Archive for the ‘Քրիստոնէություն’ Category

Ի՞նչ Են Գրել Թերթերը

March 25, 2011

1in.am
Այսօր եկեղեցիների նկատմամբ հավակնություններ ունեն, վաղը՝ տարածքների
Մինչև չվերանայվեն ռազմավարական սխալները
Կաթողիկոսի անտրամաբանական զիջումները
Գարեգին Բ. կաթողիկոսի միջեկեղեցական այցի ֆիասկոն
Քաղաքական աղանդավորները
Եկեղեցու օլիգարխիկ հավակնությունները
Լևոն Թոքմաջյանն այսօր գուցե չքանդակեր Կճոյանին
Հայի Աստվածը .
Հայաստանցիները որսում են իրանցի շիա երիտասարդներին .
Հ. Բագրատյան. «Մեր եկեղեցին անպատժելի մի կառույց է` Քրիստոսի ու հավատի հետ կապ չունեցող» .

7or.am
Գառնիի տաճարը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մրցանակակիր
Հարկ է ձևավորել երկրոդ` էությամբ նոր բևեռ
Ի՞նչ կարող են ԼՏՊ-ին հակադրել «համաժողովրդական» հորջորջված շարժման նախկին մասնակիցները… 
Սևին սապոնն ինչ կանի… 
Մեսրոպ աբեղա Պարսամյան
Գյուղնախարարը բերքն օրհնել է տալու
Տրնդեզ կամ «Հրով մկրտված նաիրյան ոգին» 
Հրանտ Բագրատյանը՝ կառավարությունում մատուռների և Հայ Առաքելական եկեղեցու մասին
Իրանը գումար է հատկացնում հայկական եկեղեցիների վերականգնման և պահպանման համար 
9-12-րդ դարերում դատարկվել է հենց կրոնական անհանդուրժողականության պատճառով
«Հայ հեթանոսներն էլ կարող են ասել՝ քանդե՛ք Էջմիածնի եկեղեցին»
«Մոսկվա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճը քանդելը վերջին տասը տարիների ավերածությունների խտացումն է»
Հայտարարություն Կրոնամոլության հերթական ծավալման դեմ
«Դա կենտրոնապաշտության հերթական արտահայտությունն է»
Մտավորականության նամակը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ին և ՀՀ վարչապետին
Հայ եկեղեցու իշխանական ձգտումները
Նախկին վարչապետ. «Այսօր եկեղեցին է փայ մտնում բիզնեսի մեջ»
«Կան հայկական ծագումով մարդիկ, ովքեր պատմական ճակատագրի բերումով ընդունել են իսլամը»
Կրոնապետությունը՝ հայկական բռնապետության գաղափարական վերջին հույսը
ՀՀ-ում չկա մի օրենք, որով աղանդավորական շարժումների գործողությունները սահմանափակվեն .
Հոգեբան. «Աղանդավորական շարժումները մեր երկրի համար կործանարար են» .

168 ժամ
«Գնա՛ եւ այլեւս երբեք չգաս։ Երբե՛ք…»
Եվ այր մի՝ Սամվել անունով
«Լուսավորիչ» Գրիգորիսի սերունդները տժժցնում են… 
Խեղճ վկաներ
Համարձակվել է Մայր Աթոռի դեմ դուրս գալ .

Ազատամտություն
Աղանդավորները Հզոր Պաշտպան Ունեն. Ամն Պետական Դեպարտամենտը Ամուր Կանգնած Է Նրանց Թիկունքին .

Առավոտ
«Առավոտ». Ամենայն հայոց կաթողիկոսը նման է սերիալային մաֆիոզների 
Փաստեր ունի, բայց չի՞ ներկայացնում
Վա՛յ ձեզ, փարիսեցիներ
Գրական մրցանակ աղանդավորի՞ն
Հոգեորսություն՝ բարեգործության անվան տակ
Եկեղեցին վտանգում է պետականությունը
Աղանդները՝ հոգեկան խանգարման պատճառ .
Հոգեորսություն՝ բարեգործության անվան տակ
Նախարարի «հորդորակները»

Լուսանցք
Հայ քրիստոնյայի լուսավորիչ Գրիգորիսի «տեսիլքը
Ո՞վ է Հայաստանյայց եկեղեցու սուրբ Աննան
Աղոթի’ր եւ փառաբանի’ր քո’ Աստծուն` Հայի’ Աստծուն ու Հա’յ Աստծուն
Հայի հակահիսուսականը – Ինչ են հուշում հայկական ավանդապատումները
Հայկական կազմակերպված ալիքը կարո՛ղ է տապալել Թուրքիան… Իրագործվում է Ջավախքի հայաթափման ծրագիր
Հայ Ազգայնականները Հայկ Դեմոյանին առայժմ միայն կոչ են անում ներողություն խնդրել
Գիտական բարոյականության եւ գիտության մեջ պատեհապաշտության մասին…
Ու՞մ աստծուն է դիմել հայ հոգեւորականը
Հայոց հողերն ու ոգին զիջեցինք՝ Հայոց հավատն ուրանալով 
Ինչ է ասում Պղատոնի հիշատակած Արայի մասին առասպելը
Մենք բնածին ազգ ենք, բայց մեզ ժողովրդի են վերածում…
Քաղաքակրթական խաչմերուկում հայ զինվորները հայ էթնոսի արեւապաշտական իրավունքների միջնորդներ…
քյալյանը հտեւանք է փտախտի
Ովքե՞ր են ի վերջո Մամիկոնյանները
Հայոց ազնվականության հրեականացման միտումը…
Բագրատունյաց տոհմը՝ հա՞յ, թե՞ հրեա
ԶամուրՀայ Մամիկ – Հայ տոհմերի ծագումնաբանությունից…
Զորավոր հավատ՝ Մարդ-Աստվածներ-Արարիչ տիեզերակապով
Ամերիկյան կամ արեւմտյան «քաղաքակրթության» հերթական ապուշությունը
Մանկապիղծի տված հացը ծնողի ու երեխայի քթից է դուրս գալու
Հայոց այբուբենը՝ որպես լեզուների նախահիմք… Հայրենաճանաչողություն…
Հայաստանում ազգային եւ պետական լեզուն հայերենն է… Երեւանն էլ Մոսկվայի մասնաճյուղը չէ
Ու՞մ է Խորենացին Տիգրան Մեծ համարում…
Վիշապաքաղ Վահագն Աստված— Տիգրան եւ Աժդահակ
Երբ եկեղեցին «լծված է սերնդի ապուշացման գործին»
Ինչու են քրդերն աշխուժանում ՀՀ-ում եւ Հայաստանի շուրջ…
Քրիստոնյաները Հիսուսին արջի ծառայություն են մատուցում
Զրադաշտը եւ Հայաստանը
Լեզուն սուրբ է – ուրացողը դավաճան
«Առավոտ» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր Արամ Աբրահամյանին
Հայկական ոգու իրականությունը
Հայաստանում ազգայնականության արժեվորման խնդիր կա
Գաղափարն ու գաղափարակիրներն ընդդեմ գաղափարազուրկների
«Հայաստանը հայերին» կարգախոսն այլևս արդիական է
Ադրբեջանը մեկնում է կործանման…
Համազգային ,,Ոչ,, – ՀՀ-ում օտարալեզու դպրոցներին
,,Օտարալեզու դպրոցներ,, – սփյուռքյան արձագանքներ
Հիտլերի ծագման գաղտնիքը
Հնագույն երկիր Հայաստանս… Վերջին ժամանակների որոշ պեղումների ու գտածոների մասին
Լեզուն ազգի ոգեղենության ամենաբացարձակ արտահայտությունն է
Հայկական բարձրաւանդակի պայքարը
Օտարահպատակները Հայոց լեզվի դեմ… Հայ ազգայնականները զգուշացնում են…
Իշխանությունների` եկեղեցուց վախը. պատմություն եւ արդիականություն
Հոգեւոր սո՞վ, թե՞ … կրոնական ճգնաժամ
Արարատից Սիոն. հայրենալքման քարոզ
Միջնադարյան անառականոցները եւ դրանց հովանավոր եկեղեցին
Մի օր Էջմիածինը բոլորովին այլ թեմա կքննարկի
Հետո կքանդեն “Մոսկվան”
Շնորհավոր երկնային ու երկրային գարնանամուտ
Եկեղեցին` խավարի նոր օջա՞խ
Հայոց Տրնդեզ և Նրանց ամեն ինչը… հայկական չէ
Տրնդեզին ընդառաջ (որը երբեք քրիստոնեական տոն չի դառնա)
Ադրբեջանցիները` հայկական հեթանոսության եւ արիականության դեմ 2
Ադրբեջանցիները` հայկական հեթանոսության եւ արիականության դեմ
Քրիստոնեական ծուլությունը, մեր վարչապետը եւ մեր աճող “տոնական” օրերը
Հոգուն վրա հասա՞վ
Պատմագրություն եւ ճշմարտություն
Ինչու է հայը դարձել օտարահավատ եւ օտարապաշտ
Քրիստոսը` հիմա էլ վրացի՞
Հայկական եկեղեցիները քրդական հարցի դե՞մ
Ում պաշտել
Ե­կե­ղե­ցին կան­տե­սի՞ մահ­մե­դա­կան հա­յե­րի խնդի­րը
Ո՞ւմ սի­րել
Բիբլիան անբարոյականության դասագիրք
99%-ը դեմ կլիներ քրիստոնեության ընդունմանը
Հուդան եւ 30 արծաթը հասան նաեւ որոշ “քրմերի՞”
Քրմուհին հայոց
Նախնյաց պաշտամունքի տոնից մինչեւ… մեռելոց
Արիական Մայր Տաճար՝ Երեւանում Նախաձեռնում են հայ հեթանոսները
Թուրքերը հայերի պես բարի քրիստոնյա չեն…
Յուրաքանչյու՛ր ոք ունի դավանանքի ազատություն
Հայ քահանաներին սպանու՞մ են
եկեղեցական նոր կրքեր
Ինչու՞ չի միջամտում Էջմիածինը կամ… ե՞րբ կարելի է խառնվել աշխարհիկ գործերին
Մեր նորօրյա “ազգային ջոջեր”-ը
Պատվի խնդիր անկախ կրոնական ու քաղաքական հայացքներից
ՀՀԿ-ականները խախտում են ՀՀ նախագահի 1-ին պատվիրանը
“Դիտարան” ամսագիր. Եհովայի վկաների տեղեկատվական զենքը
Մի քանի հարց ՀՀ վարչապետին կամ Յո՞ երթացնի հոգեւոր Հայաստան
Էկումենիկ գլոբալիզացիան շարունակվում է…
Անսխալական ապագայի համար Պատմության փաստերի վերականգնման անհրաժեշտություն
Բաց նամակ Գարեգին Բ-ին՝ ամենայն կաթողիկոսին Հայ Առաքելական ԵկեղեցուԱրամ Ա-ին՝ կաթողիկոսին Մեծի Տանն Կիլիկիո
Որտե՞ղ է, ի վերջո, Դրախտը
Ակունքներին մոտ եւ… հեռու
Ազգային ու ապազգային գաղափարներ ու առաջնորդներ
ՎերՎաղան հիմնովին է աղավաղվելջի ու առջի հայերը
Ինչու՞ են բարգավաճում աղանդները
Անմահության պատրանք

