞ւմ եք մեր նորացված մայրաքաղաքը:

Մ.Թ. – Ես ավելի շատ կուզենամ խոսել ոչ թե նրա մասին, ինչ կառուցվում է, այլ նրա, ինչ քանդվում է, որովհետեւ, ամեն դեպքում, ժամանակի հետ կպարզվի, թե կառուցվողն ինչ արժեք ունի: Բայց երբ մի բան քանդվում է նորը կառուցելու համար, սխալ մոտեցում է ու մեր խմբի նախաձեռնությունը հենց նրանում է, որ այս վերաբերմունքը փոխենք քաղաքաշինության հանդեպ, որովհետեւ երբ վերացնում ենք նախկին շերտերը, ստանում ենք անդեմ քաղաք:

Ս.Պ. – Պատասխանը միանշանակ է` ոչ, ինձ դուր չի գալիս ինչ տեղի է ունենում, եւ այդ ոչ-ի ամենակարեւոր բաղադրիչներից մեկը Մանեի ասածն է, որ մենք պետք է մեր պատկերացումները` քաղաք ստեղծելու մասին, փոխենք ու ոչ միայն քաղաք: Դուք կարող եք ՀՀ գյուղերում քայլել եւ շատ քիչ կտեսնեք մարդկանց, որ իրենց հայրական տունը պահպանած լինեն: Հայրական օջախի գաղափարը, ցավոք սրտի, զուտ կենացների մակարդակով սահմանափակվել է: Ուզում եմ ասել` մեղավորը հենց մենք ինքներս ենք… Հասարակությունն էլ կարող է պատվեր տալ ճարտարապետին, քաղաքապետին, իշխանությանը, որ ես այսպիսի քաղաք եմ ուզում, բայց մենք դա չենք անում:

«Էջմիածինը կարծես այլմոլորակային կառույց լինի»

April 3, 2011

a1plus.am
11.03.2010

Հարցազրույցը վարեց Վիկտորյա Աբրահամյանը.

«Պահպանենք «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճը» քաղաքացիական խումբ-նախաձեռնության կազմում է «Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության» ղեկավար Սամվել Կարապետյանը: Հիշեցնենք, որ Կառավարության որոշման համաձայն` «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճի տեղում պատրաստվում են վերակառուցել 1930թթ.-ականներին հիմնովի քանդված Պողոս-Պետրոս եկեղեցին:

-Պարոն Կարապետյան, բոլորը Ձեզ ճանաչում են որպես հուշարձանների պաշտպան, ի՞նչն է պատճառը, որ Դուք այսօր դեմ եք, որ «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճի տեղում, ինչպես եղել է նախկինում,  վերականգնվի Պողոս-Պետրոս եկեղեցին:

- Ինձ համար հուշարձաններ են մեր նախնիներից ժառանգած ամեն ինչ եւ տարբեր ժամանակներից` թե մինչ Քրիստոնեությունը եւ թե Քրիստոնեությունից հետո: Ինձ համար բնապաշտական Գառնիի տաճարը նույնքան կարեւոր է, որքան եկեղեցիները: Ինչ վերաբերում է Պողոս-Պետրոս եկեղեցիին, այն հիմնադրված է եղել 5-րդ դարում: Հետագայում այն վերականգնվել է 7-րդ դարում, նույնիսկ մնացած որմնանկարներ կան: Եկեղեցին վերանորոգվել է նաեւ 12-րդ դարում, իսկ հիմնովին վերանորոգվել է 19-րդ դարում եւ 20-րդ դարում հիմնահատակ քանդվել են` հակառակ նրան, որ թե Ալեքսանդր Թամամյանը, թե Ալեքսանդր Քալանթարը, եւ թե Մոսկվայից որմնանկարների մասնագետ Չիրիկովը ասել են, որ եկեղեցին արժեքավոր էր եւ չի կարելի քանդել: Եկեղեցու ներսում եղել են նաեւ հին տաճարի ճարտարապետական տաճարի բազմաթիվ բեկորներ:

- Իսկ որտե՞ղ են այսօր այդ բեկորները, Դուք հետաքրքրվե՞լ եք:

- Արժե հետաքրքրվել: Շատ կարեւոր է, թե ինչ են արել այդ բեկորների հետ: Կեղծում են, երբ ասում են, թե պետք է վերականգնեն եկեղեցին, քանի որ դրա համար անհրաժեշտ են քանդված տաճարի բեկորները, որոնք այսօր չկան: Պողոս-Պետրոսը հնարավոր չէ վերականգնել, քանի որ այն կառուցված է եղել տաշու շարով` փոքր քարերով եւ պատերի հիմնամասում ունեցել է հատվածներ, որոնք ավանդված են եղել վաղ միջնադարից` 5-րդ եւ 7-րդ դարից: Այսօր նաեւ ճիշտ չեն նշում եկեղեցու տարածքը: Այն ոչ թե եղել է «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճի, այլ հենց «Մոսկվա» կինոթատրոնի տարածքում: Ընդհանրապես վերականգնում են այն հուշարձանը, որն իր տեղում, սակայն ինչ-որ չափով քանդվել է, այս դեպքում մենք վերականգնելու նյութ չունենք:Այսօր նույնիսկ Զվարթնոցի տաճարը հնարավոր չէ վերականգնել, քանի որ քարերի նույնիսկ 10 տոկոսը կա իր տեղում: Այսինքն, գրեթե նոր եկեղեցի պետք է կառուցել, դրա համար էլ չեն վերականգնում Զվարթնոցը եւ նման շատ հուշարձաններ:

- Այսինքն` Կառավարության որոշման համաձայն` պետք է նոր եկեղեցի կառուցե՞ն «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճի տարածքում:

- Այո, ուզում են նոր եկեղեցի կառուցել, սակայն մի խաչմերուկ վերեւ եկեղեցի կա`13-րդ դարում կառուցված Կաթողիկե եկեղեցին, որի հյուսիսային պատին կից, 2 մետր հեռավորության վրա արդեն օծում է կատարվել`հայ եկեղեցուն անհարազատ սուրբի անունով: Մենք չենք ունեցել Սուրբ Աննա: Մի հատ էլ Սուրբ Աննա կա Վայքում: Նման սուրբ մենք երբեք չենք ունեցել: Եթե բարերարի անունը չլիներ Աննա, այլ լիներ Դեզդեմոնա, ապա Սուրբ Դեզդեմոնա կլիներ, որովհետեւ Աննան ընդամենը բարերարի կնոջ անունն է: Այդ տարածքն արդեն օծված է եւ նոր եկեղեցի պետք է կառուցեն, որը պետք է ճնշի Կաթողիկեն, որն իսկապես գոհար է: Մենք չունենք հարգանք մեր հուշարձանների նկատմամբ: Ես ուրախ կլինեի, եթե ժամանակին Պողոս-Պետրոս եկեղեցու բոլորները պահպանած լինեին եւ այսօր տեղադրեին Կաթողիկեի բակում` որպես բաց թանգարան:

- Ձեր կարծիքով մենք այսօր նոր եկեղեցիներ կառուցելու կարիք չունե՞նք:

- Բարեբախտաբար, մենք այսօր չունենք այդքան խավարամիտ ժողովուրդ: Ամաչելու բան է. Եվրոպայում, ընդհանարապես որեւէ զարգացած երկրում եկեղեցի չեն կառուցում, եղածներն են փակվում կամ վերածվում են համերգասրահների, ցուցասրահների, թանգարանների, սակայն դադարում են գործել իբրեւ եկեղեցիներ: Եկեղեցիներ այսօր կառուցվում են ամենախավար քրիստոնյա երկրներում եւ մզկիթներ են կառուցվում մահմեդական երկրներում, որովհետեւ զարգացած մահմեդական երկիր չկա: Ցավոք, մեզ մոտ էլ սկսել են եկեղեցիներ կառուցել: Չի կարելի:

- Իսկ «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճն այսօր իրենից ճարտարապետական արժեք ներկայացնո՞ւմ է, ի՞նչ դեր ունի երեւանցիների կյանքում:

- Եթե ճարտարապետները գտնում են, որ այն իր ժամանակի ճարտարապետությունն է արտացոլում, իսկ նման կարծիք ոչ մեկ հոգի է հայտնել, ապա այն պետք է պահպանվի, առավել եւս, որ նոր եկեղեցի կառուցելու կարիք չկա: Ես հայտնվել եմ «Պահպանենք «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճը» քաղաքացիական խումբ-նախաձեռնությունում երկու հիմնավոր պատճառով` վերականգնելու նյութ չկա եւ երկրորդ` մենք պետք է կարողանանք դուրս գալ խավարի ճիրաններից: Մենք նոր եկեղեցիների կարիք չունենք: Եթե մեր եկեղեցին այդքան մտածում է իր ազգի մասին, ապա նախ թող իր ծխի, իր հոտի համար տուն կառուցի: Մարդիկ Հայաստանը լքում են, որովհետեւ չեն կարողանում ապրել, իսկ իրենք կառուցում են մի օբյեկտ, որտեղ պետք է մոմ վառեն Հայաստանից արտագաղթածնե՞րը, ովքե՞ր պետք է մոմ վառեն: Դեռ քո հոտին ամրացրու, հետո որպես շինարար անմահացիր: Միայն եկեղեցի կառուցելով չէ, որ կարելի է հիշատակ թողնել. հազար ու մի խնդիր ունի այսօր ազգը` աշխատատեղից սկսած, գյուղեր կան, որ դեռ դպրոց չունեն: Այս ի՞նչ մանյա է եկեղեցի կառուցելը:

- Կառավարության որոշման համաձայն` «Մոսկվա» կինոթատրոնի տերը, որը այս օրերին անհասանելի է դարձել լրագրողների համար, ինքնակամ է այդ տարածքը հանձնել Սուրբ Էջմիածնին` Պողոս-Պետրոս եկեղեցի կառուցելու համար: Ձեր հիմնավորումներից հետո` զերծ կմնամ «վերականգնել» կամ «վերակառուցել» բառերից:

- Դարեր շարունակ եկեղեցիներ կառուցել են մեղքերի թողության համար: Այդքան մեղք ունե՞ն: Թող ճիշտ ապրեն, համեստ ապրեն, ազնիվ ապրեն եւ վերջում էլ ստիպված չլինեն եկեղեցի կառուցել:

- Վերջին տարիներին Հայ առաքելական եկեղեցու տարածքները տարբեր ճանապարհներով ավելանում են: Ինչպե՞ս եք գնահատում այդ փաստը:

- Դա վտանգավոր երեւույթ է: Մենք բոլորս պարտավոր ենք հիշել Պապ թագավորին, երբ նա ստիպված եղավ դուրս գալ եկեղեցու դեմ, միայն այն պատճառով, որ եկեղեցին այնքան տարածքներ էր ձեռք գցել, որ եկեղեցու հարստությունը ավելի մեծ էր, քան պետության: Մենք դեռ այդ վտանգավոր վիճակը չունենք, սակայն եթե այսպես շարունակվի մի 10 տարի, ապա մենք լուրջ խնդիրներ կունենանք: Մեր եկեղեցին, տնտեսական առումով, երբեք սատար չի եղել պետությանը եւ չի եղել: Պետություն պահելու համար պետք է բանակ պահել, որի համար մեծ հասույթներ են պետք: Չի կարելի վանքապատկան կարգավիճակի մեջ այդքան լուրջ հասույթներ եւ մեծ տարածքներ ունենալ:

- Ձեր կարծիքով եկեղեցին իր վրա պետք է վերցնի բանակի ծախսե՞րը:

- Եթե 1700 տարի չի վերցրել, այսօր հրաշք տեղի չի ունենա: Ես դրան չեմ հավատում: Ես փաստերին եմ հավատում, իսկ փաստերը վկայում են, որ 1915թ. Մեղ եղեռնի նախօրեին Արեւմտյան Հայաստանի ամենահետին գյուղում գոնե մի մատուռ կար, իսկ որոշ գյուղեր մի քանի եկեղեցիներ ունեին, եւ ունեինք ծով հոգեւորականություն, բայց հնարավոր եղավ, չէ՞, մեզ եղեռնի ենթարկել: Լուսանկարներում տեսնում ենք` քահանան քայլում է առջեւից, հանգիստ, իր ամբողջ հոտը հետեւից գցած, ընդամենը մեկ-երկու թուրք զինվորի ուղեկցությամբ` ուղիղ դեպի Դեր Զոր: Մենք տեսնում ենք, որ եկեղեցու կարիք չունենք: Եթե եկեղեցին այդքան օգտակար լիներ ազգին, ազգը Տեր-Զոր գնացած չէր լինի` հոգեւորականների գլխավորությամբ: Հոգեւորականները ժողովրդին մարտի կկոչեին, այլ ոչ թե դրախտի սին գաղափարներով ուղեղները արդուկեին եւ հանուն ոչնչի նահատակեին ազգին: Եթե եկեղեցին իր հոտի հոգսը քաշող լինի, ապա այսօր հստակ կտեսնի, իր ժողովրդի իրական հոգսը: Այսօր գյուղեր կան, որ եկեղեցի են կառուցել, բայց երբ գնում ես` նույնիսկ դուռը բաց չէ եւ գյուղում չգիտեն էլ, թե բանալին ում մոտ է:Այս հիմքի վրա, ես տեսնում եմ, որ էջմիածինը անհաղորդ է իր հոտին: Էջմիածինը կարծես այլմոլորակային կառույց լինի Հայաստանի տարածքում:

Եկեղեցին գրոհում է

April 3, 2011

lragir.am
11.03.2010

Ինչպես հայտնի է, մի խումբ քաղաքացիներ եւ մտավորականներ նամակ էին հղել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին, որպեսզի կանխեն Մոսկվա կինոթատրոնի ամառային դահլիճը քանդելու գնով նրա տեղում Պողոս-Պետրոս եկեղեցու կառուցումը: Այդ եկեղեցին եղել է կինոթատրոնի տեղում եւ քանդվել Խորհրդային իշխանության “ձեռամբ”: Հիմա ցանկանում են պատմական եկեղեցու տեսքով կառուցել նորը, քանդելով կինոթատրոնի ամառային դահլիճը:

Թվում էր, որ Երեւանի կենտրոնում երեւանցիները ականատես են լինում միայն “էլիտարիզմի” էքսպանսիային, որը բազմահարկ շենքերի կառուցման համար քանդում է ամեն ինչ: Բայց պարզվում է, որ Երեւանի կենտրոնը գրոհում է նաեւ Հայ Առաքելական Եկեղեցին: Տարիներ առաջ եկեղեցին քանդել տվեց Գրականության ինստիտուտի շենքը, որ գտնվում էր Աբովյան-Սայաթ-Նովա խաչմերուկի վրա, որպեսզի այնտեղ կառուցվի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի երեւանյան կեցավայր:

Հիմա եկեղեցին քանդել է տալիս Մոսկվա կինոթատրոնի ամառային դահլիճը, որպեսզի այնտեղ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի կառուցվի: Լավ է դեռ, որ եկեղեցին առայժմ հանրային օբյեկտներ է քանդել տալիս ու դեռ չի անցել քաղաքացիների բնակության վայրերը “իրացնելուն”: Ով իմանա, թե իր տան տեղն ասենք ինչ պատմական մատուռ է եղել, որը մեկ էլ հանկարծ կարող են որոշել վերականգնել:

Որն է այդ ամենի իմաստը, երեւի միայն եկեղեցին եւ նրան օժանդակող կառավարությունը կիմանան: Ինչ արժեք է ներկայացնելու իրենից նոր կառուցվելիք Պողոս-Պետրոսը, երեւի թե դարձյալ նրանք կիմանան: Խնդիրն անշուշտ Մոսկվա կինոթատրոնի ամառային դահլիճը չէ: Երեւանցիներն ինքնասպան չեն լինի, եթե դահլիճը այլեւս չլինի, կամ լինի մեկ այլ տեղ, առավել եւս, որ դահլիճի սեփականատեր ընկերությունը կարծես թե դեմ էլ չէ, որ քանդեն ու տեղը եկեղեցի կառուցեն:

Խնդիրը երեւույթն է, որի կրողը փաստացի նաեւ Հայ Առաքելական եկեղեցին է դառնում, որ ով ուժեղ է, ով ազդեցություն ունի, կարող է ցանկացած բան քանդել ու տեղը շինել իր ուզած բանը:

«Մոսկվա» կինոթատրոն. դարձ ի շրջանս յուր. փորձառու ճարտարապետը դեմ է կինոթատրոնի հաշվին եկեղեցու կառուցմանը

April 3, 2011

armenianow.am
02.03.2010

Հայաստանի ճարտարապետների միության նախագահը կտրականապես դեմ է, որ «Մոսկվա» կինոթատրոնի բացօթյա դահլիճի տեղում վերակառուցվի Սբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, թեև կառավարությունն արդեն հաստատել է այդ որոշումը:

Նախորդ շաբաթ ՀՀ կառավարությունը հերթական նիստի ժամանակ ընդունել է «Մոսկվա» կինոթատրոն» ՍՊԸ տնօրինության առաջարկությունը Երևանի Աբովյան 18 հասցեում գտնվող սեփականության իրավունքով ընկերությանը պատկանող «Մոսկվա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճի շենքի զբաղեցրած հողատարածքն անհատույց` սեփականության իրավունքով օտարել Մայր Աթոռ Սբ Էջմիածնին` նախկինում խորհրդային իշխանությունների կողմից 1930-ականներին քանդված Սբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցու տեղում նոր եկեղեցի կառուցելու համար։

«Ինձ մոտ այնպիսի տպավորություն է, որ մենք ամեն ինչ անում ենք, որ միայն եկեղեցի կառուցենք,- «ԱրմենիաՆաուին» ասել է ճարտարապետների միության նախագահ Մկրտիչ Մինասյանը: – Բացի այդ, բացօթյա դահլիճի տարածքը շատ փոքր է, իսկ այդ եկեղեցին տարիներ առաջ զբաղեցրել է ամբողջ «Մոսկվա» կինոթատրոնի տարածքը»:

Հոգևոր այրերը այլ կերպ են մեկնաբանում եկեղեցու վերակառուցումը: Մայր Աթոռ Սբ Էջմիածնի տեղեկատվական համակարգի տնօրեն տեր Վահրամը ողջունում է «Մոսկվա» կինոթատրոնի քայլը:

«Արդյունքում կվերականգնվի պատմական արդարությունը, քանի որ այն հսկա կառույցը, որը կործանվեց սովետական իշխանության օրոք, պետք է մի օր նորից վերականգնվեր»,- ասաց Տեր Վահրամը:

Նրա հաղորդմամբ`դեռ պարզ չէ, թե ե´րբ կսկսվեն ապամոնտաժման աշխատանքները, ու ինչ տեսք կունենա եկեղեցին:

Մինչև 1931թ. քանդվելը` Սբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին Երևանի հնագույն եկեղեցիներից էր` կառուցված V-VI դարերում, որը վերակառուցվել է 1679 թվականի ավերիչ երկրաշարժից հետո:

Հետագայում` 1930-ականներին, Սբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցու տեղում կառուցվեց «Մոսկվա» կինոթատրոնը: Հետագա տասնամյակների ընթացքում երևանցիներն աստիճանաբար սիրեցին նաև խորհրդային ճարտարապետության առաջարկած լուծումը: Սակայն եկեղեցու մասին հիշողությունը ոմանց, հատկապես քաղաքի ավագ սերնդի ներկայացուցիչների մոտ, դեռևս պահպանվել է` չնայած խորհրդային իշխանությունների` այն մոռացության տալու ջանքերին:

Նոր եկեղեցի: «Հերթական խավարի օջախն է լինելու»

April 3, 2011

panorama.am
25.02.2010

«Անիմաստ, անտրամաբանական եմ համարում նոր եկեղեցու կառուցումը»,- այսպես արձագանքեց Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության տնօրեն, հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը կառավարության ընդունած այսօրվա որոշմանը, ըստ որի` «Մոսկվա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճի շենքի զբաղեցրած հողատարածքը անհատույց` սեփականության իրավունքով պետք է օտարվի Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին` նախկինում խորհրդային իշխանության կողմից քանդված Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցու տեսքով համապատասխան տեղում նոր եկեղեցի կառուցելու համար:

Ըստ նրա, անտրամաբանությունը կայանում է նրանում, որ այդ տեղից ուղիղ մեկ փողոց ներքև գտնվում է Կաթողիկե եկեղեցին (ամառային դահլիճը`Աբովյան 18 հասցեում է, իսկ Կաթողիկեն` Աբովյան-Սայաթ-Նովա խաչմերկում): «Այդտեղ նաև կառուցելու են Սուրբ Աննա եկեղեցին: Մենք նույնիսկ այդ անունով սուրբ չենք էլ ունեցել»,- ասաց ճարտարագետը:

Հիշեցնենք, որ նախորդ տարվա հուլիսին տեղի է ունեցել Սուրբ Կաթողիկե եկեղեցու հարակից Սուրբ Աննա եկեղեցու և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի երևանյան նստավայրի հողօրհնեքի արարողությունը:

«Հերթական խավարի օջախն է լինելու»,- Panorama.am-ին ասաց Սամվել Կարապետյանը:

Դպրոցներում կրոնական ուղղվածության քարոզներ են իրականացնում

April 3, 2011

azg.am
16.03.2010

Կան դպրոցներ, որոնց տնօրեններն ու ուսուցչական անձնակազմի որոշակի մասը ներքաշված են կրոնական որեւէ կազմակերպության, աղանդի մեջ ու դասաժամն օգտագործում են աշակերտներին կրոնի պատմություն դասավանդելու համար: Իսկ կրթության օրենքով ամրագրված է, որ կրթությունն ունի աշխարհիկ բնույթ, եւ դպրոցներում դավաբանական խնդիրների քարոզում չպետք է իրականացվի: Վերոնշյալ օրենքի խախտման բազմաթիվ փաստեր է արձանագրել «Համագործակցություն հանուն ժողովրդավարության» կենտրոնի նախագահ Ստեփան Դանիելյանը : Ուսումնասիրությունների հիման վրա շուտով կհրապարակվի զեկույց, որտեղ մատնանշված են այն դպրոցներն ու տնօրենները, որոնք ներքաշված են կրոնական քարոզչության մեջ: «Դպրոցներում որեւէ կրոնական ուղղվածության ներկայացուցիչ իրավունք չունի քարոզ իրականացնելու. եթե կատարվում է քարոզ, պետք է պատիժ սահմանվի», նկատում է նա:

 Քայքայիչ պաշտամունքից տուժածների օգնության եւ վերականգնողական կենտրոնի նախագահ Ալեքսանդր Ամարյանը պատմում է, որ որոշ դպրոցներում ժամանակին կային ուսուցիչներ, որոնք Եհովայի վկաներ էին եւ դասաժամերին դասավանդում էին կրոնի պատմություն: Նա զարմանում է, երբ ասում են, որ Հայաստանում կրոնական կառույցներին ճնշում են: Իր հիմնավորմամբՙ դա հնարավոր չէ, որովհետեւ Հայաստանում չկա համապատասխան օրենք նրանց ճնշելու համար: Ճնշում են միայն այն դեպքում, երբ կրոնական կազմակերպությունները կապված են բիզնեսի հետ: «Հայաստանում կրոնական կառույցները պետություն են պետության մեջ: Որոշ չափով ճնշում են Եհովայի վկաներին, նրանց դատապարտում զինծառայություն չանցնելու համար», նշում է փորձագետը:

Ըստ Ամարյանիՙ թեպետ խոսում են հոգեորսության մասին, սակայն օրենքով ամրագրված չէ նաեւ, թե ինչ է նշանակում հոգեորսությունը: Ինչ վերաբերում է կրոնական կազմակերպություններին, նրանց աշխատանքը թափանցիկ չէ. հաճախ գործում են բարեգործության անվան տակ:

Նախարարի «հորդորակները»

April 3, 2011

aravot.am
10.02.2010

Ըստ ԿԳ նախարարի՝ ուսխորհուրդները պետք է աշխատեն եկեղեցու հետ եւ եկեղեցու համար

«Դուք այնպիսի հնարավորություններ ունեք, որ մենք կերազեինք ունենալ: Ես ձեզ հորդորում եմ՝ ակտիվ եղեք եւ օգտագործեք այն բոլոր հնարավորությունները, որ ունեք»,- նկատի ունենալով ուսանողական կազմակերպություններից քաղաքական դաշտ մտածներին, ովքեր կարող են ուսխորհուրդներին անհրաժեշտ լոբբինգն անել տարբեր հարթություններում, երեկ ասաց ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարար Արմեն Աշոտյանը՝ բուհերի ուսխորհուրդների նախագահների հետ հանդիպման ժամանակ: Պարոն Աշոտյանը հանդիպման ընթացքում քանիցս հիշեց, որ ինչպես ինքը, այնպես էլ կառավարությունում եւ խորհրդարանում հայտնված ոչ քիչ չինովնիկներ նախկին ուսխորհրդականներ են: Սակայն, կարծում եմ, բուհերի այսօրվա ուսխորհուրդների նախագահներին դա հիշեցնելու կարիքը չկա. նրանք բոլորն էլ շատ լավ հասկանում եւ տեսնում են, թե ինչ հրաշալի տրամպլին է ուսխորհուրդը, այն էլ՝ ՀՀԿ անդամակցության հետ զուգակցված՝ քաղաքական-տնտեսական դաշտ մտնելու եւ այնտեղ հնարավորինս հարմարավետ տեղավորվելու համար: Եվ նրանց հիմնական մասը ուսխորհուրդներում հենց այդ տեսլականն ունենալով է հայտնվել:

Այդուհանդերձ, ուսխորհուրդ ասվածը, բացի մեծ քաղաքականությանը պատրաստելուց, այլ գործառույթ էլ ունի, ճիշտ է՝ ավելի ձանձրալի եւ հոգնեցուցիչ՝ պաշտպանել ուսանողների շահերը: Եվ երեկ Արմեն Աշոտյանը շեշտը դնում էր հենց այդ խնդրի վրա: «Հարկավոր է վերականգնել ուսանողների շրջանում ուսխորհուրդների ունեցած վստահությունը: Ձեր հենարանը պետք է լինի ոչ թե ռեկտորատը, այլ՝ ուսանողությունը: Դուք պետք է աշխատեք ոչ թե ռեկտորի համար, այլ՝ ուսանողության»,- հորդորում էր նախկին ուսխորհրդականը՝ ներկա ուսխորհրդականներին, կամ ներկա չինովնիկը՝ ապագա չինովնիկներին:

Նախարարի մոտ երեկ հորդորներն ուղղակի հորդում էին: Բացի վերոնշյալներից՝ նա նաեւ հորդորեց ուսանողական միջոցառումներ կազմակերպելիս առաջնահերթ նկատի ունենալ եկեղեցին, բանակն ու Արցախը: «Ուսանողությունը պետք է վերադառնա դեպի եկեղեցի: Մի ինստիտուտ է եկեղեցին, որի հետ եւ որի համար դուք պարտավոր եք աշխատել»,- ուսխորհուրդների ուսերին պարտավորություն դրեց նախարարը:

Ա. Աշոտյանն ասաց նաեւ, որ ուսանողներից ստացված նամակներում հիմնականում շոշափվում են հետեւյալ հարցերը՝ սոցիալական խնդիրներ, անարդարություններ, կոռուպցիոն դրսեւորումներ: Եվ այս հարցերը լուծելու առումով, ըստ նախարարի, մեծ է ուսխորհուրդների դերը. «Ձեր հարցադրումները կտրուկ դրեք բուհի ռեկտորի առջեւ: Բոլոնիայի գործընթացի ողջ տրամաբանությունը տանում է նրան, որ բուհն ուսանողի համար է, ուսանողը կրթական գործընթացի սուբյեկտ է: Մենք այսօր ունենք թղթի վրա գրված լավ օրենսդրություն՝ ի նպաստ ուսանողների: Բուհերի կառավարման մարմիններում ձայների 25%-ն ուսանողներին է պատկանում, սակայն, ցավոք, բոլոր վերապահված իրավունքներից չեք օգտվում: Ինձ հայտնի են դեպքեր, երբ ռեկտորները փոխել են ուսանողական խորհուրդների կազմերը: Առաջիկայում ես պետք է հանդիպեմ ռեկտորների հետ եւ կհանձնարարեմ, որ այդ հարցում ուշադիր լինեն: Լավ ռեկտորը պետք է շահագրգռված լինի ուժեղ ուսխորհուրդ ունենալ: Ուսանողը վճարում է ուսման համար, հաճախ բավականին մեծ գումարներ եք վճարում եւ դրան համապատասխան որակ պետք է պահանջեք: Բուհերի բյուջեների 2/3-ը ձեր վարձավճարներից է գոյանում: Ուսանողության ձայնը պետք է որոշիչ լինի»:

Ուսխորհուրդների նախագահներն էլ իրենց խնդիրները բարձրացրին: Մասնավորապես՝ ուսխորհուրդների իրավական կարգավիճակի հարցը, որը ոչ մի կերպ լուծում չի ստանում: «Դեռ 10 տարի առաջ, երբ ես էի այդ ոլորտում, մենք մի շարք հարցեր ենք բարձրացրել, որոնք այդպես էլ լուծում չեն ստացել, եւ կարգավիճակի հարցը դրանցից մեկն է: Դա խնդիր է, որի լուծումն առայժմ չի գտնվել»,- նկատեց նախարարը եւ համաձայնեց ուսանողների հետ, որ պետք է ստեղծել այդ հարցի լուծմամբ զբաղվող աշխատանքային խումբ:

Հանդիպմանը ներկա էին պետական բուհերի ուսխորհուրդների նախագահները եւ մասնավոր բուհերի ուսանողական ասոցիացիայի նախագահն ու տեղակալը, որոնք էլ բարձրացրին իրենց դաշտի խնդիրները: Ա. Աշոտյանը նկատեց, որ այսօր կրթությունը թերեւս միակ ոլորտն է, որտեղ հասարակությունը դեռ գերադասում է պետական, ոչ թե մասնավոր ծառայությունը: Սակայն նա խոստացավ, որ 2011 թվականից բոլոր բուհերում՝ անկախ կազմակերպչաիրավական ձեւից, լինելու են ընդունելության միասնական քննություններ, եւ այդ դեպքում արդեն մասնավոր բուհերը չեն կարող իրենց ուզած պայմաններով ընդունել ուսանողների ու կամաց-կամաց կհավասարվեն պետական բուհերին ոչ միայն դե յուրե, այլեւ դե ֆակտո:

Հոգեորսություն՝ բարեգործության անվան տակ

April 3, 2011

aravot.am
23.01.2010

Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի փոխդիվանապետի համոզմամբ՝ այն կրոնական կազմակերպությունները, որոնք վտանգ են ներկայացնում մեր հասարակության ֆիզիկական եւ հոգեւոր անվտանգության համար, պետք է պատասխանատվության կանչվեն:

Հայաստանում գաղտնի աղանդավորական կազմակերպություններ կան, որոնք բացահայտ չեն գործում, բայց՝ իբրեւ հասարակական կազմակերպություններ, բարեգործության անվան տակ զբաղվում են հոգեորսությամբ եւ կործանում բազմաթիվ հայ ընտանիքներ: Կան որոշ կրոնական կազմակերպություններ, որոնք իրենց ծեսերի ժամանակ մարդկանց են զոհաբերում, իրենց երեխաներին դպրոց չեն ուղարկում, աշխարհից, հասարակությունից կտրված լինելով՝ իրենց զրկում են նույնիսկ տարրական կենցաղային պայմաններից, երեխաներին ստիպում են ծոմ պահել եւ հաց չուտել: Այդ կազմակերպություններին ինչ-ինչ ճանապարհներով հաջողվում է անդամացուցակ լրացնել ու խաբեության միջոցով մարդկանց իրենց շարքերը ներգրավել: Չնայած նման աղանդավորական կազմակերպությունները ենթակա են քրեական պատասխանատվության, բայց հոգեորսության պահին նրանց բռնացնելն ու, առավել եւս՝ ապացուցել, որ ոչ թե քարոզչություն, այլ հենց հոգեորսություն են անում, շատ դժվար է, որովհետեւ ներկայումս գործող «Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքում հոգեորսության սահմանումը դժվար է տարանջատել հակառակ երեւույթից՝ քարոզից: Չնայած արդեն մշակվել եւ առաջին ընթերցմամբ ընդունվել է օրենքի նոր նախագիծը, բայց այնտեղ էլ հոգեորսության սահմանումը շատ կազմակերպություններ սխալ ու երկիմաստ են համարում՝ պնդելով, որ այն հակասում է Սահմանադրությամբ ամրագրված խոսքի ազատությանը: Այս մասին «Առավոտի» հետ զրույցում Մայր աթոռ Սբ. Էջմիածնի փոխդիվանապետ հայր Մեսրոպ աբեղա Պարսամյանը, մեկնաբանելով աղմուկ բարձրացրած օրինագծի որոշ հոդվածներ, վստահեցրեց, որ հոգեորսության նոր սահմանումը բոլորովին էլ չի բռնանում խոսքի ազատությանը: Ըստ այդ սահմանման՝ «Արգելվում է հոգեորսությունը, եւ հոգեորսություն է համարվում քաղաքացիների նկատմամբ այն քարոզչական ներգործությունը, որի ընթացքում առաջարկվում կամ տրամադրվում է նյութական խրախուսանք, գործադրվում է ֆիզիկական կամ հոգեբանական ճնշում կամ հարկադրանք, անձը կրկնակի եւ ավելի անգամ հետապնդվում է իր բնակարանում, աշխատավայրում, հանգստի կամ այլ վայրերում, ինչպես նաեւ հեռախոսազրույցով»: Ստացվում է, որ եթե փողոցում քայլում ես, մեկը մոտենում է, խոսում է Արմագեդոնի, Եհովայի մասին եւ ասում, որ խաչին չպետք է հավատալ, դու էլ լսում ես, նա չի պարտադրում, ու դու ակամայից հայտնվում ես Եհովայի վկաների ցուցակում, դա հոգեորսություն չէ եւ, ըստ օրինագծի, ոչ էլ պատժելի է:

Սակայն, ըստ հայր Մեսրոպի՝ «Դատապարտելի է ոչ թե կրոնական համոզմունք ունենալը, որը մարդու հիմնարար ազատությունների եւ իրավունքների մաս է կազմում, այլ այդ կրոնական համոզմունքի այն արտահայտությունը, որը վտանգ է ներկայացնում հասարակության բարոյական եւ ֆիզիկական անվտանգության համար: Այս է հաստատում նաեւ «Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան»:

Շատ կրոնական կազմակերպություններ դժգոհում էին, որ իրենք հաճախ բարեգործություն են անում, իսկ դա նոր օրինագծով ընկալվում է որպես քարոզչության ժամանակ նյութական խրախուսանք՝ հոգեորսության նպատակով: Մինչդեռ, հայր Մեսրոպի խոսքերով՝ «Միանշանակ անընդունելի եւ դատապարտելի է նյութական խրախուսանք կամ օգնություն տրամադրել եւ դրան զուգահեռ՝ մարդկանց պարտադրել սեփական գաղափարներն ու համոզումները: Այս երեւույթը անընդունելի է ցանկացած քարոզչության պարագային՝ կրոնական, քաղաքական եւ այլն»: Հայտնի է աստվածաշնչյան այն խոսքը, որ աջ ձեռքդ չպետք է իմանա, թե ինչ տվեց ձախդ, ոչ թե թմբկահարես քո բարեգործության մասին այնպես, որ բոլորն իմանան:

Նոր օրինագծում նաեւ նշված է, որ «ՀՀ տարածքում արգելվում է այն կրոնական կազմակերպությունների գործունեությունը, որոնք իրենց գործունեության ընթացքում իրականացնում են կամ փորձում են իրականացնել անդամների անձնական կյանքի, տեղեկացվածության, առողջության եւ սեփականության վերահսկողություն»: Ամբողջ աշխարհում, եթե կրոնական կազմակերպությունները չեն համապատասխանում միջազգային կոնվենցիաներին, նման կազմակերպություններին իրավաբանական կարգավիճակ չեն տալիս, ոչ թե գործունեությունն արգելում են: Ուստի «Առավոտի» հարցին՝ ինչո՞ւ է մեր պետությունը անձնական վերահսկողության համար միանգամից ուզում արգելել այդ կազմակերպությունների գործունեությունը՝ հայր Մեսրոպը պարզաբանեց. «Անձնական կյանքի, տեղեկացվածության, առողջության եւ սեփականության վերահսկողության մասին իրապես կան մի շարք կրոնական կազմակերպությունների հետ կապված փաստացի օրինակներ, որոնք ցույց են տալիս, թե որքան վտանգավոր կարող են լինել նման կազմակերպությունները՝ մարդու անձնական, ընտանեկան եւ հասարակական կյանքի համար: Օրինակ՝ Հայ առաքելական եկեղեցում խոստովանությունը գաղտնի է, եւ դրա ժամանակ պետք է ներկա լինեն միայն քահանան ու խոստովանող անձը: Իսկ ժամանակակից կրոնական ուղղություններից շատերի մոտ խոստովանությունը տեղի է ունենում երեք հոգու ներկայությամբ եւ գաղտնիություն բնավ չի ապահովվում: Հավատացյալից կորզված խիստ անձնական տեղեկությունները հետագայում օգտագործվում են նրանց իսկ դեմ «անհնազանդության», կազմակերպությունը լքելու ցանկության դեպքում»: Այսինքն՝ պարզվում է, որ նախապես անկեղծ մղումներից ու հավատքից տվյալ կրոնական կազմակերպությանն անդամագրված մարդիկ, երբ հասկանում են, որ խաբված են եւ ցանկանում են հրաժարվել տվյալ կրոնական կազմակերպությունից, այդժամ գործի է դրվում «թանկարժեք» ինֆորմացիան, եւ նրանք հայտնվում են անելանելի կացության մեջ:

Ինչպես նշեց հայր Մեսրոպը, կան կրոնական կազմակերպություններ, ովքեր օգտագործում են մեր եկեղեցու խորհրդանիշները, որպեսզի նմանության պատրանք ստեղծեն եւ մարդկանց խաբեն: Նոր օրինագծով արդեն կարգելվի մեր եկեղեցու խորհրդանիշների անհարկի ու ոչ տեղին օգտագործումը: Օրինակ, Առաքելական եկեղեցու գմբեթները ճարտարապետական ուրույն տեսք ունեն, եւ եթե որեւէ այլ կրոնական կազմակերպություն նույն ոճով այստեղ ցանկանա եկեղեցի կառուցել, օրենքը կկանխի, որ մեր հավատացյալները չխաբվեն ու այն չշփոթեն Հայ առաքելական եկեղեցու հետ:

Հայ հոգեւորական. Իսրայելն ուզում է ազատվել հայկական տարրից

April 3, 2011

news.am
11.01.2010

Երուսաղեմում հայկական եւ հունական հոգեւորականների միջեւ անընդհատ բախումները Իսրայելի իշխանությունների սադրիչ գործողությունների արդյունքն են։ Նրանք իրենց առջեւ նպատակ են դրել ազատվել Երուսաղեմում հայկական տարրից։ Լրագրողների հետ հանդիպմանը նման կարծիք է հայտնել Երեւանի Սուրբ Սարգիս եկեղեցու հոգեւոր հովիվ Տ. Շահե քահանա Հայրապետյանը։

Նրա խոսքով, հրեաների սուրբ լեռը՝ Սիոնը, փաստորեն գտնվում է հայ համայնքի տիրապետության տակ։ Քահանայի հաղորդմամբ, Իսրայելը հայերին իրենց տարածաշրջանից դուրս հանելու ծրագրային քաղաքականություն է իրականացնում։ Ընդ որում, Հայաստանի Հանրապետությունը ոչնչով չի կարող դիմակայել այդ քաղաքականությանը, քանի որ նման մոտեցումը կարող է ընկալվել միջամտություն այլ երկրի ներքին գործերին։ Բացի դրանից, Հայաստանն այդ տարածքները բնակեցնելու եւ զարգացնելու միջոցներ չունի, եւ այդ խնդիրը այնտեղ փորձում է իրականցնել «հայ հոգեւորականությունը»։

Ընդ որում, Հայրապետյանը կարծում է, որ նման պայմաններում բախումները կշարունակվեն նաեւ հետագայում, քանի որ խնդիրն ունի ոչ միայն կրոնական, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ։

Հիշեցնենք, որ Բեթղեհեմի Սուրբ Ծննդյան տաճարում հայ եւ հույն հոգեւորականների միջեւ վերջին ծեծկռտուքը եղել է դեկտեմբերի 30-ին եւ ավարտվել է ոստիկանների միջամտությամբ։ Ծեծկռտուքի ժամանակ հայ հոգեւորականներից մի քանիսը վիրավորվել են։ Երուսաղեմում հայ եւ հույն հոգեւորականների միջեւ միջադեպերն արդեն «ավանդական» են դարձել: Նման դեպքերը Երուսաղեմում տեղի են ունենում հիմնականում Սուրբ Ծննդյան եւ Սուրբ Զատկի կամ Հարության եկեղեցական տոների կապակցությամբ: Պատճառն այն է, որ հույն հոգեւորականներին դուր չի գալիս, որ ավանդաբար հայ հոգեւորականները մեծ դերակատարում ունեն Երուսաղեմում տեղի ունեցող արարողություններին։

Հայոց հողերն ու ոգին զիջեցինք՝ Հայոց հավատն ուրանալով

April 1, 2011

ԻԻՀ նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի հրավերով ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը եղավ Թեհրանում եւ Իրանի նախագահի ու հոգեւոր առաջնորդ Սեյյեդ Ալի Խամենեիի հետ մասնակցեց Նովրուզի պետական տոնակատարությանը:
Իրանում միշտ էլ բարձր մակարդակով են նշում Արիական ամանորը, քանզի պարսիկները չեն մոռացել իրենց արիական ծագումը եւ Նովրուզի (Նոր տարվա, Նոր օրվա) Համաշխարհային փառատոն են կազմակերպում: Տոնակատարությանը մասնակցելու հրավեր էր ուղարկվել նաեւ Ադրբեջանի նախա-գահ Իլհամ Ալիեւին, սակայն վերջինս մերժել էր հրավերը: Բայց… Ադրբեջանում Ալիեւի գլխավորությամբ նույնպես նշվել է Նովրուզը:

Հայկական տեսանկյուն –

Նախ՝ կարիք կա ծավալվելու նովրուզյան այս 2 իրադարձությունների շուրջ, հետո՝ ՀՀ նախագահի այցին ու ԻԻՀ-ում արտահայտած մտքերին:
1. Չնայած Իրանը իսլամական հանրապետություն է, բայց այս հարեւան ու բարեկամ երկրում չեն մոռացել հազարամյա արիական ավանդույթները, եւ բնական ապրելակերպի համաձայն, Ամանորը՝ Տարեփոխումը, նշում են ինչպես բնապաշտ արիները: Նշում են գարնանամուտին՝ մարտ ամսին: Եվ սա բնական է՝ Բնության Վերազարթոնքն է բերում Նոր կյանք՝ Նոր տարի: Սա այնքան ակնհայտ է, որ իմաստ չկա ծավալվելու: Իրանում ո՛չ շահ-թագա-վորի ժամանակներում, ո՛չ էլ իսլամական հեղափոխությունից հետո, չուրացան նախնյաց ծագումն ու արժեքները, եւ պահպանվեցին արիական-հեթանոսական շատ տաճարներ ու հնավայրեր, տոներ ու ծեսեր:
Եվ իսլամական աշխարհում ընդունված մուսուլմանական Նոր տարին առանձին նշող իրանցիները առանձնահատուկ նշում են նաեւ Նովրուզը, ո-րը որեւէ կապ չունի մուսուլմանական կրոնի եւ Նոր տարվա հետ: Մահմեդականներն իրենց Նոր տարին նշում են Մուհամմեդ մարգարեի՝ Մեք-քայից Մեդինա փախուստի տարեդարձի օրը՝ Լուսնային տոմարով, եւ այն կապ չունի Նովրուզի հետ, որն Արեւապաշտական տոն է: Իսլամական երկր-ներում Նովրուզը չի էլ նշվում, եւ շատերն անգամ տեղյակ չեն դրա մասին, ինչպես իհարկե, քրիստոնեական շատ երկրներում՝ Արիական ամանո-րի մասին: Իսկ մուսուլմական Նոր տարին շարժական է՝ փոփոխական, եւ ժամանակի ընթացքում կարող է նշվել տարվա 4 տարբեր եղանակներին, այ-նինչ Նովրուզը հստակ օր ունի…
2. Ադրբեջանում, Հեյդար Ալիեւի օրոք, մարտի 21-ը պետական տոն հռչակվեց, եւ Նովրուզը «մտավ» այս երկիր: Արհեստական երկրի քոչվոր՝ լուսնա-պաշտ բնակիչները հաստատվեցին հայոց հողերի վրա, ու մեր երկրի մի հատվածը «դարձրեցին» Ադրբեջան, արեւապաշտական Նոր տարին էլ «դարձրե-ցին» լուսնապաշտ թյուրքական զանգվածի ամանոր… Այսպիսով՝ իրենց արիական ծագում «շնորհեցին» եւ «դարձան» արիացի հայերի տարածքների ու բնապաշտական որոշ արժեքների «տերուտնօրեն»…
Ամփոփելով այս կարճ մեկնաբանությունները, կնկատենք հակադիր ծայրեր.
1. Պարսիկները փոխելով իրենց երկրի անունը (Պարսկարստանից Իրան), ազգի անվանումը (պարսիկներից իրանցիներ) եւ կրոնը (արիական, զրա-դաշտական-իսլամական), միեւնույնն է՝ մնացին ծագումով որպես արիացիներ, հավատով՝ բնապաշտներ…
2. Ադրբեջանցի կոչվող թյուրք-թաթարական տարրը չունենալով հայրենիք՝ ստեղծեց այն՝ այլոց (հիմնականում՝ մեր) հողերի վրա՝ Ադրբեջան, քոչվոր կարգավիճակից «դարձավ» նստակյաց, իսկ որդեգրած իսլամական կրոնին տվեց արեւապաշտական երանգներ… Ու վերջերս էլ, Ալիեւի գլխավորութ-յամբ՝ կրակի ծեսով, Բաքվում անցկացվեց Նովրուզի պետական տոնը:
Եթե պարսիկները դա անում են բնականորեն, ապա ադրբեջանցի կոչվածները՝ միայն արհեստականորեն: Բայց անում են: Նրանք մեր հողերը սեփա-կան «հայրենիք» են համարում, մեր ծագմանն ու հավատին են «տեր» կանգնում, դրա համար էլ մե՛ր տոները իրե՛նց մոտ պետական մակարդակով են նշում: Վաղն էլ կասեն (արդեն ոմանք ասում են, այդ թվում՝ որոշ «հայեր»), թե հայերը քրիստոնեության օրոք ազգ դարձան, իսկ իրենք հա-զարամյակների Նոր տարի ունեն… եւ արիականններն իրե՛նք են:
Իսկ ի՞նչ ենք անում մենք՝ հայերս: Քրիստոնեական կրոնի բարբարոսաբար մուտքը Հայաստան տեղի ունեցավ մահ ու ավեր սփռելով: Եվ նրանք, ով-քեր «փաստում» են, թե հայերը գրկաբաց են ընդունել այս կրոնը՝ հուդա-քրիստոնեությունը, ապա ստում են եւ անարգում հազարավոր հայոր-դի-արորդիների հոգիները՝ զանգվածային ջարդերի զոհ դարձած: Քրմական դասի եւ հայ-արիական տաճարների ոչնչացումը աննախադեպ հոգեւոր ե-ղեռն էր, ինչը զուգակցվեց արիադավան հայերի զարգվածային սպանդով: Ով կփորձի հավաստել, թե Հիսուսի կրոնը եկավ փրկելու հայությանն ու Հայաստանը, ապա մենք կփաստենք, որ 301թ. եղեռնից հետո հայությունը կորցրեց իր ազգային ոգին ու առաքելությունը, Հայաստանն էլ՝ իր բնական սահմանները…
Եթե պարսիկները պահպանեցին իրենց արիական ոգին ու հավատքային շատ տարրեր, ապա հայերը, չնայած դարավոր դիմադրությանը (12-րդ դարում,  դեռ գոյատեւում էր Արեւորդիների համայնքը), հիմնականում չպահպանեցին իրենցը: Բոլոր հին ազգերը՝ հույները, հնդիկները, պար-սիկները, հրեաները եւ այլք, պահպանեցին իրենց հին մշակույթն ու ավանդույթները, տաճարներն ու տարաբնույթ կոթողները, բայց քրիստոնյա հայերը անաստվածային մի զգացողությամբ ոչնչացրեցին ամեն հայկական բան՝ մարդ, թե շինություն… տոներ, ծեսեր, հավատ, մշակույթ, գիր-գրականություն ու գիտություն, կացութաձեւ եւ ամեն բան: Ինչպես բանվորա-գյուղացիական պրոլետարները «քանդեցին հին աշխարհը եւ նորը կառուցեցին» (որից ոչինչ չմնաց), այդպես էլ հուդա-քրիստոնյաները քանդեցին Հայոց Աշխարհը եւ իրենց նո-րը առանց Հայ Աստվածների, հայ քրմերի, հայ քաղաքակրթության կառուցեցին: Կառուցեցին Եհովա աստծո «երկրային որդու» Հայ(Հրեա)աստանը (սրանից էլ ոչինչ չի մնալու)…
Բանվորա-գյուղացիական դասակարգը խոսում է աղքատների անունից, հուդա-քրիստոնյաները՝ «երանի հոգով աղքատների» անունից… Եվ ահա, բոլոր հայ-արիական տոների փոխարեն քրիստոնեաբար նշվում են այլոց տոները, այլոց ծեսերով ու այլոց աստծուն ուղղված… Ինչեւէ, այս մասին բազմիցս արտահայտվել ենք:
Դառնալով Նոր տարուն, ասենք, որ քրիստոնյա հայերն էլ չեն նշում գարնանամուտը՝ Հայոց ամանորը՝ մարտի 21-ը՝ Արեգ ամսվա Արեգ օրը, այլ ձմռան խոր քնի մեջ (ձմեռը բնության հարաբերական մահն է բնորոշում)՝ հունվարի 1-ին, նշում են իրենց Նոր տարին: Իսկ թե այդ օրն ինչ է փոխվում բնության մեջ եւ արդյո՞ք կան տիեզերական ազդեցություններ, ուրեմնեւ՝ փոփոխություններ, կարեւոր չի համարվում… Բայց չէ՞ որ Տիեզերքն էլ ունի Գարուն, Ամառ, Աշուն եւ Ձմեռ…
Վերստին անդրադառնալով ՀՀ նախագահի Թեհրան այցին՝ մեր տարակուսանքն արտահայտենք Սերժ Սարգսյանի արտահայտած որոշ տեսակետների մասին: Մասնակցելով Նովրուզի տոնակատարությանը՝ ՀՀ նախագահը հանդես եկավ շնորհավորական խոսքով. «Նովրուզի տոնն իր գեղեցիկ ու բարի ավան-դույթներով եւ ծեսերով հազարամյակների ընթացքում յուրաքանչյուր գարուն նշվում է մեր տարածաշրջանում՝ ջերմ ու բարեկամական մթնո-լորտում միավորելով տարբեր ժողովուրդների: «Նովրուզ» բառն իր մեջ խորհուրդ ունի: Այն նշանակում է «Նոր օր», ինչն ազդարարում է գարնան գալուստը, կյանքի զարթոնքը: Հենց այդ օրերին է, որ բնությունն իրապես արթնանում է, եւ ամեն ինչ սկսվում է նորից. ահա թե ինչպես է հնագույն քաղաքակրթություն ունեցող Իրանի ժողովուրդը պատկերել ու արժեւորել կյանքի հավերժականությունը: Գարնանա-յին զարթոնքի ծեսը հոգեհարազատ է նաեւ մեզ՝ հայերիս: Տյառնընդառաջը, որ հայկական հնագույն տոներից է, ավանդույթի համաձայն, նշվում է փետրվարի 14-ին: Թեեւ տոնը ձմռանն է, սակայն այդ օրն արդեն զգացվում է գարնան շունչը, եւ, ըստ մեր պապերի հնագույն պատկերա-ցումների, տոնը մեղմում է ցուրտը եւ ազդարարում գարնան սկիզբը: Տոնը խորհրդանշում է լույս, ջերմություն, երիտասարդություն, սեր, պտղաբերություն եւ օրհնանք է բերում նորապսակ զույգերին»:
Հարգարժան նախագահ, ընդունեք, որ այս խոսքերը որպես «բաց նամակ» եմ հղել Ձեզ. հետաքրքիր է, թե՞ ով է այս հարցերում Ձեր խորհրդա-կանը,
արդյո՞ք նա դեռ շարունակում է ապրել (հայրս այսպես կհարցներ)…
Իհարկե շատ լավ է, որ ողջունել եք «հնագույն քաղաքակրթություն ունեցող Իրանի ժողովրդին», ով գարնանը «պատկերել ու արժեւորել է կյանքի հավերժականությունը», շատ լավ է նաեւ, որ ընդգծել եք, թե «գարնանային զարթոնքի ծեսը հոգեհարազատ է նաեւ մեզ՝ հայերիս», բայց ո՞վ է Ձեզ հուշել, թե գարնան զարթոնքի ծեսը այսօրվա Տյառնընդառաջն է, որ «հայկական հնագույն տոներից է, ավանդույթի համաձայն նշվում է փետրվարի 14-ին» եւ դա է Նովրուզի համարժեքը…
Տիար նախագահ՝ որպես հայորդի, որպես արիադավան-հեթանոսական հավատի, Հայ Աստվածների հետեւորդ, ակնկալում եմ Ձեր պատասխանը, թե ո՞վ է նման ձեւով արտահայտվելու խորհուրդ տվել Ձեզ: Ի՞նչ հիմքով եւ իրավունքով:
Փոխանակ շարունակվեր Ձեր վերոհիշյալ միտքը եւ նշվեր, որ «ըստ մեր պապերի հնագույն պատկերացումների», Գարնան Վերազարթոնքը կապ ունի Հայոց ռազմի ու զորության Աստված Վահագնի վերածննդի հետ, նշվել է Հայոց Ամանորի (նույն՝ Նովրուզի) հետ բոլորովին կապ չունեցող մի տոն՝ Տյառնընդառաջը, որը նախկինում էլի եղել է հայ-արիական սրբազան տոն: Ի դեպ, սա էլ ոչ թե Հիսուսին՝ մարդ-աստծուն նվիրված Տյառ-նընդառաջն է, այլ Տիեզերքի Արարչին (Աստվածների եւ Ամենայն Արարման Հորը) նվիրված տոն է՝ Գարնան Վերազարթոնքին ընդառաջ, որը Հայոց Աշ-խարհ է բերում Վահագն Աստվածը…
Եթե այդ խորհրդականները  իրավացիորեն կարծում են, որ կարելի է հարեւան երկրի բնական ու ազգային Նոր տարին նշել բարձր մակարդակով ու շնորհավորել, ապա ինչու՞ անիրավացիորեն Ձեզ խորհուրդ չեն տալիս մարտի 21-ին էլ՝ Արիական Գառնո տաճարում (կամ այլ հնավայրում) նշել Հայոց Ամանորը եւ շնորհավորական ուղերձ հղել հայ արիադավաններին (հեթանոսներին), ովքեր ապրում են ինչպես Հայաստանում, Արցախ-ում, այնպես էլ՝ Սփյուռքում: Այդ օրը ՀՀ-ում զլմ-ները անդրադառնում են պարսիկներին (սխալ նշելով, թե մուսուլմականան Նոր տարի է), հրեաներին (իրենց փրկության օրն է նշվում) եւ այլոց, բացի հայ արիներից, որոնցից շատերը մասնակցել են երկրի անկախացմանը, Ար-ցախի եւ այլ հայկական հողերի ազատագրմանը, պետության կայացմանն ու կառուցմանը եւ շարունակում են մասնակցել: Ձեր խորհրդականների համար դժվա՞ր է այսօրինակ հուշումը, թե՞ քրիստոնեության 1-ին զոհը դարձած երկրում «լայեղ» չէ անել դա…
Տեղեկացնենք, որ ինչպես պարսիկները (հազարավոր իրանցիներ են գալիս Հայաստան մարտի 21-ին), այնպես էլ հայաստաբնակ շատ եզդիներ, նաեւ սփյուռքահայեր՝ հայարիականներիս հետ են նշում Արիական ամանորը, մասնակցում են ՀԱՄ միջոցառումներին: Մենք համագործակ-ցում ենք նաեւ այլ արիական ազգերի հետ՝ ՌԴ-ից, ԱՄՆ-ից, Եվրոպական, ասիական երկրներից: Այդ ինչպե՞ս է լինում, որ հազարավոր մարդիկ՝ հայ եւ այլազգի, գիտեն (անգամ դեսպանատների աշխատակիցներ), որ մարտի 21-ին Հայոց ամանորն է նշվում, իսկ մեր իշխանության պատասխանա-տուները միմիայն եկեղեցական պատմագրությունն են «սրբագրում» եւս մեկ անգամ… Թե՞ կրոնապետություն ենք դարձել: Հանուն ինչի՞… Հանուն ու՞մ…
Շարունակենք մեջբերել ՀՀ նախագահի խոսքը. «Բացի այդ, 301թ. քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն աշխարհում առաջինն ընդունած մեր հավատավոր ժողովրդի գլխավոր տաղավար տոնը Սուրբ Զատիկն է՝ մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի հրաշափառ Հարությունը, եւ ակնհայտ է նրա ծիսա-կարգի նմանությունը Նովրուզի ծեսերի հետ: Տոնի ընթացքում հայերն էլ իրենց տոնական սեղանները զարդարում են հավիտենականության խորհրդանիշը հանդիսացող գունավոր հավկիթներով եւ բնության վերածննդի խորհուրդն արտահայտող նորածիլ բույսերով: Սրանք ընդամենը մի համեստ օղակն են ընդհանրությունների այն մեծ շղթայի, որը դարերի ընթացքում ձեւավորվել է Հայաստանի, Իրանի ու մեր տարածաշր-ջանի այլ ժողովուրդների միջեւ»:
Սա արդեն կրոնական տեսություն է, Զատիկը որեւէ կապ ու նմանություն չունի Նովրուզի էության հետ: Ձեր խորհրդականներն այս մասով էլ են վրիպել…
Նախ՝ հայերը Տրնդեզին կրակ են վառում, ինչպես հեթանոսական ժամանակներում ու հաստատ Քրիստոսին ընդառաջ չեն թռչում կրակի վրայով, անգամ մտքներով չի անցնում դա թռչելիս: Եվ իզուր չէ, որ եկեղեցին դարեր շարունակ պայքարում է այդօինակ կրակապաշտության դեմ՝ փորձելով այն վերացնել «կրակի հետ խաղացող» հայի հոգուց… Հետո՝ իսկ Զատիկը ոչ թե Քրիստոսի հրաշափառ հարությունն է բնորոշում, այլ կրկին կապված է գարնան հետ եւ գունավոր ձվեր ներկելով հայերը գարնան գույների հարությանն են սպասում, Զատկի օրը զատվում են բնության գույները (մինչդեռ քրիստոնեությունը բազմագույն զատիկը չի ընդունում, ձվերը ներկվում են միայն կարմիր՝ հայտնի պատճառաբանությամբ)…
Միայն արիական ձեւով նշվող տոները կապ ունեն Նովրուզի հետ, ինչի մասին ցավալիորեն չի խոսել Հայաստանի նախագահը, ով վերջերս պատ-մության ու գիտության հրաշալի դասեր է տալիս Ադրբեջանի նախագահին (եւ ոչ միայն նրան), խոսում հայոց լեզվի ու ծագման առնվազն ութ-հազարամյա պատմությունից… Իսկ նախագահի խորհրդականները չեն մտածե՞լ, թե 8.000 տարի առաջ հայերն ու պարսիկները գարնանամուտը՝ հա-յոց Ամանորն ու պարսկական Նովրուզը ինչպե՞ս են նշել: Քրիստոսի ծննդի կամ հարության հետ են էլի կապե՞լ… 1700-ամյա քրիստոնեական կրոնը այդ ե՞րբ դարձավ հայ-պարսկական «ընդհանրությունների այն մեծ շղթան», որը «դարերի ընթացքում ձեւավորվել է Հայաստանի, Իրանի ու մեր տարածաշրջանի այլ ժողովուրդների միջեւ»: Միմյանց հավերժ հակադիր քրիստոնեությունն ու մահմեդականությունը չեն կարող ընդհանրություններ ստեղծել, այդ կրոնները հենց միմյանց հակադրելու նպատակով էլ ստեղծել են… Իսկ ընդհանրությունները ստեղծ-վել են միասնական արիական հավատի ու կեցակարգի պայմաններում: Եվ սա անհերքելի է:
Եվ հարգարժան նախագահի այն միտքը, թե Նովրուզ-Նոր տարին «ավանդույթներով ու ծեսերով հազարամյակների ընթացքում յուրաքանչյուր գա-րուն նշվում է մեր տարածաշրջանում՝ ջերմ ու բարեկամական մթնոլորտում միավորելով տարբեր ժողովուրդների», հաստատ 1700 տարվա հաշվարկով չի ասված: Քանզի հազարամյակները գոնե 2-3 ՀԱՏ պետք է լինեն:
Երբ մենք հրաժարվում ենք մեր հայրենիքից, ծագումից, արժեքներից կամ հավատից, կամ՝ անգամ անտեսում ենք, ապա այս բնական արժեքներին տեր են կանգնում օտարները, եւ մենք մեր պատմության եւ առկա իրականության մեջ հայտնվում ենք երկրորդական դերերում…
Բավ է: Ճշմարտությունը ուժեղների՛ մենաշնորհն է: Իսկ նպատակին հասնում է միայն ուժեղը: Նախեւառաջ՝ հոգո՛վ ուժեղը: ճշմարտութ-յունը գուցե հատու է, բայց միակ միջոցն է հայի առաքինություններին վերադառնալու եւ դեպի առաքելություն գնալու…

Արմեն Ավետիսյան, Հայ Արիական միաբանության առաջնորդ

«Լուսանցք» թիվ 12 (188), 2011թ.

Եռաբլուր Պանթեոնում հանգչող որդիների մայրերը դիմում–բողոք են ներկայացրել

March 31, 2011

31.03.2011
7or.am 

Մենք`Եռաբլուր Պանթեոնում իրենց հավերժական հանգիստը գտած որդիների մայրերս, հայտնում ենք մեր զայրույթը, մտահահոգությունն ու բողոքը:
Մեր որդիների հանգստի համար կառուցված փամփուշտաձև մատուռը դարձել է առք ու վաճառքի, բիզնեսի կենտրոն: Սկզբում անվճար տրամադրվող մոմերը դարձան վճարովի: Հաշտվեցինք այդ փաստի հետ՝ մտածելով, թե կմտնենք մատուռ, առանց մոմ վառելու կաղոթենք Աստծուն: Փաստորեն, ազգի զոհասեղանին որդի դրած մայրը զրկվեց անվճար մոմ վառելու հնարավորությունից:
Սակայն այն փաստը, որի հետ ոչ մի կերպ չենք կարող հաշտվել և հանդուրժել, այն է, որ այժմ ցանկացած անձ իր հարազատի դին վերջին գիշերը փողով կարող է բերել Պանթեոնի մատուռ:

Աններելի է՛: Չէ՞ որ այն նվիրված է հայրենիքի համար կռված մարտիկների հոգիների խաղաղությանը: Այն հաղթանակած զինվորի վերջին հանգրվանն է, և պետք է ծառայի ազգի գոյության, բարգավաճման աղոթքներին, և ոչ թե՝ որպես փող աշխատելու միջոց:
Մի՞թե մեր հայրենիքում՝ մեր որդիների արյամբ սնված հողում, փոքրիկ մատուռը շատ է մեզ համար: Ինչպե՞ս կարելի է հաղթանակած զինվորին այցի եկած դպրոցականի առջև բացել փամփուշտաձև մատուռի դուռը և դիակ ներկայացնել: Մի՞թե հոգևորականները կորցրել են իրենց խիղճն ու ամոթը: Եվ այդքանով հանդերձ՝ դեռ ցանկանում ենք պայքարե՞լ աղանդների դեմ:

Կարելի է՞ արդյուք որպես գումար վաստակելու միջոց ներմուծել եվրոպական բարքերը, օգտագործել գալիք հաղթանակների համար սերունդ դաստիարակող Եռաբլուր պանթեոնի մատուռը, որտեղ օրվա ցանկացած ժամին այցի են գալիս դպրոցականներ, սփյուռքահայեր, նորապսակներ, ուսանողներ, այսինքն նրանք, ում մտահոգում է հայրենիքի վաղվա օրը:

Հուսով ենք՝ կհարգեք մեր վիշտը և ընթացք կտաք մեր դիմում-բողոքին կամ կպատասխանեք, թե ո՞րն է բիզնեսի, առք ու վաճառքի և որդեկորույս մայրերի վշտի գինը: Որորվհետև մեզ շատ լավ հասկացրեցին, որ ամեն ինչ իր գինն ունի: Մենք այս բողոք-դիմումը ուղարկում ենք բոլոր շահագռգիռ կողմերին:
Դիմումը ներկայացվում է Եռաբլուր Պանթեոնի Մայրերի ստորագրություններով:
Դիմող՝ Եռաբլուր Պանթեոնի Մայր

Այս կապակցությամբ ապրիլի 3–ին ժամը 11։00–ին տեղի կունենա երթ դեպի Եռաբլուր։

Զոհվածների մայրերը ընդդեմ Հայ Առաքելական եկեղեցու
epress.am

Արարատյան հայրապետական թեմի առաջնորդ Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանը իր թեմի հոգևորականներին Եռաբլուրի Սուրբ Վարդանանց մատուռում «աշխատանքի է նշանակել» սպասավորի և կարգադրել, որ այսուհետ մատուռը գործի մյուս եկեղեցիների նման` նախկինում անվճար մոմը վաճառվի, եկեղեցական արարողություններ կատարվեն: Այսինքն` համարել են, որ հատուկ զոհվածների մայրերի համար ամերիկահայ բարեգործների միջոցներով  կառուցված մատուռն  արդեն պետք է իրենց ծառայի և փող բերի, գրում է «Չորրորդ ինքնիշխանություն» օրաթերթը:

Զոհվածների մայրերի բոլոր բողոքները արդեն մի քանի ամիս շարունակվող վիճակի դեմ ոչ մի արդյունք չեն տվել, քանի որ Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն բացատրել է, որ մատուռը պատկանում է Հայաստանյաց Առաքելական եկեղեցուն: Ստացվում է, որ տարիներ շարունակ սպասել են հարմար առիթի, որ մատուռն իրենցով անեն: Մայրերի հույսը մնացել է այն, որ դիմեն ամերիկահայ Ոսկանյան ամուսիններին և նրանց միջոցով հիշեցնեն, թե ինչ նպատակով է կառուցվել մատուռը: Նրանք խորապես վիրավորվել են Արարատյան հայրապետական թեմի քահանա Ղևոնդյանի հայտարարությունից` թե «ավելի լավ է քանդել օգուտ չբերող մատուռը»:

«Չորրորդ ինքնիշխանություն». Կճոյանը Վազգենի գլուխն է կորցրել
news.am

Արդեն մոտ կես տարի է` Եռաբլուրի Սուրբ Վարդանանց մատուռի գործերին որոշել է խառնվել Հայ առաքելական եկեղեցու Արարատյան թեմը՝ նրա առաջնորդ Նավասար արքեպիսկոպոս Կճոյանի գլխավորությամբ, գրում է «ՉԻ»-ն` շարունակելով. «Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանի թեմականները հանել են մատուռի պատերին փակցված Մոնթեի, ազատամարտիկների եւ ԱՍԱԼԱ–ի զոհված տղաների լուսանկարները, որովհետեւ նրանք «սրբացված» չեն եկեղեցու կողմից։ Եվ չնայած զոհվածների մայրերին կճոյանականները խորհուրդ են տվել մատուռն իրենցը չհամարել եւ հաշտվել կատարվածի հետ, մայրերը որոշել են պայքարել Եռաբլուրի մատուռի համար եւ ամեն ինչ անել, որ այն վերադարձվի այն կարգավիճակին, ինչպես որ ստեղծվել է ի սկզբանե։
Արարատյան հայրապետական թեմի առաջնորդ, Առաջնորդական փոխանորդ Նավասարդ Կճոյանի մասին վերջին բացահայտումներից հետո մայրերը համոզվել են, որ մատուռը յուրացնելը Կճոյանի բիզնես–ծրագրերի մեջ է մտնում։ Մեզ հետ զրույցում մայրերը նկատեցին, որ շքեղասեր Կճոյանին նոր մեքենա է պետք, կամ հայ հանրությանը անհայտ սխրանքների դիմաց՝ վարչապետի նվիրած ատրճանակից բացի սիրտը այլ զենք է ուզել, եւ փողը որոշել է Վարդանանց մատուռից ստանալ»:

«Արորդիների ուխտ»` նեոհեթանոսությունը Հայաստանում .