Հայոց Աշխարհ
 Փոքր Ժողովուրդները Պետք Է Մտածեն Իրենց Ազգային Ինքնության Մասին

Հետք
Եվս մեկ օբյեկտ՝ եկեղեցու հողում
Կճոյանի զենքը չհրկիզվող պահարանում է
«Կրոնական կազմակերպությունները` պետություն` պետության մեջ»
Նաեւ գերակա եկեղեցակա՞ն շահ .

Հրապարակ
Սրանից ֆաշիզմի հոտ է փչում
Ո՞վ է այն բարձրաստիճան ախմախը… 
Սադրե՞լ են Եհովայի վկաներին 
Եկեղեցին բարեփոխվելու կարիք ունի
Բաշիբոզուկային գործելաոճն ու հաչող շները
Ղարաբաղը և Թուրքիայի ցեղասպանական փորձերը
Նիցցայի հայ համայնքի հոգեւոր հովվին հայերն են հանձնել ոստիկանությանը
Շվեյցարահայերը դատի կտա՞ն սբ. Էջմիածնին
Առաքելական եկեղեցին աղանդ է` ըստ Բագրատյանի 
«Ի՞նչ կապ ունեն մոլլի բեղերը ստեղ». Պատասխան եկեղեցուն 
Կառավարության տերտերը 
Հրանտ Բագրատյանի, կպչուն մտքերի եւ եկեղեցու մասին
Էդ մարդը ոչ մի սրբություն չունի 
Աղանդավորը հայոց եկեղեցու պատմություն է դասավանդում 
Քահանան՝ որպես հակակարկտաբեր սարք 
Անօրինություններին՝ քրիստոնեական հանդուրժողականություն 
Ֆրանսիայի հայ համայնքը դժգոհ է Էջմիածնից 
«Ռեպրեսիվ օրինագիծ»` գաղտնիության քողի ներքո 
Գնացել է հարցեր լուծելու 
Բամբասանքն էր ի սկզբանե 
Ցավալի դրվագ Մայր Աթոռ Սբ. Էջմիածնի նորագույն պատմությունից 
Արամ Ա-ն Ամենայն հայո՞ց 
Հավատացյալ ժողովուրդն ու ընտրազանգվածը 
Մեզ հոգեւոր վերածնունդ է պետք 
Կարինե Սարգսյանն ու նրա խաբեությունը 
Մայր Աթոռն ու խաբեությունը
Հպարտությո՞ւն, թե՞ գոռոզություն .
Նամակ “Հրապարակին” .

Հայկական Ժամանակ
Մաֆիան Հայ Առաքելական եկեղեցում 

a1plus.am
«Էջմիածինը կարծես այլմոլորակային կառույց լինի»
Ովքե՞ր են սեփականաշնորհում մարդու խիղճը

ankakh.com
Եվս 7 կետ, թե ինչու են պահանջում Կաթողիկոսի հրաժարականը
Աղանդները Հայաստանում .
Եկեղեցին ընդդեմ կինո Մոսկվայի. «Գտել են, որ իրենից բան չի ներկայացնում»

armedia.am
Աղանդների դեմ պայքարը պետք է լինի համահայկական խնդիր» .

armenianow.am
«Մոսկվա» կինոթատրոն. դարձ ի շրջանս յուր. փորձառու ճարտարապետը դեմ է կինոթատրոնի հաշվին եկեղեցու կառուցմանը

armtimes.com
Գուցե օպերայի շե՞նքն էլ են քանդելու
Աշխարհիկ օրենքները նաեւ եկեղեցու սպասավորի համար են

armworld.am
Աղանդները կրոնական ռասիզմ քարոզող կազմակերպություններ են
Աղանդները Հայաստանում անվերահհսկելի են
«Եվ մի տանիր զմեզ ի փորձութիւն…»
Աստված տար, մեզ նման լինեին եկեղեցուն դեմ մարդիկ .
Ի՞նչ է վկայում զանազան «վկա»-ականների բազմացումը .
Ի՞նչ պատասխան ենք տալու սերունդներին .
Հեռանում են եկեղեցուց .

azatutyun.am
Կրոնական հանդուրժողականությանը նվիրված համաժողովի դահլիճում .

azg.am
Հայաստանում ապրում է 350.000 աղանդավոր . Նրանց գործունեությունը վտանգում է ազգի ինքնությունը
Աղանդավորների «քաջագործության» արձագանքները
Եվրոպան և քրիստոնեությունը 
Կրո՟ն թե՟ քաղաքական գաղափարախոսություն .
«Սպիտակ եղեռն» դպրոցներում .
Դպրոցներում կրոնական ուղղվածության քարոզներ են իրականացնում

bnaban.am
Դավաճան թե հերոս

henaran.am
Սկանդալ. Շվեյցարիայի հայկական եկեղեցին մերժում է Ամենայն հայոց կաթողիկոսին

iravunk.com
Ինքնասպանությունները սոցիալական լարվածության բարոմետրերն են
Ովքեր են մեր երեխաներին տանում պատանի ինքնասպանների ակումբներ .
Եղծ աղանդոց կամ հայակրոնության հրամայականը .

iravunk de facto
Ինչո՞Ւ Է Աղանդը Հրապարակ Նետվել
Ուսմունքները ու գաղափարախոսություններն գալիս ու գնում են, մնայունն ու հավերժականը ազգն է
Ինչո՞ւ է բարգավաճում աղանդավորությունը

Lragir.am
Ով է իրականում հարվածում եկեղեցուն
Սոդոմ-Գոմոր Գրիգոր Լուսավորչի տարածքում
Եհովայի եւ Բենթլիի վկաները
Նորից հասարակության դեմ
Հայկական կողմը պետք է վերաբնակեցներ տարածքները
Ո՞վ Կարգալույծ Կանի Կաթողիկոսին 
Քրիստոնեությունը մեր մաշկի գույնն է…
Սրի Ու Խաչի Դաշինքը 21-րդ Դարի Հայաստանում
Իշխանության չարաշահում եկեղեցում .
Պետություն չենք, այլ` համայնք .
Եկեղեցին գրոհում է
Քննարկում հոգևոր ոլորտի վերաբերյալ
Լույսը թունելի վերջում երևաց
Անաստվածնե՞ր
Եկեղեցու “ֆորպոստացո՞ւմ”
Առաքելական եկեղեցու պարտությունը կամ արդարության առաքելական պատկերացումը
Եկեղեցու թշնամինները