March 30, 2011

Յուլյա Անտոնյան,

ԵՊՀ դասախոս

«Հեթանոս» բառը հասարակության լայն զանգվածներին հայտնի է որպես նախաքրիստոնեական հավատալիքների ու պաշտամունքների ամբողջության անվանում: Նրա ակունքը հունարեն «էնոս» բառն է, որն ուղղակիորեն նշանակում է «ազգ», «ժողովուրդ»: Քրիստոնեական աշխարհընկալման մեջ այդ եզրույթը միշտ ունեցել է բացասական երանգավորում, քանի որ «հեթանոսությունը» հակադրում էին քրիստոնեությանը, որը  համարվում էր միակ ճշմարիտ կրոնական համակարգը:

Այդ եզրույթի գիտական գործածությունը գնալով սահմանափակվում է, քանի որ այն  պարունակում է ավելի շատ արժևորում, քան բովանդակային նկարագրություն: Սակայն գնալով աճում է նրա մշակութային կիրառությունը, քանի որ 20-րդ դարը դարձավ քրիստոնեության ճգնաժամի դար և, ի թիվս այդ ճգնաժամը մատնանշող այլ երևույթների, աշխարհի առավել քրիստոնեացված տարածաշրջաններում սաղմնավորվեցին և սկսեցին զարգանալ կրոնական շարժումներ, որոնց հիմքում ընկած է «վերադարձի» գաղափարը դեպի մարդկության «բնածին» արժեքները, որոնք հակադրվում են ժամանակակից արևմտյան եվրաամերիկյան քաղաքակրթությանը, որի հիմնասյուներից է քրիստոնեությունը: Այդ շարժումները շատ խայտաբղետ պատկեր են կազմում շեշտադրված գաղափարների, պրակտիկաների, համայնքի կազմակերպվածության, հիերարխիկ կառուցվածքի, գրավոր աղբյուրների, առաքելական գործունեության և այլ բաղադրամասերի տեսակետից: Նրանց միավորում է այն, որ «իսկական» կրոնի ակունքները բոլորը փնտրում են անցյալում` վկայակոչելով  «նախնիների» փորձն ու իմաստությունը: Գրավոր կամ հնագիտական աղբյուրներից քաղած սակավաթիվ նյութերի հիման վրա այս շարժումների ակտիվիստները փորձում են կառուցել նոր համակարգ, որն իրենց պատկերացմամբ «հնի վերականգնում կամ վերակազմում է»: Հոբսբաումը ժամանակին առաջ է քաշել «հորինված ավանդույթ» հասկացությունը, որով կարելի  է   բնորոշել  նման  երևույթները: «Հորինված ավանդույթ» նշանակում է նոր, հորինված գաղափար, պատկերացում կամ պրակտիկա, որը «հնի» կարգավիճակ է ստանում և որի նպատակն է օրինականացնել, տեղայնացնել այս կամ այն տարածվելիք գաղափարախոսությունը: Հեթանոսական շարժումները լավագույնս բնութագրվում են հենց այդ եզրույթի օգնությամբ, և դա է պատճառը որ նման շարժումների անվանումներից առաջ դրվում է «նեո» (նոր) մասնիկը (նեոպագանիզմ, նեոշամանիզմ, նեոմոգություն և այլն), թեև առանձին ուղղություններ, համայնքներ կարող են ունենալ հատուկ ինքնանվանումներ` Վիկկա, Արորդի, Ռոդնովերներ և այլն: Բոլոր նեոհեթանոսական շարժումները, թեև ունեն ընդհանուր հիմնագծեր (բազմաստվածություն, ակունքներին վերադարձի գաղափար, թույլ արտահայտված կամ բացակայող հիերարխիկ կառուցվածք և ուսմունքային դրույթներ և այլն) պայմանականորեն բաժանվում են երկու ուղղությունների: Առաջինը, որ առավել տարածում է գտել արևմտյան եվրոպական քաղաքակրթության շրջանակներում, բնութագրվում է հետևյալ հատկանիշներով. այն մեծ մասամբ ֆեմինին է, այսինքն` ներկայացված է մեծ մասամբ կանանցով և ուղղված է մայր-աստվածուհու պաշտամունքի զարգացմանը, առանձնահատուկ շեշտադրում է էկոլոգիական գաղափարները, ապակենտրոնացված է, և հիմնականում ուղղված է հոգևոր, սպիրիտուալ փորձի ձեռք բերմանը: Այն օգտվում է ոչ միայն իր «ազգային», այլև այլ  արխայիկ ժողովուրդների ավանդույթներից: Երկրորդը, որ տարածված է հիմնականում արևելյան եվրոպական և նախկին խորհրդային տարածաշրջաններում, հիմնովին տարբերվում է առաջինից: Այն մասկուլին է, անդամների մեծ մասը տղամարդիկ են, և նրանք էլ որոշիչ դեր են խաղում  գաղափարների և պրակտիկաների զարգացման և իրականացման գործում, կենտրոնական պաշտամունքի առարկա  են հնդեվրոպական պանթեոնի ամպրոպամարտ Աստծո ազգային տարբերակները, ունի խիստ ազգայնական ուղղվածություն`  անգամ իր  ծայրահեղ դրսևորումներով, կենտրոնաձիգ է և շեշտը դնում է գաղափարախոսության զարգացման և տարածման վրա` սակավ կարևորելով հոգևոր փորձը:

Հայ նեոհեթանոսները պատկանում են  երկրորդ ուղղությանը: Հայ նեոհեթանոսների համայնքի ինքնանվանումը «Արորդիների ուխտ» է: Այն հիմնվել է 1990 թվականին երջանկահիշատակ Սլակ Կակոսյանի (1936-2005) կողմից, որը եղել է համայնքի առաջին քրմապետը: Ինքնանվանումն ունի որոշակի բացատրություն: Սկզբնական շրջանում ենթադրվում էր յուրացնել «արևորդի» բառը, որը կրել է Գրիգոր Մագիստրոսի և Ներսես Շնորհալու  հիշատակած «աղանդը», որը ենթադրաբար «հեթանոսների» (զրադաշտության հետևորդների) մնացորդներից էր բաղկացած: Սակայն ավելի ուշ որոշվեց, որ այս անվանումը չի փոխանցում իրական բովանդակությունը և այն փոխարինվեց «արորդի»-ով, որի հիմքում ընկած են Արայի և Արի-ի /առաջին հայ մարդու/ ժառանգների գաղափարը: «Ուխտ» բառը կրկնօրինակում է Նժդեհի «Դավիթբեկյան ուխտեր»-ը, քանի որ Նժդեհի ազգայնական գաղափարներն ընկած են արորդիների կրոնական գաղափարախոսության հիմքում: Սլակ (Էդուարդ) Կակոսյանը դեռ 70-ական թվականների վերջին արտաքսված էր Խորհրդային Միությունից այլախոհության համար: Այնտեղ նա մոտիկից ծանոթացել է Նժդեհի  ողջ մնացած մի քանի զինակիցներին, ինչպես նաև Նժդեհի  գաղափարներին:  Նժդեհի «Ցեղակրոն» –ը, որը ինչպես ինքը` Նժդեհն է շեշտել, սովորական կրոնի հետ ոչ մի կապ չունի, այնուամենայնիվ կրոնական համակարգի մշակման դրդապատճառներից մեկը դարձավ, որի նպատակն է հայերին վերադարձնել իրենց մինչքրիստոնեական մշակույթի հզորությունը և հարստությունը, որը, ըստ արորդիների, իսպառ ոչնչացվել և նսեմացվել է օտարներից փոխառած կրոնի` քրիստոնեության կողմից: «Ցեղակրոն»-ը շարադրելիս Նժդեհը մեծ դեր է հատկացնում այլաբանությանը,  փոխաբերությանը` օգտագործելով կրոնական և առասպելաբանական հասկացությունները: Օրինակ, հայ ազգը («ցեղը») համեմատվում է հունական Ատլաս տիտանի հետ, որն իր ուսերին պահում է ամբողջ հայությանը: Հայկը` հայերի առասպելական նախահայրը, և պատերազմի աստված Վահագնը Նժդեհի  համար սիմվոլներ են, որոնց վիճակված է վերակենդանացնել հայոց ոգին, պայքարի մղել հայ ազգին (չմոռանանք, խոսքը  ցեղասպանության և առաջին հայկական պետության անկմանը հաջորդող երկու տասնամյակների մասին է): «Ես ցեղակրօն եմ, եւ ահա  կ’երդնում Վահագնի աջի վրա, երբեք չմեղանչել ուխտիս դեմ, որ է` ապրիլ, գօրծել եվ մեռնիլ որպես ցեղակրօն»,- գրում է նա Ցեղակրոնի  «Հավատամք»-ում:

Կակոսյանը լայնորեն օգտագործում է «Հավատամքը» և Նժդեհի այլ ստեղծագործությունները իր «Ուխտագրքի» համար, որտեղ Նժդեհի այլաբանական կերպարները գտնում են ուղղակի  կրոնական կիրառություն: Ընդ որում, ինքը` Նժդեհը, որպես անհատականություն, «Ուխտագրքում» վերածվում է պաշտամունքի առարկայի, մարդ-աստվածության, որի շուրջ հյուսվում է մի ամբողջ առասպելաբանություն, ինչպես նաև յուրահատուկ պաշտամունքային պրակտիկաներ: Նա ներկայանում է որպես մարգարե, «վահագնատես», որի օգնությամբ և առաջնորդությամբ հայ ազգը պիտի վերագտնի իր նախկին զորությունն ու մեծությունը:

Դեռ ԱՄՆ-ում բնակվելիս Կակոսյանը «օծվում է» քրմապետ և իրեն համարելով Մովսես Խորենացու  հիշատակած Սլկունիների քրմական տոհմի ժառանգորդ` Սլակ անունն է ընդունում: Իր «օծման» մասին «լեգենդը» ասում է, որ սկբից նա մտադիր էր «օծում» ընդունել ԱՄՆ-ում գործող նեոզրադաշտական համայնքի քրմերից: Սակայն հետո Նժդեհի հետևորդները նրան հուշեցին, որ ավելի ճիշտ է օծում ստանալ հենց Նժդեհի զինակիցներից մեկի ձեռքով, որով նա բառացիորեն Նժդեհի սուրբ աջն է սեղմում: Այսպիսով, Կակոսյանը դառնում է իր իսկ առասպելաբանությամբ ստեղծած մարդ-աստված Նժդեհի իրավահաջորդը:

Վերադառնալով Հայաստան` Խորհրդային Միության փլուզումից հետո  90-ական թթ. սկզբներին Սլակ Կակոսյանը իր շուրջն է հավաքում   խոհակիցներին և ձեռնամուխ է լինում նեոհեթանոսական համայնքի ստեղծմանը` այն գրանցելով որպես կրոնական կազմակերպություն: Հենց այդ ժամանակ էլ սկսում է ձևավորվել համայնքի տոնածիսակարգը: Համայնքի գլխավոր ծիսավայր է  դառնում  Գառնիի «հեթանոսական» տաճարը:

Արորդիների համայնքի կայացումը համընկավ Հայաստանի համար ճակատագրական ժամանակաշրջանի` անկախության հաստատման, Արցախյան պատերազմի  և նոր քաղաքական ուժերի ձևավորմանը: Արորդիների համայնքի հետևորդներից  Աշոտ Նավասարդյանը դառնում է Հանրապետական կուսակցության հիմնադիրներից մեկը: Հանրապետական կուսակցության շարքերում արորդիների համակիրների որոշակի քանակության առկայությունը նպաստեց այդ շարժման կայացմանը:  ԶԼՄ-ները հետաքրքրություն են դրսևորում այդ շարժման նկատմամբ և Սլակ Կակոսյանին պարբերաբար հրավիրում են հեռուստաստուդիաներ, որտեղ նա հնարավորություն է ունենում բարձրաձայնել իր ուսմունքի և շարժման սկզբունքներն ու գաղափարները: Այդ հետաքրքրությունը պահպանվել է մինչ օրս: Գառնիում անցկացվող տոնախմբությունները ԶԼՄ-ների բավական ստվար զանգված են միշտ հավաքում, և դրանք լուսաբանվում են գրեթե բոլոր հիմնական ալիքներով:

Քաղաքական տարրի առկայությունը արորդիների շարժման մեջ միանշանակ չէ: Մի կողմից` քրմերը աշխատում են զերծ մնալ քաղաքականությունից, և քրմերի քաղաքական կուսակցություններին անդամությունն անգամ արգելված է: Սակայն շարքային արորդիներից շատերն ակտիվորեն մասնակցում են երկրի քաղաքական անցուդարձին` անդամակցելով տարբեր, այդ թվում` ազգայնական ուղղություն ունեցող կուսակցություններին, որոնցից են Նժդեհյան կուսակցություն, Հայ արիական միաբանություն և այլն: Հարկ է նշել, որ շարժման քաղաքական կողմն սկզբնական շրջանում ավելի ուժեղ էր արտահայտված, սակայն գնալով այն  ներքին պառակտումների պատճառով տեղի տվեց, իսկ  ծայրահեղագույն քաղաքական շերտը (Հայ արիական միաբանության անդամները) լքեց համայնքը` իր այլընտրանքային համայնքը հիմնելով: Դրա փոխարեն ուժեղացել է ներհամայնքային կառուցվածքը, որը հանգեցրեց տեղական համայնքների (օր.` Աբովյանում) ստեղծմանը: Գնալով աճում է նաև բուն կրոնական, միստիկական բաղադրատարրը :

Նեոհեթանոսական համայնքների սոցիալական կառուցվածքի հիմքում, ինչպես նշում են բազմաթիվ հետազոտողներ, ընկած է այն շերտը, որը սովորաբար ընդունված է «մտավորականություն»  կոչել: Արևմտյան ուղղությունում դրանք հիմնականում ցածր և միջին եկամուտներ ունեցող մտավորականներն են, որոնք «չեն կայացել»  ընդունված չափանիշների համաձայն և «կայանում են» կրոնական ուղղության շրջանակներում, որտեղ իրենց մտավոր և ստեղծագործական կարողությունները կարող են հաջողությամբ կիրառվել: Նեոհեթանոսների համայնքների հիմնադիրների ճնշող մեծամասնությունը «քաղաքային, սեկուլյար մտավորականության ներկայացուցիչներ են, որոնց համար կրոնը առաջին հերթին արժեքավոր մշակութային ժառանգություն է»: Հայ արորդիների համայնքը հիմնականում համապատասխանում է այդ բնութագրումներին: Անդամների մեջ կարելի է տեսնել ցածր և միջին կարգի պետական ծառայողների, մարգինալ արվեստագետների, ազգակցական միությունների և ազգայնական կազմակերպաությունների նախագահների, մանկական սկաուտական կազմակերպությունների մանկավարժների, լրագրողների, տարբեր պարբերականների խմբագրերի և այլն: Զգալի մաս են կազմում  նաև այժմ մանր և միջին ձեռնարկատիրության բնագավառում զբաղված «նախկին» մտավորականները`  ինժեներներ, մատեմաթիկոսներ, պատմաբաններ ու բանասերներ: Այնուամենայնիվ, վերջին ժամանակներում արորդիների հետևորդների սոցիալական կազմը սկսել է ընդլայնվել քաղաքային և գյուղական բնակչության ոչ մտավորական խավերի հաշվին: Ընդհանուր առմամբ, նեոհեթանոսների թիվը  հավանաբար հասնում է հազարի, սակայն հաշվարկը դժվարացնում է այն փաստը, որ նրանց մեծ մասը համայնքի առաջնորդների հետ ակտիվ կապ չի պահպանում: Քիչ թե շատ ակտիվ անդամներն արդեն հարյուրից ավել են, իսկ «կնքվածների» քանակը շարունակ աճում է: Օրինակ, խոշոր տոնախմբությունների ժամանակ կնքվում է 5-10,   երբեմն նաև ավելի մարդ, որոնց թվում կան նաև սփյուռքահայեր:

Գոյություն ունի նաև նեոհեթանոսության համակիրների մի շերտ, որ ակտիվորեն այցելում է տոնախմբություններին կամ արորդիների այլ միջոցառումներին` կնքված արորդի չլինելով: Պետք է նշել, որ արորդիները չեն վարում որևէ ակտիվ և լուրջ քարոզչական գործունեություն` նոր անդամներ ձեռք բերելու համար, ինչպես նաև խտրականություն չեն դնում կնքված արորդիների և համակիրների միջև: Մյուս կողմից` կնքվելու արարողակարգը պարզ է, կառուցվածքով և ներքին իմաստով մոտ է քրիստոնեականին: Վերջերս ներմուծվել է նաև կնքահոր` քավորի ինստիտուտը, որն ավելի է մոտեցնում այդ երկու արարողակարգերը, թեև քավորի ու սանիկի փոխհարաբերությունները խիստ կանոնակարգված չեն, այլ մնում են կողմերի հայեցողությանը:

Սկզբնական շրջանում արորդիների տեղեկատվության տարածման ուղիները շատ համեստ էին, սակայն վերջերս նրանք ակտիվորեն սկսեցին օգտվել համացանցից, ունեն կայքէջեր` (www.arordineriukht.am, https://vahagnakanch.wordpress.com/), որոնցից երկրորդը հիմա պատկանում է արորդիների անջատված խմբին, իսկ  առաջինը դեռ կայացման ընթացքում է: Բացի այդ, արորդիների մասին տեղեկատվությունն ակտիվորեն տարածվում է համաժողովներում և արորդիների անհատական բլոգներում: Արորդիների հիմնական աղբյուրը` «Ուխտագիրքը», առաջին անգամ լույս է տեսել 1998 թ. և վերահրատարակվել 2005-ին` որոշակի փոփոխություններով: Նրա էլեկտրոնային տարբերակը կարելի է գտնել նաև համացանցում:

Ինչու՞ են մարդիկ դառնում նեոհեթանոս կամ արորդի: Շարժման առաջին հետևորդները Կակոսյանի ուսմունքի մեջ տեսնում էին ազգ, հայություն, ազգային հավատ, ազգային մշակույթ, հայրենիք հասկացությունների վերաբերյալ իրենց մտքերի և զգացմունքների գաղափարական ձևավորումը: Հայոց պատմական ճակատագրում քրիստոնեության խաղացած քաղաքական և մշակութային դերի վերաիմաստավորումը նեոհեթանոսության հանդեպ հետաքրքրության աճը պայմանավորող գործոններից մեկն էր: Ժամանակակից դիսկուրսներում հակաքրիստոնեական դրույթներն ունեն տարբեր ուժգնության և բովանդակային  դրսևորումներ: Կան դիսկուրսներ, որոնք անգամ օգտագործում են «ցեղասպանության» հռետորականությունը` նախաքրիստոնեական մշակույթի և քրմական դասի վերացումը կոչելով «ցեղասպանություն», իսկ Գրիգոր Լուսավորչին անվանելով Լուսամարիչ: Այլ դիսկուրսներում շեշտադրվում է քրիստոնեության ապազգային, կոսմոպոլիտ բնույթի, ներողամտության և հեզության, բռնությանը բռնությամբ չպատասխանելու սկզբունքների անընդունելիությունը: Ծայրահեղագույն բնույթի դիսկուրսներում  քրիստոնեությունը  դիտվում է օտար, հատկապես սեմական ուժերի կողմից հայերին կործանելու նկրտումների մարմնավորում: Հակասեմականությունը բնորոշ է  երկրորդ ուղղությանը պատկանող նեոհեթանոսական գրեթե բոլոր շարժումներին և դա առավել վառ արտահայտված  է  սլավոնական երկրներում:

Գնալով  նկատելի են դառնում մոտիվացիաների և պատճառաբանության որոշակի փոփոխություններ: Առաջանում են միստիկայի, կրոնական զգացման, հրաշքին հավատալու միտումներ և տարրեր: Դրա օրինակներից  է Անահիտ անունով մոտ 35 տարեկան կնոջ պատմությունը, որի հետ  զրուցել եմ 2008թ. ամռանը  Գառնիում` Վարդավառի տոնակատարության ժամանակ: Նա և նրա դուստրը իմ աչքերի առաջ կնքվեցին և դարձան արորդի: 10 տարի ամուսնացած լինելով` նա զավակ չէր ունենում, թեև աղոթում էր Աստծուն, ուխտի գնում զանազան սուրբ վայրեր: Հետո լսելով հեթանոսների մասին` նա մտքում սկսեց աղոթել հեթանոսական աստվածներին, հատկապես մայրության աստվածուհի Անահիտին և շուտով հղիացավ: Իր նորածին դստերը նա կոչեց Նանե աստվածուհու անվամբ և այդուհետ իրեն հեթանոս է համարում: Մեկ ուրիշ արորդի պատմում էր իր վահագնատեսության դեպքերի մասին` մանրամասն նկարագրելով, թե որտեղ և ինչպիսի տեսիլքներ է ունեցել: «Վահագնատեսությանն» են ձգտում և այլ արորդիներ, հատկապես քրմերը: Այսպես, ամեն տարի նրանք խմբով ձեռնարկում են ուխտագնացություն դեպի Խուստուփ լեռը, որի գագաթին անցկացնում են մի գիշեր, հուսալով, որ վահագնատեսության փորձ են ունենալու: Սակայն նման երևույթները դեռ զանգվածային բնույթ չեն ստացել:

Արորդիների հիմնական գաղափարախոսությունն ու առասպելաբանությունը արտահայտված են «Ուխտագրքում»: «Ուխտագրքի» ստեղծողն է տյար Սլակ Կակոսյանը, որին ոչ թե հեղինակ են համարում, այլ «կազմող», քանի որ համարում են, որ նա միայն կազմեց այս գիրքը արդեն իսկ ի վերուստ ստեղծած բաղադրամասերից:  «Կազմելու» ընթացքում Կակոսյանը, ըստ երևույթին, առատորեն օգտվել է մի քանի  հանրաճանաչ  աղբյուրներից` Մովսես Խորենացու «Հայոց Պատմությունից», Աստվածաշնչից` Հին ու Նոր Կտակարաններով, Գարեգին Նժդեհի հիմնական երկերից: Սակայն այդ աղբյուրներից քաղած նյութերը վերաշարադրված են բավական ազատ, զգալիորեն համալրված, վերափոխված և վերաիմաստավորված հենց իր` Սլակ Կակոսյանի կողմից: «Ուխտագրքի» նկատմամբ (հատկապես նրա առասպելաբանական հատվածի` Արարատյան դիցաբանության) վերաբերմունքը նույնիսկ արորդիների կողմից այլ է: Կան մարդիկ, որոնք չեն ընդունում հայկական աղբյուրներում զետեղված առասպելների և պատումների` Ս. Կակոսյանի հավելումները : Շատերն այն որպես սուրբ գիտելիքի աղբյուր ընդհանրապես չեն ընդունում: Սակայն Արորդիների ուխտն ունի նաև Ս. Կակոսյանի ստեղծագործական գործունեության իր մեկնաբանությունը, որը բխում է նեոհեթանոսության հենց բնույթից: Ընդունելով, որ հնագույն աղբյուրներում զետեղված պատումներն ու առասպելները հին հայերի ստեղծագործական մղումների արդյունք էին, ապա ինչու ժամանակակից հայերը, լինելով իրենց նախնիների թե՛ գենետիկ, թե՛ հոգևոր հետնորդներ, չեն կարող ժառանգել և շարունակել  ստեղծելու ներքին կարողությունն ու պահանջը: Թեև դա իրականում բացահայտ աշխարհիկ մտածելակերպի դրսևորում է, սակայն հիմնավորում է «Ուխտագրքի» նկատմամբ վերաբերմունքի կրոնական մակարդակը, որն արտահայտվում է Սլակ Կակոսյանի գրածին անվերապահորեն հավատալու առանձին դեպքերում:

Կառուցվածքաբանորեն «Ուխտագիրքը» բաժանվում է 7 մասի: Առաջին մասը կոչվում է «Աստվածաշունչ» կամ «Հայոց լեզվի խորհրդարան», որի մեջ խոսքը  աստվածաշունչ հայոց լեզվի մասին է, որ այն ազգածին խորհուրդների համակարգ է, որոնք զետեղված են բառարմատներում: Այսպիսով, «Ուխտագրքի» այս մասը արմատական բառարան է, որը փորձում է մեկնաբանել հայերենի արմատների բարձրագույն միստիկ խորհուրդը: Օրինակ, բառարանի առաջին հոդվածներից մեկը Արարմատն է մեկնաբանում:

«Կենսակերտ» բառարմատը, որ նշանակում է ՍԵՐՈՒՄ, ԾԱԳՈՒՄ, ԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՒԽՏ, համապատասխանում է ԱԶ արմատին:

ԱՐ – կենսակերտ արմատը հայերենում գրեթե ամենաշատ գործածվող արմատն է: Այն մտնում է ամենաբազմազան բաղադրությունների մեջ` կազմելով ՍԵՐՈՒՄ, ԾԱԳՈՒՄ, ԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՒԽՏ արտահայտող խորհուրդներ:

Օրինակ` արյուն, արգանդ, արմատ, արև, մարդ, արքա, դար, գարուն, բարի, չար, Արա, Արի, արտ, արու.. »:

«Ուխտագրքի» այս մասը ամենահեղինակայինն է, սակայն, ի տարբերություն նման   «լեզվագիտական» բազմաթիվ գործերի, գիտնականների քննադատությունից վեր է, քանի որ չի հավակնում գիտական լինելու, այլ, ըստ որորդիների, հիմնվում է ի վերուստ ստացած հայտնության վրա:

Հաջորդ բաժինը կոչվում է «Ծագումնարան» կամ §Արարատյան դիցաբանություն¦: Այս մասը պատմում է աշխարհի և մարդու արարման, «արիա-հայկական» պայմանական պանթեոնի աստվածությունների`Արայի, Անահիտի, Աստղիկի, Միհրի, Տրի, Յահվահի և Վիշապի փոխհարաբերությունների մասին: Ինչպես տեսնում ենք, Կակոսյանը, հիմնականում պահպանելով հին հայկական պանթեոնի աղբյուրներից մեզ հայտնի աստվածությունները, դրանց ավելացնում է ևս երկուսը, որոնց ծագման, գործառույթների և աստվածային ու մարդկային աշխարհի հետ փոխհարաբերությունների մասին ծավալվում է «Ուխտագրքի» այս հատվածում: Առասպելների սյուժեները «վերակազմված են» հայտնի աստվածաշնչյան և ավետարանական սյուժեների ազատ օգտագործմամբ և բազմաթիվ հորինված մանրամասների ավելացմամբ: Առասպելները կազմված են այնպես, որ յուրաքանչյուրը միաժամանակ դառնա արորդիների տոնածիսակարգի մաս կազմող տոների` Տրնդեզի, Զատիկի, Համբարձման, Վարդավառի, Խաղողօրհնեքի, Նախնիների տոնի, Նավասարդի և, իհարկե, Նոր տարվա կամ Վահագնի ծննդյան տոնի ծագման մեկնաբանության և տոնի հիմնական խորհրդի բացահայտման աղբյուր: «Ծագումնարանը» ունի նաև առանձին հրատարակություն «Արարատյան դիցաբանություն» անվամբ:

«Ծագումնարան»-ին հաջորդում է «Ավետարանը»`  աստվածների իմաստությունը արտահայտող խրատները, ապա «Ձոնարանը», որը արորդիների հիմնական արժեքներին` Հավատքին, Բացարձակությանը, Լինելիությանը, Վերածննդին և աստվածներից յուրաքանչյուրին ձոնած տեքստերի հավաքածու է: Հաջորդ երկու գրքերը` «Վեհարանն» ու «Պատգամարանը»,  Գարեգին Նժդեհի կենսագրական առասպելի և նրա ուսմունքի վերաշարադրումն են: Վերջապես, յոթերորդ գիրքը` «Հիմներգարանը», հեթանոսական հիմների հավաքածու է, որոնց մեծ մասը գրել է հենց ինքը` Կակոսյանը և, մասամբ, նրա հետևորդները: Որպես հիմներ` օգտագործված են նաև 19-րդ և 20-րդ դարերի հայ բանաստեղծների ստեղծագործությունները,  ներառյալ` Ս. Կակոսյանի և նրա հետևորդների: Բոլոր հիմների հեղինակը նշվում է բովանդակության ցանկում:

Ինչպես նշեցինք, «Ուխտագիրքը» հեթանոսական ծիսակարգի մեկնաբանության հիմնական աղբյուրն է: Այն նաև հիմք է  ծեսերի բովանդակային, խորհրդաբանական և դինամիկ կառուցման համար: Արորդիների ծիսակարգը  անընդմեջ մշակման գործընթացում է և ամեն անգամ ավելանում կամ պակասում են ինչ-որ բաղադրամասեր, որի պատճառը թե՛ գաղափարական, թե՛ տեխնիկական կարող է լինել: «Ուխտագիրքը» միաժամանակ ծեսերի հիմնական ծիսական ատրիբուտներից  է : Ծեսն արարող քուրմը այն ձեռքում է պահում, նրանով օրհնում է, նրա վրա երդվում են , այսինքն` կրկնօրինակում է առհասարակ Սուրբ Գրքի բոլոր հիմնական գործառույթները: Միաժամանակ, այն, որպես այդպիսին, սրբություն չէ, այսինքն` «Ուխտագրքի» հետ դեռ կապված չեն հրաշագործության, սրբազան զորության մասին որևէ պատկերացումներ:  «Ուխտագրքի» հիման վրա կազմած յուրաքանչյուր ծեսին բնորոշ տեքստային մասը արտատպվում է սովորական թղթի վրա և ծեսի ընթացքում ընթերցվում քրմերի կողմից: Ծիսական տեքստերի անգիր իմանալը չի պարտադրվում: Չկան նաև ընթերցելու նկատմամբ հատուկ պահանջներ` կապված ձայնի երանգավորման, արագության, կրկնությունների և այլ առանձնահատկությունների հետ:

Արորդիների հիմնական ծիսական տեքստը Մովսես Խորենացու երկի մեջ զետեղված` «Վահագնի ծնունդը»  հայտնի հնագույն էպիկական ստեղծագործության մի հատվածն է: Նրանով հաճախակի սկսվում և ավարտվում են ծեսերը:  Ընդ որում, կան վիպասանության այդ հնագույն նմուշի արդիականացված տարբերակները, օրինակ` «Վահագնի ծնունդը» հիմնը, որի երաժշտության և տեքստային հավելումների հեղինակն է երգիչ և երգահան Արսեն Ղամբարյանը: Դրանք խորհրդանշում են հին ու ժամանակակից հայերի ժառանգականության սկզբունքը: Այդ հիմնը գնալով դառնում է ծեսերի և միջոցառումների էական մաս: Սովորաբար Վահագնի ծննդի կատարումը (թե՛ երգի, թե՛ աղոթքի տեսքով) ուղեկցվում է «Փառք Վահագնին» կոլեկտիվ բացականչությամբ:

«Ուխտագիրքը» մեզ պատկերացում է տալիս նաև արորդիների աստվածաբանական և գաղափարաբանական շրջանակների մասին: Վերը նշված հայ-արիական պանթեոնի աստվածություններն ունեն վառ արտահայտված դուալիստական բնույթ, այսինքն` §լավ¦, «բարի», «արարիչ» աստվածությունները հակադրված են «չար», «ավերիչ» աստվածություններին (Յահվահն ու Վիշապը  և նրանց մարմնավորող «չարիները» ի հակակշիռ արարիչ աստվածներին պաշտող արիների): Ըստ այդմ, մարդկության ողջ պատմությունն էլ է դիտվում որպես բարի ու չար ուժերի միջև մղած պայքար, որտեղ պարբերաբար հաղթում են թե՛ առաջինները, թե՛ երկրորդները: Արիների հայրենիքը Արարատն է, Հայկական լեռնաշխարհը, որը դրախտավայր է, իսկ «չարիների» ծագումնավայրը անապատն է, որտեղից նրանք շարունակ հարձակվում են Արարատի վրա և փորձում ոչնչացնել արիներին:

Նմանապես դիտվում են և բնության ցիկլիկ փոփոխությունները` տիեզերական ամռանն ու աշնանը հաջորդում է տիեզերական ձմեռը /չարիների հաղթանակի խորհրդանիշը/, իսկ այն, իր հերթին, փոխարինվում է տիեզերական գարունով, որն արիների հաղթանակն է հռչակում: Գարունը` բնության զարթոնքը, խորհրդանշում է արիների` հայերի զարթոնքը և վերակենդանացումը, երբ նրանք նորից վերածվում են երկրային աստվածությունների: Հետո ուրանալով իրենց արմատները` կրկին թուլանում են և հնարավորություն են տալիս չարիներին տիրանալ նրանց մինչև հերթական տիեզերական գարնան սկիզբը:

Նման ընկալումները մոտեցնում են հայ նեոհեթանոսներին ժամանակակից միլենարիստական շարժումներին, որոնք մեր ժամանակը անցումային են դիտարկում և համարում են, որ այն տանում է դեպի ժամանակաշրջանների փոփոխություն, հին աշխարհի վախճան և նոր աշխարհի ծնունդ: Ըստ արորդիների` տիեզերական գարնան գալուն պես կսկսվի նաև մաքրագործող աղետների փուլաշրջանը: Նման իրողություն արդեն տեղի է ունեցել հայոց Ցեղասպանությունից և բոլշևիկների ագրեսիայից հետո, երբ գերագույն ճգնաժամին հաջորդեց աստվածային էներգիայի ծնունդը, երբ Գարեգին Նժդեհը մենակ մնաց Խուստուփ լեռան գագաթին և Վահագնի հայտնությունն ապրեց, որից հետո նա պատվիրեց հայերին խոսել և ապրել Վահագնի հետ: Դա Նժդեհին կարգում է նորագույն ժամանակների մարգարե և միաժամանակ աղերս է դառնում ժամանակակից հայերի և նրանց նախաքրիստոնեական ավանդույթների միջև:

Ընդհանրապես, արիական ինքնությունը, որը տարածվում ու զարգացվում է արորդիների կողմից, հետաքրքրության արժանի երևույթ է: Այն, ընհանուր առմամբ, հակադրվում է քրիստոնեական ինքնությանը և գաղափարախոսությանը բնորոշ արժեքներին (զոհողություն, ենթարկվածություն ճակատագրին, թշնամու նկատմամբ ներողամտություն և սեր, պատասխան բռնությունից հրաժարվելը և այլն):  Այլ խոսքով, քրիստոնեությունը ստիպեց հայերին հրաժարվել իրենց արիական նախնիներին բնորոշ հատկություններից և արժեքներից, որը թուլացրեց հայերի քաղաքական և մշակութային դիրքերը:

Մյուս կողմից, արիական ինքնությունը  արյունակցական և ազգակցական կապերը կարևորում է կրոնական համոզմունքներից: Այն էթնոկենտրոն է և հանում է հայերի միջև գոյություն ունեցող բոլոր կրոնական խտրականությունները:  Հայ արիական ինքնության համար հավասարազոր են առաքելական, կաթոլիկ, բողոքական, աթեիստ, հեթանոս և այլ կրոնական ուղղություններին պատկանող հայերը, որոնք չեն հրաժարվում իրենց հայությունից: Հայ արիական ինքնությունը որոշ չափով համահունչ է և այսօրվա քաղաքական իրավիճակին: Եթե մինչև անկախությունը  քրիստոնեական մշակույթը` եկեղեցիներն ու վանքերը, գրչությունը, խաչքարերը, պատմագրությունն ու մանրանկարչությունը հայերին բնորոշող այցեքարտ էին , ապա անկախ Հայաստանի համար ավելի պահանջված են դառնում մինչքրիստոնեական ժամանակաշրջանում, հատկապես Տիգրան Մեծի օրոք Հայաստանի կայսերական նկրտումները և տարածքային ձեռքբերումները: Նեոհեթանոսները, այսպիսով, իրենց համարում են Արտաշեսյանների պետության ուղղակի ժառանգներ` բաց թողնելով 1700 տարի տևողությամբ հայոց պատմության ժամանակաշրջանը:

Իհարկե, ոչ բոլոր նեոհեթանոսներն են  ժխտում  քրիստոնեությունը: Ոմանք ճանաչում են այդ կրոնի յուրահատուկ դերը հայոց պատմության և մշակույթի մեջ` դա բացատրելով հայ աոաքելական քրիստոնեության առանձնահատկությամբ: Հայ  նեոհեթանոսները, ինչպես նշվեց, ակտիվորեն օգտվում են հին աղբյուրներում զետեղված նյութերից` նախաքրիստոնեական ծիսակարգն ու խորհրդաբանությունը վերականգնելու կամ «վերակազմելու» համար: Հայաստանում պահպանված և 1975թ. վերականգնված մինչքրիստոնեական Միհր աստծու տաճարը Գառնիում վերածվեց նեոհեթանոսների ծիսակատարությունների հիմնական վայրի: Հնագիտությունը առհասարակ  նեոհեթանոսների համար նորանոր սրբավայրերի ձեռքբերման աղբյուր է: Այսպես, Գառնիից բացի, ուխտագնացության և ծիսակատարությունների վայրեր են  բրոնզեդարյան հնավայրեր Շենգավիթն ու Մեծամորը, ուրարտական դարաշրջանի հնավայրերը (Արգիշտիհինիլին, Էրեբունին), Զորաց քարեր մեգալիտիկ հուշարձանը և այլն: Իրենց հիմքում նախաքրիստոնեական կառույցներ ունեցող որոշ քրիստոնեական տաճարներ (Էջմիածնի մայր տաճարը, Հռիփսիմե եկեղեցին և այլն) ևս կարող են սրբազան նշանակություն ունենալ արորդիների համար: Հիմա Երևանում և Հայաստանի այլ վայրերում նոր հեթանոսական տաճարների կառուցման հարցն  են արծարծում նեոհեթանոսները:  Սակայն մինչ օրս Գառնիի  տաճարը արորդիների ծիսական գործունեության   կենտրոնական վայրն է: Տաճարի տարածքը ժամանակի ընթացքում «յուրացվել» և թեթևակի վերափոխվել է` ավելի համապատասխանեցվելով ծիսական կարիքներին: Այսպես, առաջացել են ծիսական ծառերը և անգամ փոքրիկ այգին` Կակոսյանին նվիրված աղբյուր-հուշարձանը:

Որպես հուշակոթողներ  են ընկալվում  նախաքրիստոնեական աստվածություններին և առասպելաբանական հերոսներին մարմնավորող` Երևանի տարբեր վայրերում կանգնեցված ժամանակակից  քանդակ-արձանները (Հայկի, Վահագնի, Տորք Անգեղի): Դրանք նեո-հեթանոսական պատկերագրության մեջ նույն դեր են խաղում, ինչ հայտնի հին քանդակները (Նեմրութ լեռան քանդակները, Անահիտի գլուխը և այլն): Համանմանորեն, հայ առասպելաբանության հնուց պահպանված դրվագները հաջողությամբ համալրվում են 19-20-րդ դդ. հայ բանաստեղծների և գրողների ստեղծագործություններով, որոնց նույն կրոնական բնույթն է վերագրվում (Դ. Վարուժան, Սիամանթո, Լ. Շանթ, Կ. Զարյան, Ն. Զարյան, Պ. Սևակ և  այլն):

Ըստ երևույթին, տեղի է ունենում ժամանակաշրջանների նույնացում: Նրանք, ովքեր հնում ստեղծում էին աստվածների քանդակներն ու նրանց ձոնված հիմները հավասարվում են նրանց հետ, ովքեր դա անում են հիմա կամ ոչ հեռավոր անցյալում: Դա նեոհեթանոսների մտածելակերպի առանձնահատկություններից է, որը հայ ժողովրդի ստեղծագործական ոգին դիտում է անդադար գործողության մեջ` պատմական շրջաններից, սոցիալական, մշակութային և քաղաքական իրավիճակից դուրս, այն ամենը, ինչ ստեղծվել է արվեստի շրջանակներում` մեկնաբանելով որպես հեթանոսական մտածելակերպի և կրոնական զգացմունքների հանկարծակի պոռթկումներ` «Եթե մեր նախնիները կարողացել են ստեղծել այդ բոլոր առասպելներն ու ծեսերը, ինչու՞ մենք չենք կարող»: Եթե Սլակ Կակոսյանը, ստեղծելով «Ուխտագիրքը», իր հայեցողությամբ   փոփոխում կամ համալրում էր Մովսես Խորենացու կամ Նժդեհի բնագիր տեքստերը,   ապա երգիչ և կոմպոզիտոր Արսեն Համբարյանը ոչ միայն  սեփական հիմներն է հորինում,  այլև նոր հատվածներ է ավելացնում «Վահագնի ծնունդը»  հին հայկական հայտնի առասպելաբանության դրվագին` իր գործունեությունը դիտարկելով դարերի խորքից եկող և  ավանդույթը շարունակող:

Նեոհեթանոսների ծիսակարգը դեռ  իր ձևավորման գործընթացում է, թեև գլխավոր ծեսերի հիմնավորումն ու խորհրդաբանությունը տրված են «Ուխտագրքի» համապատասխան գլուխներում և արդեն իրենց խոսքային, կատարողական և առարկայական դրսևորումն  ստացել են: Ծիսակարգը  ներառում է տարեկան տոնական ցիկլի և կենսացիկլի հիմնական ծեսերը: Երկրորդները սակավ  զարգացած են, քան  առաջինները և մեծ  մասամբ մշակվում են արդեն Ս. Կակոսյանի մահվանից հետո: Իր` Կակոսյանի մահը մահվան ծեսերի մասին մտածելու առաջին առիթը դարձավ: Նեոհեթանոսների կենտրոնական գաղափարի համաձայն` մարմինը պետք է դիակիզվի: Հայաստանում դիակիզումը ընդունված չէ, և նեոհեթանոսները շատ  դժվարություններ հաղթահարեցին, մինչև որ կարողացան հասնել իրենց նպատակին: Հիմա դիակիզումը օրինականացված է, թեև այն իրականացնելու հնարավորությունները շատ սահմանափակ  են: 2008 թ. արորդիների համայնքը ևս մեկ քրմի մահ ապրեց, որը նպաստեց հուղարկավորման ծիսակարգի հետագա ամրագրմանը: Հոգեհանգիստն անցկացվում էր դիակիզումից առաջ`  մաքսիմալ կերպով մոտեցված ավանդական հոգեհանգստին, այն տարբերությամբ, որ դրա ընթացքում անցկացվել էր ոչ ծավալուն մի ծես` «Ուխտագրքից» հատվածների ընթերցումը պարունակող: Թաղման ժամանակ հողին է հանձնվել սափորում զետեղված աճյունի միայն մեկ երրորդը, իսկ մնացած երկու մասերը «հանձնվել» էին  մյուս երկու  տարերքներին` քամուն և ջրին:

Արորդիները կատարում են նաև մկրտության և պսակադրության ծեսերը /կնունք և պսակ/: Պսակադրությունը կատարվում է տաճարում, իսկ կնունքի համար տաճարում գտնվելը պարտադիր չէ: Անվանափոխություն կնունքի ժամանակ տեղի չի ունենում, իսկ ընթացքում կարևորվում է ոչ թե անունը, այլ ազգանունը` տոհմական անունը: Կնունքի եզրափակիչ մասը ներառում է օծման ծեսը, որի ժամանակ օգտագործում են «ծաղկայուղը»` մեռոնի նմանակը, իսկ կնքվողի վզից կախում են «արևխաչը»` ծաղկանման այսպես կոչված «հավերժության խորհրդանիշը» պատկերող փայտյա, կաշվե կամ մետաղյա սկավառակը: Բացի այդ, «արևխաչից» արորդիների ամենատարածված նշաններից մեկը  «կեռխաչն է» կամ սվաստիկան, որը նրանք փորձում են ազատել նացիստական զուգահեռներից:

Պետք է նշել, որ տոների ժամանակ տարերայնորեն կնքվողների մի մասը դա ընկալում է որպես խաղ կամ ռոմանտիկ  արարողություն, որն, այնուամենայնիվ, որևէ կրոնական պատասխանատվություն չի հաղորդում նրանց: Կրոնական լրջություն չի պահանջվում նաև պսակադրության ժամանակ, օրինակ, պսակվողները կարող են համատեղել քրիստոնեական և նեոհեթանոսական ծեսերը առանց որևէ բարոյական խնդիրների:

Ավելի մանրամասնորեն մշակված են տարեկան տոնական ցիկլի ծիսակատարությունները: Նրանց մի մասը համընկնում է ժողովրդական տոնախմբությունների հետ, որոնք իրենց զուգահեռներն ունեն քրիստոնեական տոնացույցում: Հատկանշական է, որ արորդիներն իրենց ծիսակարգում ընդգրկում են այդ տոներին համապատասխանող ավանդական ծեսերի մի մասը, այն էլ նրանք, որոնք ընդհանուր են Հայաստանի բոլոր ազգագրական շրջանների համար, պահպանվում և գործածվում են նաև քաղաքային միջավայրում:  Օրինակ, Տրնդեզի ժամանակ հիմնական գործողությունը խարույկի վրայից թռչելն է, Զատկի ժամանակ` ներկված գույնզգույն ձվերի առկայությունը, իսկ Վարդավառի ժամանակ` իրար ջրելը: Դրան ավելանում է հիմնական ծեսը, որը  մի շարք արդեն ավանդական դարձած գործողությունների` ծիսական ջահը վառելն է և ծիսական տեքստերն ընթերցելը: Տոները, պահպանելով իրենց ավանդական ժողովրդական անունները, այնուամենայնիվ, վերաիմաստավորվում են, և հաստատվում է նրանց կապը նախաքրիստոնեական պանթեոնի աստվածությունների հետ (Տիր, Անահիտ, Աստղիկ):   Ավանդական տոներին ավելանում են նաև արորդիներին բնորոշ մի քանի տոնակատարություններ, որոնցից ամենագլխավորը Վահագնի ծնունդն է  կամ Նոր տարին, որը տոնվում է մարտի 21-ին` գարնանային գիշերահավասարի օրը: Դեկտեմբերի 21-ին տոնվում է ձմեռային արևադարձի օրը  կամ Միհրի տոնը, օգոստոսի 11-ին` Նավասարդը, իսկ սեպտեմբերի 19-ին` Նախնիների տոնը: Տոները կատարվում են Գառնիում, բայց մի մասը կարող է նշվել նաև ուրիշ սրբավայրերում: Օրինակ, Զատիկը գերադասում են տոնել Մեծամորի հնավայրում, որի անունը կապում են «Մեծ Մոր», այսինքն` Անահիտի հետ: Տրնդեզը տոնվում է կամ Էրեբունիում  կամ Կարմիր բլուրում: Ծիսակարգի խորհրդաբանության մեկնաբանությունը տրվում է «Ուխտագրքում», և շատ ծեսեր ձևավորվում են այդ խորհրդաբանության ազդեցության ներքո: Օրինակ, գարնանային և ամառային ծեսերի ժամանակ կարևորվում է ծիրանը որպես ծառ և պտուղ: Ծիրանը, այսպիսով, դառնում է արորդիների գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը: Ամեն մի տոնի ժամանակ օրհնվում են այդ տոնին համապատասխանող խորհրդանիշներ (պտուղներ, վարդեր, ճյուղեր, հաց կամ գաթա), որոնք հետո բաժանվում են մասնակիցներին:  Տոների կառուցվածքը բավականին որոշակի է: Տոնը սկսվում է ծիսական արարողությունից, որին հաջորդում է «մշակութային ծրագիրը» (երգերով, պարերով, համույթների ելույթներով, իսկ հետո` խնջույքով):  Տոներից բացի, գոյություն ունեն նաև ուխտագնացություններ դեպի` արորդիների համար նշանակալից սրբավայերեր (Արագած և Խուստուփ լեռներ): Ուխտագնացությունը դեպի Խուստուփ կապված է Նժդեհի անվան հետ և յուրահատուկ նշանակություն ունի արորդիների համար:

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ նեոհեթանոսությունը Հայաստանում հանդես է գալիս որպես բազմազան տարրերի` ազգայնական գաղափարախոսության, հայ արիական ինքնության, կրոնական մտածելակերպի, համայնական կազմակերպվածության և հանրայնացման ուրույն ձևերի միացում:

Նեոհեթանոսական շարժումներն աշխարհի արագորեն աճող և տարածվող կրոնական ուղղություններն են, և այդ առումով Հայաստանը համաշխարհային մշակութային գործընթացների մասն է դառնում: Սակայն արորդիների շարժումը ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնցից երկուսն են հատկապես հետաքրքրական: Առաջինը` այն, թե ինչպես ազգայնական ուսմունքը (Նժդեհի «Ցեղակրոնը») վերածվում է կրոնական հայտնության և երկրորդը` ինչպես մտավորականության խավի ինտելեկտուալ գործունեության արդյունք համարվող առասպելաբանական և ծիսական համակարգը հետզհետե ձեռք է բերում հետևորդների կրոնական կարիքներին համապատասխանող հոգևոր և միստիկական հատկություններ` միաժամանակ ընդլայնելով համայնքի սոցիալական կազմը: Այդ ամենը  վկայությունն են այն բանի, որ հայկական նեոհեթանոսությունը իր  դինամիկ և բազմաբնույթ նկարագրով ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ  հետխորհրդային «քաղաքականացված գաղափարախոսության» տեղայնացված ձևերից մեկը:

Գրականություն:

Անտոնյան Յու., 2008 (1), Ինչպես է հերոսը դառնում Աստված. Գարեգին Նժդեհը և հայ նոր հեթանոսները //Հայ ազգագրության և հնագիտության խնդիրները,( 3), Ե., ՀՀ ԳԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, էջ 220-228:

Անտոնյան Յու., 2008 (2) Արիական առասպելը և հայ նոր հեթանոսները, //Ինքնությունը և փոփոխվող աշխարհը, միջազգային գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Ե., Լինգվա, Հակոբյան Գ., 1964, Ներսես Շնորհալի, Ե.:

Նժդեհ Գ., 2006, Հատընտիր, Ե, Ամարաս:

«Ուխտագիրք», 2005, Ե.:

Антонян Ю.Ю., 2010, Воссоздание религии: неоязычество в Армении, Лабораториум, #1, с.103-128

Шнирельман В., 1998,  Неоязычество и национализм: восточноевропейский ареал. М.: ИЭА

Antonyan Yu., Siekiersky K. The children of Ara: neo-paganism in Armenia, manuscript (in print)

Hobsbawm E., 2003, “Introduction: Inventing Traditions,” in: The Invention of Tradition, ed. Eric Hobsbawm, Terence Ranger. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 1-15

Morris B., 2006, Religion and Anthropology: a Critical Introduction. Cambridge, Cambridge University Press

Shnirelman V., 2002, “«Christians! Go Home!»: A Revival of Neo-Paganism between the Baltic Sea and Transcaucasia (An Overview).” Journal of Contemporary Religion, 17 (2), pp. 197-211

Rountree  K., 2006, Performing the Divine: Neo-Pagan Practices and Embodiment at Sacred Sites. Body & Society, 12 (4), pp. 95-115

Religions.am

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ

«Գնա՛ եւ այլեւս երբեք չգաս։ Երբե՛ք…»

March 28, 2011

168.am
15.03.2011

Մենք, չգիտես ինչու, միշտ ակնկալում ենք, որ հոգեւոր դասի ներկայացուցիչները, հատկապես, եթե նրանք բարձրաստիճան հոգեւորականներ են, լինեն իմաստուն, ժուժկալ, չլինեն արծաթասեր, նախանձ, քծնող: Հոգեւորականներից նման որակներ սպասելու հիմքեր ունենք. այդ մարդիկ սեփական կամքով ընտրել են Աստծո ճանապարհը, հոգեւորի ճանապարհը` թողնելով աշխարհիկ կյանքը: Սակայն ամեն անգամ նորովի զարմանալ, թե ինչու են եկեղեցու մեր` հատկապես բարձրաստիճան սպասավորները, սիրում շքեղություն, թանկարժեք ավտոմեքենաներ, բարձր հասարակություն, էներգիայի զուր կորուստ է: Այդ հարցը կարելի է տալ միայն այն դեպքում, երբ փորձենք հասկանալ` իսկ ո՞ւմ հետ ենք նրանց համեմատում: Նաիվ չլինենք եւ չհամեմատենք մեր հոգեւորականներին Հիսուս Քրիստոսի հետ: Հոգեւորականներից ակնկալել բարեպաշտություն միայն այն հիմնավորմամբ, որ նրանք մեզնից շատ են տալիս Աստծո անունը կամ օծված են, նույնն է թե, երկրի բարձրաստիճան ղեկավարությունից ակնկալենք լինել գրագետ, ազնիվ, ոչ կոռումպացված, քանի որ ոչ մի ստորության առաջ կանգ չառնելով` իշխանություն են ձեռք բերել:

Խնդիրն, ամենայն հավանականությամբ, այն է, որ մեր հասարակությունը դեռ սպասում է: Սպասում է հրաշքի, երբ հանկարծ ի հայտ կգա գոնե մեկ բարոյական պաշտոնյա, ով հարգել կիմանա իր երկրի քաղաքացուն ու իր երկրի օրենքները: Երբ մի բարձրաստիճան հոգեւորական կանի այն անհրաժեշտ, հեղափոխական քայլը, դեն կնետի իր հոգին ու մարմինը կաշկանդող ավելորդությունները, այդպիսով` կպարտավորեցնի նաեւ հասարակությանը` կրկնել այն, օրինակ վերցնել: Սակայն նման խիզախություն կարող է դրսեւորել մեզնից յուրաքանչյուրը` չսպասելով այլոց օրինակին: Սակայն, հասկանալի է, չենք շտապում …

Մեր թերթը, հետո նաեւ` մյուս լրատվամիջոցները, բավական սարկազմով անդրադարձան Արարատյան թեմի հոգեւոր առաջնորդ Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանի թանկարժեք «Բենտլի» ավտոմեքենային: Սակայն շքեղությունների հանդեպ սերը միայն Հայ Առաքելական եկեղեցու բարձրաստիճան սպասավորների թուլությունը չէ: Վերցրեք ցանկացած աղանդ, նրանց առաջնորդները եւս իրենց շարքային անդամներին, որոնց մեջ քիչ չեն ազնիվ մարդիկ, խորհուրդ են տալիս ապրել քրիստոնեական արժեքներով, կարիքավորին տալ վերջին շապիկը, իսկ իրենք բնակվում են շքեղ առանձնատներում, երթեւեկում են թանկարժեք ավտոմեքենաներով: Եվ հասարակությունն էլ իրեն այլեւս պարտավորված չի զգում բարոյական լինել` չունենալով քաղաքական եւ հոգեւոր բարոյական, Աստծո եւ մարդկանց առաջ պատասխանատվություն ստանձնած առաջնորդներ:

Եվ սա, կարծես, օրինաչափ է: Կարելի է հղումներ անել համաշխարհային գրականությանը: Նման դեպքերում մեջբերումներ են անում հատկապես Խորենացու «Ողբից», սակայն բարձրաստիճան հոգեւորականության անձնական ողբերգությանն ամենից խոր անդրադարձել է Ֆեոդոր Միխայլովիչը: Վերընթերցեք «Կարամազով եղբայրներ» վեպի «Վելիկի ինկվիզիտոր» գլուխը: Պատմում է Իվան Կարամազովը:

Դեպքերը զարգանում են 16-րդ դարի Իսպանիայում, ավելի կոնկրետ` Սեւիլիայում: Աստծո Որդին ցանկացավ մի պահ հայտնվել իր զավակների կողքին եւ հատկապես այնտեղ, ուր այդ ժամանակ ճարճատում էին հերետիկոսների խարույկները: Եվ ցանկացավ մարդկանց մեջ հայտնվել հենց մարդկային այն կերպարանքով, որով երեք տարի շրջում էր մարդկանց մեջ դրանից 15 դար առաջ: Նա հայտնվեց լուռ, աննկատ, սակայն, արի ու տես, բոլորը Նրան ճանաչեցին: Ժողովուրդը լալիս էր եւ համբուրում Նրա ոտնահետքերը: Նա մարդկանց էր մեկնում ձեռքերը, եւ կույրերը սկսում են տեսնել, հիվանդները բժշկվում են, մահացած փոքրիկ աղջնակի մարմնի մոտ Նրա շուրթերն արտասանում են հայտնի խոսքերը. «Տալիֆա կումի», եւ աղջնակն արթնանում է: Այդ միջոցին երեւում է 90-ամյա կարդինալը` մեծ ինկվիզիտորը, եւ տեսնում Նրան: Ժողովուրդը վախեցած խոնարհվում է կարդինալի առաջ: Կարդինալի թիկնազորը կալանավորում է Նրան եւ փակում մի խցում: Գիշերը կարդինալը գալիս է խուց եւ դիմում Աստծո Որդուն: Նրա մենախոսությունը այսպես փոխանցելը բարդ է, պետք է ընթերցել: Իմաստը սա է. «Դու անգամ իրավունք չունես ավելացնելու այն ամենին, ինչ արդեն ասել ես: Ինչո՞ւ ես եկել մեզ խանգարելու, քանի որ Դու եկել ես մեզ խանգարելու եւ Ինքդ էլ դա գիտես»: Պե՞տք է մարդկանց այն ազատությունը, որ տվել է նրանց Աստված: Այդ ազատությունը ծանր բեռ է: Մարդկանց ազատություն հարկավոր չէ, հարկավոր են երջանկություն ու հանգստություն: Մարդիկ, Չարի ու Բարու միջեւ ընտրություն անելու ազատությունից սարսափած, իրենց անտանելի ազատությունը սիրով հանձնում են բարձրաստիճան հոգեւորականներին: «Եվ մենք կասենք, որ գործում ենք Քո անունով, հանուն Քեզ: Մենք կխաբենք այդ մարդկանց, քանի որ Քեզ արդեն մեզ մոտ չենք թողնի: Եվ այդ ստի մեջ կլինի մեր տառապանքը»: Հրաշք, գաղտնիք եւ հեղինակություն. սրանք են այն երեք ուժերը, որոնք կարող են կախարդել թշվառ մարդկանց:

Ինկվիզիտորը ժամանակին եւս անապատներում է ապրել, սնվել արմատներով, փորձել հաղթանակ տանել իր մարմնի վրա` ազատ եւ կատարյալ դառնալու համար, սակայն մի պահ հանկարծ հասկացել է, որ այնքան էլ բարոյական չէ հասնել կատարելության, որպեսզի հասկանաս, թե միլիոնավոր Աստծո ստեղծած մարդիկ մնացել են անգիտության մեջ, որ նրանք երբեք ի վիճակի չեն լինի գլուխ հանել իրենց շնորհված ազատությունից: Դա հասկանալով` նա վերադարձավ անապատից:

Եվ ի՞նչ են անում նրանք` բարձրաստիճան հոգեւորականները. ստիպում են այդ միլիոնավոր մարդկանց աշխատել, իսկ աշխատանքից ազատ նրանց ժամանակը լցնում են զվարճություններով: «Մենք թույլ կտանք բազմամիլիոն այդ ամբոխին մեղք գործել, եւ նրանք մեզ կսիրեն դրա համար, որ մենք նրանց թույլ ենք տվել մեղք գործել: Եվ կասենք, որ յուրաքանչյուր մեղք, որ կատարվել է մեր թույլտվությամբ, մեր համաձայնությամբ, կարելի է քավել: Իսկ այդ մեղքերի համար պատիժը վերցնում ենք մեզ վրա: Եվ ամբոխը կսկսի աստվածացնել մեզ այն բանի համար, որ Աստծո առաջ իրենց մեղքերի պատասխանատվությունը մենք ենք ստանձնում: Կլինեն հազարավոր միլիոն երջանիկներ եւ միայն հարյուր հազար վշտակիրներ, ովքեր իրենց վրա են վերցրել անեծքը` ճանաչել բարին ու չարը»: «Իմացիր, ես քեզանից չեմ վախենում»,- ասում է կարդինալը Նրան: Եվ կարդինալը խոստանում է. «Վաղն առավոտյան Քեզ (որպես հերետիկոս.- Լ.Ա.) կայրեն խարույկին, եւ Դու կտեսնես, թե ինչպես է ժողովուրդը փայտ ավելացնում կրակին»: Ինչո՞վ է ավարտվում այս պատմությունը: ՆԱ, որ այդ ընթացքում անգամ մեկ բառ չէր արտաբերել ու կարեկցանքով նայում էր տարաբախտ այդ հոգեւորականին, մոտենում է կարդինալին ու համբուրում նրան: Կարդինալը բացում է խցի դուռն ու ասում. «Գնա եւ այլեւս երբեք չգաս: Երբեք… երբեք»:

Ինչպե՞ս կընդունեն Աստծո Որդուն մեր այսօրվա՛ հոգեւորականները, եթե իրենց թանկարժեք ավտոմեքենաների պատուհանից հանկարծ տեսնեն Նրան: Կարելի է բազմաթիվ ենթադրություններ անել: Սակայն գուցե դրանց անհրաժեշտությունը չկա: Բավական է Իվան Կարամազովի պատմած այս առասպելը ուշադիր լսող Ալյոշայի արձագանքը.

- Քո այդ ինկվիզիտորը պարզապես Աստծուն չի հավատում, ահա եւ ողջ գաղտնիքը:

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ

Եվ այր մի՝ Սամվել անունով

March 28, 2011

168.am
22.03.2011

Մեր թերթում հրապարակված տեղեկությունը` Հայ Առաքելական եկեղեցու Արարատյան Հայրապետական Թեմի Առաջնորդական Փոխանորդ Նավասարդ (Սամվել) արքեպիսկոպոս Կճոյանի «Bentley» ավտոմեքենայի մասին, բավական բուռն քննարկումների առարկա էր դարձել ամենատարբեր շերտերում: Այս ընթացքում, սակայն, Հայ Առաքելական եկեղեցին պաշտոնապես որեւէ կերպ չարձագանքեց հավատացյալ հոտի անհանգստություններին ու մտահոգություններին: Գուցե նաեւ այն պատճառով, որ եկեղեցական ղեկավարությունը տեղյակ է, թե հատկապես ուր է մեկնում արքեպիսկոպոսն այդ ավտոմեքենայով: Եվ մինչ ընթերցողները տարբեր ենթադրություններ կանեն, ներկայացնենք այն վայրերից մեկը, ուր հավանորեն մեծ հաճույքով սլանում է Նավասարդ Կճոյանն իր թանկարժեք մեքենայով` առանձնացումի ու հոգեկան լիցքավորման նպատակով: Նկարում պատկերված քանդակները կոլաժ չեն, ոչ էլ որեւէ քանդակագործի սիրողական աշխատանք: Դրանք արքեպիսկոպոսի քանդակներն են, որոնք տեղադրված ենգ Օշականի Սրբ. Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցու կողքին գտնվող Մ. Մաշտոցի անվան Դպրատանը: Գիտական եւ հոգեւոր կենտրոն համարվող այս հաստատությունը 1997թ. հիմնվել է Ամենայն Հայոց 131-րդ Գարեգին Ա կաթողիկոսի ջանքերով, ով այդպիսով կյանքի է կոչել Վազգեն Ա Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ծրագիրը: Սակայն դատելով Նավասարդ Կճոյանի պաշտոնական կենսագրությունից` Դպրատունը հիմնվել է հենց նրա շնորհիվ: Ինչեւէ: Քանդակագործ Լեւոն Թոքմաջյանի հեղինակած քանդակներից մեկը Նավասարդ Կճոյանի կիսանդրին է (տես` էջ 2): Մյուս` եռակտոր քանդակում, ինչպես երեւում է այս լուսանկարում, արքեպիսկոպոսը կանգնած է 301թ. քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն հռչակած Տրդատ Գ Մեծ թագավորի եւ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կողքին` Մեսրոպ Մաշտոցի դերում` այբուբենը ձեռքին:

Հետաքրքիր է` Հայ Առաքելական եկեղեցին որեւէ դիրքորոշում կհայտնի՞ սրբերի շարքին դասված կերպարների կողքին մահկանացու հոգեւորականի քանդակը կերտելու այս փաստի առնչությամբ, թե՞ Նավասարդ Կճոյանն ինդուլգենցիա ունի նաեւ նման հարցերում: Ի դեպ, կարծում ենք` վատ չէր լինի, եթե Լեւոն Թոքմաջյանը մի նման քանդակ էլ ստեղծեր` պատկերելով Նավասարդ Կճոյանին իր աշակերտների հետ: Կորյունի դերում կարող էր հանդես գալ, ասենք, Տիգրան Սարգսյանը, ով համ արքեպիսկոպոսի հետ է մտերիմ, համ էլ անհագուրդ սեր ունի դեպի գիտելիքը:

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ:

Կճոյանի քանդակի գործով Մայր Աթոռը հորդորում է դիմել քանդակագործին

March 28, 2011

Tert.am

22.03.2011

Մայր Աթոռ սուրբ Էջմիածնի տեղեկատվական համակարգի տնօրեն տեր Վահրամ քահանա Մելիքյանը Tert.am–ի հարցմանը ի պատասխան չմեկնաբանեց «168 ժամ» թերթում այսօր հրապարակված այն տեղեկությունը՝ համաձայն որի, Օշականի Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցու կողքին գտնվող Մ. Մաշտոցի անվան դպրատանը ներկայացված են Հայ Առաքելական եկեղեցու Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ Նավասարդ (Սամվել) արքեպիսկոպոս Կճոյանի քանդակները։ Ըստ թերթի՝ դպրատանը տեղադրված քանդակների հեղինակը քանդակագործ Լևոն Թոքմաջյանն է։

Տեր Վահրամ քահանա Մելիքյանը առաջարկեց հարցի շուրջ մեկնաբանություն ստանալու համար դիմել քանդակագործին։

«168 ժամ» թերթն իր այսօրվա համարում մասնավորապես գրել է. «Գիտական և հոգևոր կենտրոն համարվող այս հաստատությունը 1997թ. հիմնվել է Ամենայն հայոց 131–րդ Գարեգին Ա կաթողիկոսի ջանքերով, ով այդպիսով կյանքի է կոչել Վազգեն Ա Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ծրագիրը։ Սակայն դատելով Նավասարդ Կճոյանի պաշտոնական կենսագրությունից՝ Դպրատունը հիմնվել է հենց նրա շնորհիվ»։ Ըստ թերթի հրապարակած լուսանկարների՝ քանդակագործ Լևոն Թոքմաջյանի հեղինակած քանդակներից մեկը Նավասարդ Կճոյանի կիսանդրին է, մյուս լուսանկարում արքեպիսկոպոսը կանգնած է 301թ. քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն հռչակած Տրդատ Գ Մեծ թագավորի և Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կողքին՝ Մեսրոպ Մաշտոցի դերում՝ այբուբենը ձեռքին։

Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանը վերջերս մամուլի ուշադրության կենտրոնում է հայտնվել նաև թանկարժեք Bentley ավտոմեքենա նվեր ստանալու պատմությամբ։

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ:


Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 84 other followers