News.am
Հայաստանի եւ Վրաստանի կրոնական առաջնորդները չեն կարողացել պայմանավորվել
Կաթողիկոսն ինչպե՞ս է աձագանքել «Եհովայի վկաների» սպառնալիքներին
հայաստանցիներից քչերն են Զատիկը, որպես հոգեւոր տոն նշում 
Գիտության սանիտարները կամ անբուժելի մեծամտության վնասները
Հայ առաքելական եկեղեցին հրաժարվում է մեկնաբանել Կճոյանի՝ զենք ունենալ- չունենալու մասին տեղեկությունները
Եթե եկեղեցին սոցիալական հայեցակարգ ունենար, Կճոյանը հանգիստ խղճով «Բենթլի» ու հրազեն նվեր չեր ստանա.
Մայր Աթոռը չի հերքում լուրերը, որ Օշականի դպրատանը տեղադրված է Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանի արձանը
Հայ հոգեւորական. Իսրայելն ուզում է ազատվել հայկական տարրից
Իրանցի պաշտոնյան երախտագիտությունն է հայտնել Հայ եկեղեցուն` ԱՄՆ-ում Ղուրանի այրման դեպքերը քննադատելու համար .
Հայ հոգեւորական. Իսրայելն ուզում է ազատվել հայկական տարրից

panarmenian.net
Հայաստանում իսկական հոգևոր պատերազմ է ընթանում .
Ալեքսանդր Ամարյան. Եհովայի վկաներն ակտիվորեն ներգրավվում են Հայաստանի քաղաքական կյանքին .
Ռուբեն Հախվերդյան. «Մոսկվա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճի տեղում եկեղեցու կառուցումը բարբարոսություն է

panorama.am
“Եհովաների վկաներ”` զենք չեն բարձրացնում հայրենիքի պաշտպանության համար, համարձակվում են ձեռք բարձրացնել հայ հոգևորականի վրա
«Մահմեդական Իրանում հայկական հուշարձաններն ավելի լավ են պահպանվում, քան քրիստոնյա Վրաստանում» .
Հրեա երիտասարդը ԱՄՆ-ում հայկական եկեղեցու բակում վանդալիզմ է իրականացրել .
Նոր եկեղեցի: «Հերթական խավարի օջախն է լինելու»
«Հայ եկեղեցու պատմություն առարկայի դասաժամի ընթացքում այսօր իրականացվում է կրոնական քարոզչություն»
ՀՀ վարչապետ. Ամառային դահլիճը կքանդվի
Հանրային խորհուրդ. Վերադարձնել «Մոսկվա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճին իր նախկին կարգավիճակը .
Իրանի գերագույն դատարանի նախագահ. «Հուսով եմ իրանահայ և մուսուլմանական համայնքների միջև բարեկամությունը հարատև կլինի» .
Արամ Ա կաթողիկոս. Իրանի նախագահն ու հոգևոր առաջնորդը գերազանց վերաբերմունք ունեն հայերի նկատմամբ .
«Մենք պետք է մտածենք մեր կրոնը ամրապնդելու մասին» 

payqar.am
Չենք կարող Ձեզ դիմել «Վեհափառ Տեր» դիմելաձեւով

prm.am
Հավատքի գիգանտները
Ի վերջո` ո՞րն է նպատակը .

religions.am
Եկեղեցին ընդդեմ պետության
Հայ առաքելական եկեղեցին իր համար ուրիշ առաջնահերթություններ է որդեգրել
Վերականգնել Հայ քաղքեդոնական եկեղեցին Հայաստանում
Էջմիածնի կաթողիկոսության հիմնադրման քաղաքական և աստվածաբանական հանգամանքները
Եկեղեցին սովորաբար հզորանում է պետության հաշվին
Եկեղեցին ներկայումս շատ արժեքավոր է իշխանությունների համար
Ազգի և եկեղեցու նույնացումը բացասաբար է ազդում մեր մշակույթի և ազգային ինքնության վրա
«Արորդիների ուխտ»` նեոհեթանոսությունը Հայաստանում
Հայաստանը Կարող Է Դառնալ Դավանաբանական Հակամարտությունների Թատերաբեմ

Tert.am
Հայ առաքելական եկեղեցին բուժման կարիք ունի
Կճոյանի քանդակի գործով Մայր Աթոռը հորդորում է դիմել քանդակագործին
Դպրոցների տնօրենները ներքաշված են կրոնական քարոզչություններում
«Մոսկվա» կինոթատրոնի բաց դահլիճի ճակատագիրը որոշել են ոչ թափանցիկ որոշմամբ. ՄԽԿ
Եկեղեցի սարքելու փոխարեն թող տեր կանգնեին իրենց հոտին, երբ նրան գնդակահարում էին. Գարիկ Մանուկյան
Ի՞նչպես պայքարել աղանդավորական զոմբիացման դեմ. Բանավիճում են իրավապաշտպանն ու հոգեբանները .

yerevaklur.am
Հայաստանում շուրջ 368 000 աղանդավոր կա .

zhamanak.com
Սկսել են ոչնչացնել արդեն սովետական շրջանի Երեւանը .
Հանդուրժողականություն` ըստ իշխանություն-եկեղեցի տանդեմի
Հավատը` զոհասեղանին .
«Չպետք է ներսից պայթեցնենք նավը, որ կոչվում է Հայաստան»

Կառավարության տերտերը

March 25, 2011

“Հրապարակ”
24.12.2010

«Կառավարությունը չգիտեմ ինչով է զբաղվում: Կառավարության շենքում վարչապետը ինչ-որ մատուռներ է բացում, աղոթք է անում, տերտերների հետ է վարչապետը հայտնվում էկրաններին»,- երեկվա ասուլիսում հայտարարեց ՀՀ նախկին վարչապետ Հրանտ Բագրատյանը՝ անդրադառնալով վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի գործունեությանը: «Կրոնն ու պետական կառավարումը լրիվ խառնվել են: Հայ առաքելական եկեղեցին անպատժելի մի կառույց է դարձել, որը Քրիստոսի եւ մեր հավատքի հետ այսօր կապ չունի»,- հայտարարեց նախկին վարչապետը՝ հարց ուղղելով, թե արդյոք որեւէ մեկը տեսե՞լ է, որ մամուլում հրապարակվի եկեղեցու ֆինանսական հաշվեկշիռը, արդյոք հայտնի՞ է, թե ինչպես եւ ով է որոշում մոմի գինը:

«Այդ ամենը ստվերային տնտեսության օրինակ է»,-նկատեց նախկին վարչապետը: Հրանտ Բագրատյանի այդ դիտարկումից հետո լրագրողները հետաքրքրվեցին, թե  նա աթեի՞ստ է, Բագրատյանն ասաց, որ աթեիստ չէ, բայց Հայ առաքելական եկեղեցու կատաղի հակառակորդն է՝ նկատի ունենալով եկեղեցական համակարգը, որը, նրա կարծիքով, «կապ չունի Քրիստոսի եւ հավատի հետ»: Նախկին վարչապետի խոսքով` այդ համակարգը պետք է անխուսափելիորեն բարեփոխվի:

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ: 

Հրանտ Բագրատյանի, կպչուն մտքերի եւ եկեղեցու մասին

March 25, 2011

“Հրապարակ”
27.12.2010

Վերջերս լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ՀՀ նախկին վարչապետ Հրանտ Բագրատյանը, համարելով իրեն հայ եկեղեցու կատաղի հակառակորդ, նշել է, որ եկեղեցին քանիցս մեր պետականության կործանման պատճառ է դարձել: Այս հարցին, անշուշտ, պետք է ըմբռնումով մոտենալ` հաշվի առնելով այն փաստը, որ պարոն տնտեսագետը Հայոց պատմությունը սերտել է միայն սովետական մեկ-երկու դասագրքով: Սակայն մեր հանրապետության առաջին տարիներին նրա զբաղեցրած պետական «կատաղի» պաշտոնները պիտի հնարավորություն ընձեռեին նախկին վարչապետին` ծանոթանալու գոնե այս Հանրապետության ստեղծման գործում եկեղեցու ունեցած դերակատարությանը: Պետք է որ «կովի ամուսինների» (=ցուլ) մասնագետը տեղյակ լիներ իր վարչապետության օրոք ՀՀ նախագահի կողմից երջանկահիշատակ Վազգեն առաջինին հայրենիքին մատուցած բացառիկ ծառայությունների համար «ՀՀ Ազգային հերոս» կոչումով պարգեւատրելու, ինչպես նաեւ Արցախյան հերոսամարտին մասնակցած, զոհված, տարբեր կոչումներ ստացած եկեղեցականների մասին (նույնը չի կարելի ասել պարոն Հրանտի եւ նրա ընկերների մասին):

Առավել զավեշտալի է Բագրատյանի այն անհանգստությունը, որ եկեղեցին զբաղվում է երկրի կրթական, առողջապահական գործով: Դատելով հմուտ տնտեսագետի վերլուծական խորը մտքերից ու երեւակայության բարձր թռիչքներից` ցավով պիտի արձանագրել, որ ոչ միայն եկեղեցին (իր առողջապահական ծրագրերով հանդերձ), այլեւ որեւէ հիվանդանոց, Հրանտ Բագրատյանին այլեւս չի կարող փրկել կպչուն մտքերի նոպաներից: Առ ի գիտություն պարոն Բագրատյանի, նշենք, որ հայոց գրերի գյուտի հեղինակը եւ միջնադարյան համալսարանների եւ կրթոջախների հիմնադիրները հայ եկեղեցու սպասավորներ են:

ՀՀ մայր բուհի հիմնադրման գործում էլ հայ եկեղեցականների ներդրումը մեծ է: Չանդրադառնալով մեր երկրի թիվ մեկ մտահոգ քաղաքացու մտքի մյուս փայլատակումներին, ասենք, որ ամեն տեսակ առողջ քննադատություն արժանի է քննելու եւ քննարկելու, սակայն որեւէ հարցի շուրջ խոսելիս եւ կամ որեւիցե երեւույթ քննադատելիս պետք է հիշել, որ խոսելու եւ քննադատելու իրավունքը եւս պետք է վաստակել: Իսկ պարոն Բագրատյանի վաստակի, «բարեփոխությունների» եւ, ինչու չէ, նաեւ անձի նկատմամբ մեր հասարակությունում վաղուց հստակեցված մոտեցումն ու կարծիքը բոլորիս քաջ հայտնի են:

Վարդան ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ: 

Առաքելական եկեղեցին աղանդ է` ըստ Բագրատյանի

March 25, 2011

“Հրապարակ”
18.01.2011

Տարեվերջին տեղի ունեցած ասուլիսի ժամանակ ՀՀ նախկին վարչապետ Հրանտ Բագրատյանը, անդրադառնալով Հայ առաքելական եկեղեցուն, ասել էր, որ ոչ մի անգամ եկեղեցին եկամուտների եւ ծախսերի հաշվեկշիռ չի ներկայացրել, մինչդեռ ողջ աշխարհում քրիստոնեական եկեղեցիները հրապարակում են իրենց եկամուտների ու ծախսերի հաշվետվությունը: Հակառակ դեպքում դա համարվում է ստվերային տնտեսություն: Բագրատյանի այս հայտարարությանն ի պատասխան` մենք էլեկտրոնային փոստով գրություն էինք ստացել՝ Վարդան Հայրապետյան ստորագրությամբ եւ տպագրել էինք:

Հեղինակը մեղադրել էր Բագրատյանին հայոց պատմությանն անտեղյակ լինելու մեջ: Բագրատյանը նաեւ ասել էր, որ իրեն համարում է Հայ առաքելական եկեղեցու կատաղի հակառակորդ՝ գտնելով, որ հայոց պետականության կորուստները տեղի են ունեցել հիմնականում եկեղեցու պատճառով: Երեկ հերթական ասուլիսի ժամանակ լրագրողներից մեկը Բագրատյանին հիշեցրել է իր հրապարակման եւ Վ. Հայրապետյանի պատասխանի մասին, եւ նա այդ առիթով ասել է.
«Էջմիածինը հավանաբար ուրիշ կեղծանվան տակ պատասխանել է ինձ, որ ես մինչ այդ քննադատել էի եկեղեցուն առ այն, որ թափանցիկ չի աշխատում, որ ցույց չի տալիս իր եկամուտները, ծախսերը: Ես իմ մտքից չեմ հրաժարվում: Ամենաամոթալին այն է, որ մարդիկ մտնում են եկեղեցի եւ փող չունեն, թույլ չեն տալիս մոմ վառել, մինչդեռ արտասահմանում ընդունված է մոմը չվաճառել: Դա խայտառակություն է մեր եկեղեցում, մոմի վաճառքը կոմերցիոն գործունեություն է: Հետեւաբար թող ամեն տարի հաշվետվություն հրապարակի: Ի՞նչ կա այստեղ ինձ հակաճառելու: Եթե չկա թափանցիկություն, ուրեմն դա աղանդ է, մաֆիա: Ուրեմն չի կարելի դրան հավատալ»:

Ըստ Բագրատյանի, եկեղեցին այս խնդրին անդրադառնալու, այդ հարցերին պատասխանելու փոխարեն պարզապես իրեն վիրավորել է: Բագրատյանը, անդրադառնալով Արցախյան պատերազմին անմասն լինելու մասին մեղադրանքներին, ասաց. «Տարօրինակ է ինձ այդ հարցը տալ, որովհետեւ պատերազմի բոլոր հաղթանակները եղել են իմ վարչապետության օրոք: Նրանք ինձ ասում են, որ իրենք գնացել են, Ղարաբաղում կռվել են: Ասում են՝ Հրանտ, դու ո՞ւր էիր: Դա ասում են մի մարդու, ով այդ հաղթանակը կերտողներից մեկն է»:

Սոնա Հարությունյան

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ: 

«Ի՞նչ կապ ունեն մոլլի բեղերը ստեղ». Պատասխան եկեղեցուն

March 25, 2011

epress.am
14.01.2011

«Իմ դեմ բաց նամակ տպագրվեց, ենթադրում եմ, որ ամենավերևից, Էջմիածնից: Սրբազանը գրում է, թող սրբազանն էլ իր անունից տպագրի», – այսօր լրագրողների հետ հանդիպմանը հայտարարել է նախկին վարչապետ, Հայ ազգային կոնգրեսի անդամ Հրանտ Բագրատյանը` մեկնաբանելով իր քննադատությունից հետո հրապարակված բաց նամակը: Նշենք, որ նախկին վարչապետը իր ելույթներում առաջարկել էր հարկել եկեղեցին:

«Ես ընդամենն ասել եմ և հիմա էլ եմ պնդում, որ առաջինը` ձեր հաշվետվությունը տպագրեք, ձեր բալանսը, ով է հաստատում ձեր բյուջեն ընդհանրապես: Հետո` ինչի եք զարմանում, որ Եհովայի վկաներն ավելանում են: Ինչի պիտի ես հավատամ էդ մութ, ոչ թափանցիկ եկեղեցուն», – ասել է Բագրատյանը և բերել օրինակ, երբ քաղաքացիները` գումար չունենալով, լքում են եկեղեցին առանց մոմ վառելու:

«Ամոթ է, աշխարհում տենց եկեղեցի չկա` նույնիսկ Ռուսաստան, Ուկրաինա, Վրաստան. մտել ես, մոմը վերցնում վառում ես: Ընդհանրապես մոմը չեն ծախում աշխարհում», – հայտարարել է Բագրատյանը` հարց բարձրացնելով` հնարավոր է արդյոք ինչ-որ բան փոխել Հայ Առաքելական եկեղեցու ներսում, թե «վերջնականապես աղանդ է սա»:

Բագրատյանն օրենքի խախտում է արձանագրել եկեղեցու գործողություններում: Ըստ նրա` եկեղեցին պետք է ՀԴՄ կտրոններ տրամադրի. «Երբ որ գնում ես, քավորի ծառայություն ես վերցնում, ՀԴՄ կտրոններ թող հանեն ու տան»:

Անդրադառնալով իր հասցեին հնչած մեղադրանքներին` «բա որ մենք կռվում էինք, դու ուր էիր», Հրանտ Բագրատյանը նշել է, որ հենց իր` վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնելու օրոք են եղել բոլոր հաղթանակները:

«Հենց իմ օրոք ես սարքեցի ավիացիան, խփում էինք ցանկացած ինքնաթիռ, հենց իմ օրոք սկսեցինք գերիներին հետ տալ ադրբեջանցիներին, սկսեց նրանց բանակը չկռվել, գերիներին սկսեցինք նորմալ վերաբերվել, դրանից նրանց մարտունակությունն ընկավ, իմ օրոք եղան ռեզերվիստները, որովհետև 18-20 տարեկանները քիչ էին», – հիշել է Բագրատյանը:

«Իսկ եկեղեցին ինձ նկատողություն է անում, չի ասում` արա, էս մարդը լրիվ ուրիշ բան է ասում, ասում է կարգի բերեք ձեզ: Ինչ կապ ունեն մոլլի բեղերը ստեղ»:

Հարցին, թե ինչու եկեղեցին իրեն «կարգի չի բերում», Բագրատյանը պատասխանեց. «Մաֆիա է: Թափանցիկ չի: Մինչև հիմա մի հատ թուղթ չունեն, ինչպես է, ասենք, կաթողիկոսն ընտրվում, անհարմար ձևի. ով որ շատ զոռի, նա էլ դառնում է կաթողիկոս», – հավելել է ՀԱԿ անդամը:

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ: 

Մաֆիան Հայ Առաքելական եկեղեցում

March 25, 2011

“Հայկական Ժամանակ”
03.02.2011

Ըստ «Հայկական ժամանակ» թերթի` միջազգային «Մանկավարժ» հիմնադրամի տնօրեն, Հայ առաքելական եկեղեցու նախկին սպասավոր տեր Սահակը երեկ «ՀԺ»-ի հետ զրույցում ասել է, որ Հայ առաքելական եկեղեցին այսօր ամբողջությամբ պատկանում ՆՍՕՏՏ Գարեգին Բ կաթողիկոսին և նրա երբորը` Մոսկվայի թեմի առաջնորդ տեր Եզրասին:
«Իրենք ինչ ուզում են, անում են, ոչ ոք չի կարող ձայն հանել: Բարձրաստիճան հոգևորականության ցանկը ամբողջությամբ փոխված է, նրանք լուրջ եկեղեցականներից ազատվում են: Այսօր արքեպիսկոպոս ես դու, քահանա, դպիր, միևնույն է` դպիրի կարգավիճակում ես: Երկու հոգին ամբողջությամբ եկեղեցին կառավարում են, եկեղեցում գործում են քրեական օրենքները, ոչ մի բանով եկեղեցին չի տարբերվում այդ աշխարհից»,- ասել է տեր Սահակը: Նա նշել է, որ եկեղեցին իր առաքելությամբ զբաղվելու փոխարեն զբաղված է բիզնեսով, փողերի լվացմամբ ու չարչիությամբ:
«Էջմիածնում բարձրաստիճան հոգևորականներ կան, որ երթուղային տաքսիներ են դրել գծերի մեջ, աշխատեցնում են: Անուններ չեմ ասում, նրանք լավ կհասկանան` ու մասին է խոսքը: Այս է եկեղեցին»,- ասել է տեր Սահակը: Նա նաև խոսել է մարտի 1- ի և քաղբանտարկյալների մասին: Ըստ նրա, եկեղեցիներում վախենում են խոսել այդ թեմաներով, միակ բացառությունը Կաթողիկե եկեղեցին էր, որ պատարագ մատուցեց 10 զոհերի համար:
Բայց, ըստ տեր Սահակի ճշտած տեղեկությունների, դրա համար նշված եկեղեցին խնդիրներ է ունեցել Էջմիածնի հետ:

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ: 

Ո՞վ Կարգալույծ Կանի Կաթողիկոսին

March 22, 2011

 lragir.am
23.03.2011

Հայաստանի, Լեռնային Ղարաբաղի և Սփյուռքի հոգևորականներ և աշխարհիկ մարդիկ` Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արժանապատվության Խորհրդի անդամներ իրենց մտահոգությունն են հայտնում Մայր Աթոռից որոշ հոգևորականների կարգալույծ անելու վերաբերյալ ստացված տեղեկությունների առթիվ: Մասնավորապես նրանք հայտնում են իրենց անհամաձայնությունը այդ “կարգալուծությունների” համար օգտագործված որոշակի կոնկրետ բառերի և տերմինաբանությունների հետ: Նրանք նշում են, որ կարգալուծությունները տեղի են ունեցել Հայրապետական տնօրինման անվան ներքո, սակայն այս արտահայտության մեջ չեն մտնում ոչ Եկեղեցու, ոչ էլ Եպիսկոպոսական խորհրդի կամքը: Իրականում  Հայրապետական տնօրինումը մի գործողություն է, որը Կաթողիկոսին դարձնում է բացարձակ առաջնորդ, սակայն ոչ հայ ազգը, ոչ էլ Եկեղեցին, երբեք ոչ ոքի “բացարձակ իշխանություններ” չեն տվել, նշում են Արժանապատվության Խորհրդի անդամները:
 
Բացի այդ, նրանք նշում են, որ “կարգալույծ” բառը երբևէ գոյություն չի ունեցել հայերեն լեզվում և ավելացվել է միայն վերջին շրջանում: Գոյություն է ունցել “կարգաթող” բառը, սակայն ոչ “կարգալույծ”, քանի որ մեր եկեղեցու հայրերը նշել են, որ մարդը չի կարող մեկ այլ մարդու զրկել Աստծու շնորհից: Ըստ Ձեռնադրություն Մաշտոցի, որի միջոցով ձեռնադրվում են հայ քահանաները, Եպիսկոպոսը, ով իրականացնում է ձեռնադրման ծիսակարգը, պարզապես իրականացնում է պաշտոնական գործառույթ: 
 
Նրանք նշում են, որ դա շնորհվում է Աստծո կողմից, և ոչ ոք իրավասու չէ ուժը կորցրած ճանաչել, օրինակ, ինչ-որ մեկի կնունքը, կամ հայտարարել, որ նա այլևս քրիստոնյա չէ, այնպես ինչպես ոչ մի եպիսկոպոս, պատրիարք կամ կաթողիկոս չի կարող որևէ ձեռնադրված քահանայի կարգալույծ անել Հայրապետական տնօրինման միջոցով: Քահանան կարող է միայն ինքնակամ կարգաթող լինել:
 
Գարեգին Բ-ի կաթողիկոսության 10 տարիների ընթացքում բազմաթիվ սարկավագներ, քահանաներ, ամուրի քահանաներ և եպիսկոպոսներ են կարգալույծ արվել Հայրապետական տնօրինման միջոցով տարբեր պատճառաբանություններով – անհնազանդության համար, հնազանդության երդմանը չհետևելու համար, սեփական խնդրանքով և այլն:
 
Պետք է նշել, որ Հայ Առաքելական Եկեղեցու ոչ մի կաթողիկոս երբեք կարգալույծ չի արել, կամ այսքան շատ քահանաների կարգալույծ չի արել, ինչքան Գարեգին Բ-ն: Բացառություն է Վազգեն Ա-ն, ով սովետական տարիներին ստիպված էր “պաշտոնապես ազատել” այն քահանաներին, ովքեր փախչում էին:
 
Ըստ Հայկական Եկեղեցու կանոնների, 3 եպիսկոպոս են հարկավոր կաթողիկոսին կարգելու և նրա օրինականությունը հաստատելու համար: Հետեւապես հայկական եկեղեցում մի պարադոքս կա: Ինչպես կարող են 3 եպիսկոպոս ձեռնադրել Կաթողիկոսին (ով իրենցից բարձր է աստիճանով), բայց հազար եպիսկոպոս չեն կարող ձեռնադրել մեկ ամուրի քահանա (ով իրենցից ցածր է աստիճանով): 
 
“Իրավունքը պետք է հիմնված լինի ճշմարտության և արդարության վրա: Եթե ​​3 եպիսկոպոսներ կարող են ձեռնադրել կաթողիկոսին, արդյոք չեն կարող նրանք նաև կարգալույծ անել կաթողիկոսին նույն օրինական իրավունքով: Այս հարցը ողջամիտ և վավեր է: Հակառակ դեպքում, ո՞վ պետք է կարգալույծ անի կաթողիկոսին…”, նշում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արժանապատվության Խորհուրդը:

Խմբ. կողմից-Արտահայտված կարծիքները եւ մտքերը միշտ չէ, որ համընկնում են Վահագնականչ-ի խմբագրության տեսակետի հետ: 
 

Մեր սերունդը հնարավորությունը կունենա գահընկեց անելու զույգ կաթողիկոսներին, վառելու «Աստվածաշունչ» կոչված խարդախանքը Էջմիածնի բակում

March 20, 2011

The following interview with Armen Melikian, the author of Journey to Virginland, which has just started to receive international acclaim at the highest literary level, was scheduled to be published in the March 2009 issue of the “3-Million” art magazine in Armenia. It was delayed to the May 2009 issue and then the magazine decided not to publish, citing national gossip about the author. The author discusses KGB persecution against him in Armenia, calls for the resignation of the Catholicoss, and discusses religious revolution in Armenia. Armen Melikian grants the right to publish and broadcast this interview to every willing media outlet around the globe.

-Արմե’ն, Դուք 2000 թ-ին հիմնել եք «Հայ հավատք» կրոնական շարժումը. կոչ եք արել վերափոխել հայ եկեղեցին, մաքրազտել հայ հավատքն ու ժամերգությունը ցեղապաշտական տարրերից: Առաջարկել եք հրաժարվել Նիկիայի հանգանակից և հայ հին կրոնի որոշ տարրեր ներառել հայ եկեղեցվո դավանանքում: Ի՞նչ միտումներ ունի այդ շարժումը և ի՞նչ ասել է մաքրազտել հայ հավատքը:
Խորհրդային դարաշրջանը իր թերություններով հանդերձ աշխարհում առաջին անգամ կարողացավ ստեղծել մի քաղաքակրթական տարածք, որն առհասարակ զերծ էր հուդաքրիստոնեական քաղաքական թափանցումներից: Խորհրդային Միությունը քայքայելու նպատակով ԱՄՆ-ի հետախուզական մարմինները բովանդակ աշխարհում զարկ տվեցին կրոնական մոլեռանդությանը: Այդ երկսայրի սուրը, սակայն, այժմ խփում է ԱՄՆ-ին իսլամական մոլեռանդության տեսքով: Խորհրդային Միության քայքայումից հետո Հայաստանը դարձավ հուդաքրիստոնեական լավ կազմակերպված հոսանքների ներխուժման կիզակետ: Դրա մեջ կարևոր դեր ունեցավ սփյուռքահայությունը: Պատասխանատվություն են կրում նաև Հայաստանի առաջին իշխանություններն ու ներկա իշխանությունների դաշնակ կրթական նախարարությունը, որը դպրոցներում հայոց եկեղեցու պատմություն դասավանդելու պիտակի տակ հուդայականացնում է հայ երեխային: Կրոնաքաղաքական պատերազմը ողջ թափով շարունակվում է` տիրելու համար հետխորհրդային տարածքներին: «Հայոց եկեղեցի», «վրաց եկեղեցի», «ռուս եկեղեցի». սրանք բոլորը խրտվիլակային անվանումներ են, որոնք իրականում, տվյալ ժողովուրդների ազգային ինքնասիրությունը փայփայելով, հող են հարթում հուդաքրիստոնեական կոչված գաղափարախոսության արմատավորման համար ողջ հետխորհրդային տարածքում:
Խորհրդային կարգերը, հասարակության կայացման հիմնախնդրով տարված և շեշտը դնելով գիտության ու բանապաշտության վրա, ի վիճակի չեղան իրենց աշխարհայացքում ներառելու մարդու ներաշխարհի զգայական հակումները, հատկապես նկատի ունեմ խորհրդապաշտական կամ միստիկ հակումները: Մարդ անհատի կազմավորման հարցում այս բացթողումն է այսօր մասամբ պատճառը, որ այդ ներքին դատարկ տարածությունը սանձարձակորեն ներխուժեն «հոգևոր հաց» խոստացող հոսանքները, որոնք այդ հացի մեջ փաթաթված տալիս են նաև մի ցեղապաշտ կուռքի «քյաբաբը»:
Ինչ վերաբերում է Նիկիայի հանգանակից հրաժարվելուն, ապա յուրաքանչյուր գիտակից մարդ գիտի, որ այն, առաջին բառից մինչև վերջինը զառանցանք է: Այն ամեն կիրակի աշխարհով մեկ մի ամբողջ ազգի ենթարկում է հասարակական թմբիրի: Ժամանակն է, որ վերափոխենք մեր եկեղեցին` այն ազատագրելով Եհովա կոչված վիշապի, նրանից ստորոգյալ նոր առասպելների ու նրա մանկլավիկների ճիրաններից:

-Դուք ուսումնասիրել եք հայ դիցավեպը, այնուհետև 2002-ին տեղափոխվել եք Հայաստան` «Սասնա ծռեր» էպոսի վերաբերյալ Ձեր կատարած ուսումնասիրությունները խորացնելու նպատակով: Նաև բացահայտել եք «Սասնա ծռերի» գաղտնագիտական համակարգի ամբողջական կառույցը: Այսինքն` «Սասնա ծռերը» կոդավորվա՞ծ դիցավեպ է և պատմական ակնարկնե՞ր եք բացահայտել:
Այս մասին ես խոսացել եմ մեր մեծ առասպելաբան Սարգիս Հարությունյանի հետ` որքան հիշում եմ` 2002-03-ի ձմռանը, երբ արդեն Հայաստանում էի: Նա սկզբում կասկածանքով մոտեցավ պնդումներիս, սակայն հետո խորհուրդ տվեց ամուր կանգնել տեսությանս վրա: Դժբախտաբար Հայաստան վերադարձի հնարավորությունից զրկված եմ և չեմ կարող շարունակել ուսումնասիրություններս այսպիսի դրական մարդկանց միջավայրում: Իմ ամենամեծ կորուստը եղավ նման հրաշալի մարդկանց բացակայությունը իմ կյանքից: Հայաստանում կան բարձր բարոյականության տեր մեծ գիտնականներ:
Այս նյութի մասին գրվել են մի քանի կիսագիտական կամ ոչ գիտական ուսումնասիրություններ, նաև բավական լուրջ բանասիրական գործեր, որոնք, սակայն, խիստ հեռու են համակարգն ամբողջությամբ բացահայտելուց: Մի քանի ուսումնասիրողներ էլ, որսալով իմ առանցքային մտքերը, ներկայացրել են յուրովի: Դա արել են անհատական շփումներից կամ միջնորդավորված ձևով: Դրանից շահում է մշակույթը, բայց ոտնահարվում է մարդը` ազգային կուռքի հաշվին: Աղբը նետեք այն մշակույթը, որը կերտվում է այդպիսի բանաձևով, որտեղ գողությունը բարոյական չափանիշ է, և զոհը` միշտ ուրիշը, եթե ուզում եք տարբերվել Համիտներից կամ փարավոններից: Ունեմ մոտ 300 էջ կազմող նախնական աշխատանք` անգլերենով, որը դեռ պատրաստ չէ հրատարակության: Այն կիսատ մնաց Հայաստանից հեռացմանս պատճառով: Համակարգի մասին մեկ-երկու բանալի տվել եմ իմ «Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» վեպի առաջին հատորում, իսկ շատ ավելին` ողջ համակարգի ուրվագիծը` երկրորդում: Այն լույս կտեսնի մեկ ամսից: Կույր ու կեղծ մարդիկ, ներառյալ Հայաստանի գրողների միության մեջ բնավորված նախագահ-մախագահ կոչվածները, այս գրքում տեսնում են միայն մի բան` սփյուռքահայի առնանդամը Հայաստանի որովայնի մեջ, և կատաղում` ջանալով ամեն կերպ այն նսեմացնել, հալածել հեղինակին: Սեփական բարդույթները զգեստավորում են տեսաբանական լաթերով: Բայց գիտնականներն առնվազն պարտավոր են նշելու իրենց օգտագործած աղբյուրը, թեկուզ եթե դրա հեղինակը մի շուն է:
Ինչ վերաբերում է պատմական մոտեցումին, ապա այն սկսեց տակավ առ տակավ խամրել Աբեղյանից հետո. և իրավացիորեն: Դա առանձին մի շատ ընդարձակ նյութ է: Համակարգն ինձ հաջողվեց հայտնաբերել գրեթե պատահաբար: Զբաղված էի դիցալեզվաբանական տեսության նախագիծ մշակելով և ուշադրությունս մի քանի ամսով սևեռել էի հայկական դիցավեպի վրա. այն կլանեց ինձ: Հետագա ուսումնասիրություններս խորացրին համոզմունքս:

-«Գործք Շնաց կամ Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» խորագրով Ձեր գրքի մոտիվներով ծաղրուծանակի եք ենթարկել ՀՀ ղեկավարությանն ու հոգևորականներին, ինչպես նաև արծարծել եք սեռերի միջև փոխհարաբերությունների խնդիրներ: Դուք պնդում եք, որ 2005 թվականին լույս տեսած այդ գիրքը չի ընդունվել բոլոր Հայաստանում գործող գրախանութների կողմից: Չե՞ք կարծում, որ այդ գրքով Դուք հայհոյել եք հայ եկեղեցուն, եկեղեցականներին և առհասարակ քարոզում եք վերացնել եկեղեցու ինստիտուտը:
Կարելի՞ է ձեր հարցադրումից կռահել, որ գրախանութը պետք է լինի ավանդապաշտության և խավարամտության տարածման կենտրոն, կրոնական ստրկատիրության բանբեր: Ասում եք «հայ եկեղեցի», բայց այդպիսի բան գոյություն չունի: Կա մի հետադիմական գաղափարախոսություն` խարսխված հուդայական որակազուրկ ու ցեղապաշտ առասպելական համակարգի վրա: Կա Հայաստանում գործող մի եկեղեցական կառույց, որը սնվում է այդ օտար և ստրկատիրական համակարգից ու մի ամբողջ ազգ գերում` նրան դարձնելով Հուդայի ստրուկը: Չկա հայ եկեղեցի. դա զառանցանք է: Կա հուդայական գաղափարախոսության հայկական թև, որն ազգայինի պիտակի տակ սողոսկում է հայ մարդու ներաշխարհ: Անիծված են հայոց մեռելներն ու ողջերը, որոնց ծննդյան, ամուսնության ու մահվան ծեսերը կատարվում են հուդայական խորհրանիշներով: Հայկական լեռնաշխարհը կքել է մի ցեղապաշտ կուռքի ոտքերի տակ, որին պետք է հիմնահատակ անել Սասնա ծռերի Թուր Կեծակիով:
Կարծում եմ, որ մեր սերունդը հնարավորությունը կունենա գահընկեց անելու զույգ կաթողիկոսներին, վառելու «Աստվածաշունչ» կոչված խարդախանքը Էջմիածնի բակում, քաղաքը վերանվանել Վաղարշապատ, տաճարի գլխին տնկված խաչը փոխարինել հայկական հավերժության խորհրդանշանով և հաստատելու հա՚յ եկեղեցի: Խորհուրդ եմ տալիս հայ ճարտարապետներին, որ մեր եկեղեցիները կառուցելիս կամ վերակառուցելիս առաջնորդվեն հայկական մեհենական ավանդույթներով, որպեսզի, երբ այդ պայծառ օրը գա, մեր ազգի գումարները կրկնակի չմսխվեն, այլ նվազագույն լրացումներով հնարավոր լինի եկեղեցիները վերածել մեհյանների:

«Գործք Շնաց կամ Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» գրքում ասում եք` «Դրախտի կաթողիկոսների ստաբարո կրոնը գառնուկների հոգևոր այլասերման, մարդու որակի կորստյան պատճառ է դարձել: Ո՞ր գիտակից մարդը քսաներորդ դարում կառաջնորդվեր ցնդաբանություններով: Սրա հետևանքով հոգևոր արժեքների բուռն տեղատվություն է կատարվել այս ազգի մեջ: Մարդը հեռանում է հոգևորից, քանի որ այլևս չի հավատում հերյուրածո առասպելների: «Ազգային ավանդույթի» քողի տակ կրոնական առաջնորդները Հուդայի առասպելներն են խոթում նրա կոկորդը` խաբեությամբ հաստատված իշխանությունը պահելու համար»: Համարում եք, որ հայ եկեղեցին կրոն սպառող է, ոչ թե ստեղծող: Որպես քրիստոնյա` ի՞նչ դեղատոմս եք առաջարկում և չե՞ք կարծում, որ Ձեր գրքով խարխլում եք քրիստոնեական արժեհամակարգը:
Ես չեմ խարխլում քրիստոնեական արժեհամակարգը, այլ քարուքանդ եմ անում այն: Իսկ ի՞նչ պայմանով եք ինձ կոչում քրիստոնյա: Հայը չի կարող քրիստոնյա լինել. եթե հայ է, քրիստոնյա չէ: Մի՞թե պետք է թույլ տամ, որ 1700 տարի առաջ ապրած Գրիգոր անունով տգետ ու այլատյաց մի կրոնական, իմ կյանքը ղեկավարի այսօր` արյունահեղությամբ և մշակութասպանությամբ հաստատած սեփական կրոնի միջոցով: Այդպիսի մարդասպանի և ազգասպանի մեծարելը հուշում է միայն ստրուկների բանակի մասին: Հայ ազգ գոյություն չունի: Կա ստրուկների մի զանգված, որ մարդասպանների թողած ավանդույթն է փառաբանում: Կրոնական ողջ դասը արժանի է գնդակահարության: Հայը չի կարող լինել քրիստոնյա. եթե կարող է, ուրեմն կարող է լինել և՛ մուսուլման, և՛ հրեա: Ունենք երկու միլիոն մուսուլման հայեր: Եթե եկեղեցին, ինչպես դուք եք ասում, ազգային կառույց է, ուրեմն պարտավոր է իր դռները բացել այդ երկու միլիոն մուսուլման հայերի առջև, որպեսզի իրենց պաշտամունքները կատարեն այդ ազգային կոչված եկեղեցվո մեջ` Ղուրանը զետեղելով Աստվածաշնչի կողքը: Այլապես այն պետք է դադարի գոյություն ունենալուց` որպես այդպիսին:
-Ձեր գրքում ասում եք` «Ըստ ոմանց` վերջին երեք կաթողիկոսներն էլ մասոններ են». Դուք ամենայն անպատասխանատվությամբ սկանդալային հայտարարություն եք անում: Ի՞նչ ասել է` «ըստ ոմանց». գուցե տրամադրեի՞ք Ձեր տեղեկությունները:
Զարմանում եմ, որ գայթակղություն եք համարում այնքան պարզ իրողությունը: Արամ կաթողիկոսի մասոն լինելու մասին իմացել եմ դեռ նրա Առաջնորդ լինելու օրերից: Պատանիներն անգամ գիտեին: Խորենը ևս մասոն էր: Նրա որդին իմ տնօրենն էր Բեյրութում: Հրաշալի և հայրենասեր մի երիտասարդ էր, որ ինձ անվճար ուսումս շարունակելու հնարավորություն տվեց: Մեր միջև եղել է ջերմ կապ ու մինչև այսօր էլ այդ կապը կա: Հաճախ ինքս էի նրա սեփական նամակները հորը փոխանցում: Հավատում եմ, որ նա ինձ կների այս բացահայտման համար, հատկապես եթե գրքերս ընթերցի, և կդառնա այս շարժման գլխավոր ջատագովներից:
Այստեղ խնդիրը ոչ այնքան ազատ որմնադրական շարժումն է, որքան ազգի հոգևոր տիրույթի պատասխանատու անձի օտար կազմակերպության մեջ ներգրավված լինելու փաստը: Դա անընդունելի է: Սակայն Անթիլիասի կաթողիկոսությունը իր բոլոր ազգային կոչված կառույցներով ոտից գլուխ մասոնական համակարգ է: Նույնիսկ ԱՄՆ-ում Դաշնակցության հովանու տակ գործող հայկական բոլոր վարժարանների հոգաբարձական խորհուրդների կազմերի զգալի մասը մասոն է: Նույնն է երևույթը Հայ բարեգործական ընդհանուր միության, Ռամկավար ազատական կուսակցության և բողոքական տարբեր եկեղեցիների ղեկավարություններում: Սրանց մի մասը եղել են իմ հոր ու հորեղբայրների ծանոթները, զարմիկներիս ընկերները և այլն: Ձեզ հեքիաթ չեմ պատմում:
Հայ կրոնականներից լսել եմ նաև, որ Էջմիածնի ներկա կաթողիկոսը նույնպես որդի ունի: Այս մասին այլ փաստեր չունեմ` բացի հայ կղերականների արժանահավատությունից: Եթե մեր կղերականները ստում են, ուրեմն պետք է ներողություն խնդրեն վեհափառից: Եթե ճիշտ են, վեհափառը պետք է հրաժարական տա: Այս մարդիկ պետք է երևան գան, եթե գոյություն ունեն, և պատմեն իրենց կյանքի մասին: Դրանից կշահի ազգը, մարդը: Իսկ մենք պետք է հանդուրժողությամբ մոտենանք նրանց, եթե քաղաքակիրթ ազգ ենք:
-«Ամեն սերունդ ունենալու է իր միամիտը, որ ճշմարտությունն ասի այնպես, ինչպես կտեսնի»:- Բորիս Պաստեռնակ: Այս խոսքերը Ձեզ ոգեշնչե՞լ են:
Լսել եմ այդ խոսքը: Ռուս գրականությանը մոտից ծանոթանալու մեծ ցանկություն ունեմ, բայց այս պահին հնարավորություններս չեն ներում: Բավարար է անկեղծ լինես ինքդ քեզ հետ և ունենաս արդարության ջիղ մի բան տեսնելու և տեսածդ ասելու համար: Ամոթ է այն հասարակությանը, որ մի սերնդում ընդամենը մեկ միամտի գտնելը չափանիշ է ընդունել: Ամեն հայ պետք է լինի այդ «միամիտը», եթե չենք ուզում ապրել ստրկաբար: Բայց չէ՞ որ մենք «իմաստուն» ազգ ենք:
-Ո՞րն է Ձեր ազգային իդեալը: Հայ մարդը դժգոհ է բոլորից: Բոլորը դժգոհ են բոլորից: Չե՞ք կարծում, որ մենք թերարժեքության բարդույթ ունենք, ինչը մեզ զրկում է մեզանից, ինչպես նաև ուրիշներից գոհ լինելու հատկությունից:
Ինչո՞ւ ազգային և ոչ թե մարդկային, համամարդկային: Հատկապես երբ ունենք Արարատի նման մի խորհրդանիշ: Բովանդակ ազգը կարիք ունի հոգեմաքրման, մտամաքրման: Ծայրահեղ կասկածամտությունն ազգային հիվանդություն է` բնորոշ հայերիս: Մի արդարացեք ուրիշներով` «Մենք միակը չենք»: Իսկ չէ՞ որ սիրում ենք ասել, թե մենք առաջին քրիստոնյա ազգն ենք, և այս կարգախոսը կրում ենք ժանգոտած զարդի պես: Ուրեմն ինչո՞ւ չպիտի լինենք առաջին հոգեմաքրված ազգը, առաջին մտամաքրված ազգը: Մինչև սեռական հարցը չկարգավորվի, կրոնի առաջադրած ոչ մի խնդիր չի լուծվի: Սեռն է հիմքը, թեև ոչ վերջնակետը: Երբ մի մարդ չի համապատասխանում մեր փտած հայեցակարգին, նրան դասակարգում ենք իբրև գործակալի: Ռուսներին էլ աշխատում ենք համոզել, որ նա արևմտյան գաղտնի սպասարկությունների անդամ է` խաղալով նրանց մտավախությունների վրա: Այս Միկրոբունիներին պետք է մաքրել առաջին հերթին իշխանական լծակներից:

-Վերլուծելով հայության այսօրվա ձգտումները` Դուք կարծում եք, որ հայ մարդը վաղուց դադարել է հավատալուց ազատության և արդարության իդելաներին, փոխարենը հայը դարձել է նյութապաշտ: Չե՞ք կարծում, որ մարդը, անկախ ազգությունից, ի բնե հավատում է այդ իդեալներին, և Ձեր խիստ դատողությամբ վիրավորում եք հայերին:
Անշուշտ վիրավորում եմ: Ուզում եք, որ շոյեմ նրանց ու քնեցնե՞մ իրենց ազգային կոչած սնապարծ թմբիրով: Դարձյալ շեշտում եք ուրիշի հետ համեմատելու գաղափարը: Դուք ուզում եք, որ ամեն հարցում ձեզ համեմատեմ Ադրբեջանի հետ: Իսկ ես շարունակելու եմ ձեզ համեմատել միայն Շվեդիայի կամ Կանադայի նման երկրների հետ` չլսելով ձեր ոչ մի արդարացում, ինչքան էլ ճաթեք դրանից:

Մեր սերունդը հնարավորությունը կունենա գահընկեց անելու զույգ կաթողիկոսներին,

March 20, 2011

վառելու «Աստվածաշունչ» կոչված խարդախանքը Էջմիածնի բակում 

The following interview with Armen Melikian, the author of Journey to Virginland, which has just started to receive international acclaim at the highest literary level, was scheduled to be published in the March 2009 issue of the “3-Million” art magazine in Armenia. It was delayed to the May 2009 issue and then the magazine decided not to publish, citing national gossip about the author. The author discusses KGB persecution against him in Armenia, calls for the resignation of the Catholicoss, and discusses religious revolution in Armenia.  Armen Melikian grants the right to publish and broadcast this interview to every willing media outlet around the globe. 

-Արմեն, Դուք 2000 թ-ին հիմնել եք «Հայ հավատք» կրոնական շարժումը. կոչ եք արել վերափոխել հայ եկեղեցին, մաքրազտել հայ հավատքն ու ժամերգությունը ցեղապաշտական տարրերից: Առաջարկել եք հրաժարվել Նիկիայի հանգանակից և հայ հին կրոնի որոշ տարրեր ներառել հայ եկեղեցվո դավանանքում: Ի՞նչ միտումներ ունի այդ շարժումը և ի՞նչ ասել է մաքրազտել հայ հավատքը:

Խորհրդային դարաշրջանը իր թերություններով հանդերձ աշխարհում առաջին անգամ կարողացավ ստեղծել մի քաղաքակրթական տարածք, որն առհասարակ զերծ էր հուդաքրիստոնեական քաղաքական թափանցումներից: Խորհրդային Միությունը քայքայելու նպատակով ԱՄՆ-ի հետախուզական մարմինները բովանդակ աշխարհում զարկ տվեցին կրոնական մոլեռանդությանը: Այդ երկսայրի սուրը, սակայն, այժմ խփում է ԱՄՆ-ին իսլամական մոլեռանդության տեսքով: Խորհրդային Միության քայքայումից հետո Հայաստանը դարձավ հուդաքրիստոնեական լավ կազմակերպված հոսանքների ներխուժման կիզակետ: Դրա մեջ կարևոր դեր ունեցավ սփյուռքահայությունը: Պատասխանատվություն են կրում նաև Հայաստանի առաջին իշխանություններն ու ներկա իշխանությունների դաշնակ կրթական նախարարությունը, որը դպրոցներում հայոց եկեղեցու պատմություն դասավանդելու պիտակի տակ հուդայականացնում է հայ երեխային: Կրոնաքաղաքական պատերազմը ողջ թափով շարունակվում է` տիրելու համար  հետխորհրդային տարածքներին: «Հայոց եկեղեցի», «վրաց եկեղեցի», «ռուս եկեղեցի». սրանք բոլորը խրտվիլակային անվանումներ են, որոնք իրականում, տվյալ ժողովուրդների ազգային ինքնասիրությունը փայփայելով, հող են հարթում հուդաքրիստոնեական կոչված գաղափարախոսության արմատավորման համար ողջ հետխորհրդային տարածքում:

Խորհրդային կարգերը, հասարակության կայացման հիմնախնդրով տարված և շեշտը դնելով գիտության ու բանապաշտության վրա, ի վիճակի չեղան իրենց աշխարհայացքում ներառելու մարդու ներաշխարհի զգայական հակումները, հատկապես նկատի ունեմ խորհրդապաշտական կամ միստիկ հակումները: Մարդ անհատի կազմավորման հարցում այս բացթողումն է այսօր մասամբ պատճառը, որ այդ ներքին դատարկ տարածությունը սանձարձակորեն ներխուժեն «հոգևոր հաց» խոստացող հոսանքները, որոնք այդ հացի մեջ փաթաթված տալիս են նաև մի ցեղապաշտ կուռքի «քյաբաբը»:

Ինչ վերաբերում է Նիկիայի հանգանակից հրաժարվելուն, ապա յուրաքանչյուր գիտակից մարդ գիտի, որ այն, առաջին բառից մինչև վերջինը զառանցանք է: Այն ամեն կիրակի աշխարհով մեկ մի ամբողջ ազգի ենթարկում է հասարակական թմբիրի: Ժամանակն է, որ վերափոխենք մեր եկեղեցին` այն ազատագրելով Եհովա կոչված վիշապի, նրանից ստորոգյալ նոր առասպելների ու նրա մանկլավիկների ճիրաններից:

-Դուք ուսումնասիրել եք հայ դիցավեպը, այնուհետև 2002-ին տեղափոխվել եք Հայաստան` «Սասնա ծռեր» էպոսի վերաբերյալ Ձեր կատարած ուսումնասիրությունները խորացնելու նպատակով: Նաև բացահայտել եք «Սասնա ծռերի» գաղտնագիտական համակարգի ամբողջական կառույցը: Այսինքն` «Սասնա ծռերը» կոդավորվա՞ծ դիցավեպ է և պատմական ակնարկնե՞ր եք բացահայտել:

Այս մասին ես խոսացել եմ մեր մեծ առասպելաբան Սարգիս Հարությունյանի հետ` որքան հիշում եմ` 2002-03-ի ձմռանը, երբ արդեն Հայաստանում էի: Նա սկզբում կասկածանքով մոտեցավ պնդումներիս, սակայն հետո խորհուրդ տվեց ամուր կանգնել տեսությանս վրա: Դժբախտաբար Հայաստան վերադարձի հնարավորությունից զրկված եմ և չեմ կարող շարունակել ուսումնասիրություններս այսպիսի դրական մարդկանց միջավայրում: Իմ ամենամեծ կորուստը եղավ նման հրաշալի մարդկանց բացակայությունը իմ կյանքից: Հայաստանում կան բարձր բարոյականության տեր մեծ գիտնականներ:

Այս նյութի մասին գրվել են մի քանի կիսագիտական կամ ոչ գիտական ուսումնասիրություններ, նաև բավական լուրջ բանասիրական գործեր, որոնք, սակայն, խիստ հեռու են համակարգն ամբողջությամբ բացահայտելուց: Մի քանի ուսումնասիրողներ էլ, որսալով իմ առանցքային մտքերը, ներկայացրել են յուրովի: Դա արել են անհատական շփումներից կամ միջնորդավորված ձևով: Դրանից շահում է մշակույթը, բայց ոտնահարվում է մարդը` ազգային կուռքի հաշվին: Աղբը նետեք այն մշակույթը, որը կերտվում է այդպիսի բանաձևով, որտեղ գողությունը բարոյական չափանիշ է, և զոհը` միշտ ուրիշը, եթե ուզում եք տարբերվել Համիտներից կամ փարավոններից: Ունեմ մոտ 300 էջ կազմող նախնական աշխատանք` անգլերենով, որը դեռ պատրաստ չէ հրատարակության: Այն կիսատ մնաց Հայաստանից հեռացմանս պատճառով: Համակարգի մասին մեկ-երկու բանալի տվել եմ իմ «Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» վեպի առաջին հատորում, իսկ շատ ավելին` ողջ համակարգի ուրվագիծը` երկրորդում: Այն լույս կտեսնի մեկ ամսից: Կույր ու կեղծ մարդիկ, ներառյալ Հայաստանի գրողների միության մեջ բնավորված նախագահ-մախագահ կոչվածները, այս գրքում տեսնում են միայն մի բան` սփյուռքահայի առնանդամը Հայաստանի որովայնի մեջ, և կատաղում` ջանալով ամեն կերպ այն նսեմացնել, հալածել հեղինակին: Սեփական բարդույթները զգեստավորում են տեսաբանական լաթերով: Բայց գիտնականներն առնվազն պարտավոր են նշելու իրենց օգտագործած աղբյուրը, թեկուզ եթե դրա հեղինակը մի շուն է:

Ինչ վերաբերում է պատմական մոտեցումին, ապա այն սկսեց տակավ առ տակավ խամրել Աբեղյանից հետո. և իրավացիորեն: Դա առանձին մի շատ ընդարձակ նյութ է: Համակարգն ինձ հաջողվեց հայտնաբերել գրեթե պատահաբար: Զբաղված էի դիցալեզվաբանական տեսության նախագիծ մշակելով և ուշադրությունս մի քանի ամսով սևեռել էի հայկական դիցավեպի վրա. այն կլանեց ինձ: Հետագա ուսումնասիրություններս խորացրին համոզմունքս:

Գործք Շնաց կամ Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» խորագրով Ձեր գրքի մոտիվներով ծաղրուծանակի եք ենթարկել ՀՀ ղեկավարությանն ու հոգևորականներին, ինչպես նաև արծարծել եք սեռերի միջև փոխհարաբերությունների խնդիրներ: Դուք պնդում եք, որ 2005 թվականին լույս տեսած այդ գիրքը չի ընդունվել բոլոր Հայաստանում գործող գրախանութների կողմից: Չե՞ք կարծում, որ այդ գրքով Դուք հայհոյել եք հայ եկեղեցուն, եկեղեցականներին և առհասարակ քարոզում եք վերացնել եկեղեցու ինստիտուտը:

Կարելի՞ է ձեր հարցադրումից կռահել, որ գրախանութը պետք է լինի ավանդապաշտության և խավարամտության տարածման կենտրոն, կրոնական ստրկատիրության բանբեր: Ասում եք «հայ եկեղեցի», բայց այդպիսի բան գոյություն չունի: Կա մի հետադիմական գաղափարախոսություն` խարսխված հուդայական որակազուրկ ու ցեղապաշտ առասպելական համակարգի վրա: Կա Հայաստանում գործող մի եկեղեցական կառույց, որը սնվում է այդ օտար և ստրկատիրական համակարգից ու մի ամբողջ ազգ գերում` նրան դարձնելով Հուդայի ստրուկը: Չկա հայ եկեղեցի. դա զառանցանք է: Կա հուդայական գաղափարախոսության հայկական թև, որն ազգայինի պիտակի տակ սողոսկում է հայ մարդու ներաշխարհ: Անիծված են հայոց մեռելներն ու ողջերը, որոնց ծննդյան, ամուսնության ու մահվան ծեսերը կատարվում են հուդայական խորհրանիշներով: Հայկական լեռնաշխարհը կքել է մի ցեղապաշտ կուռքի ոտքերի տակ, որին պետք է հիմնահատակ անել Սասնա ծռերի Թուր Կեծակիով:

Կարծում եմ, որ մեր սերունդը հնարավորությունը կունենա գահընկեց անելու զույգ կաթողիկոսներին, վառելու «Աստվածաշունչ» կոչված խարդախանքը Էջմիածնի բակում, քաղաքը վերանվանել Վաղարշապատ, տաճարի գլխին տնկված խաչը փոխարինել հայկական հավերժության խորհրդանշանով և հաստատելու հա՚յ եկեղեցի: Խորհուրդ եմ տալիս հայ ճարտարապետներին, որ մեր եկեղեցիները կառուցելիս կամ վերակառուցելիս առաջնորդվեն հայկական մեհենական ավանդույթներով, որպեսզի, երբ այդ պայծառ օրը գա, մեր ազգի գումարները կրկնակի չմսխվեն, այլ նվազագույն լրացումներով հնարավոր լինի եկեղեցիները վերածել մեհյանների:

–«Գործք Շնաց կամ Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» գրքում ասում եք` «Դրախտի կաթողիկոսների ստաբարո կրոնը գառնուկների հոգևոր այլասերման, մարդու որակի կորստյան պատճառ է դարձել: Ո՞ր գիտակից մարդը քսաներորդ դարում կառաջնորդվեր ցնդաբանություններով: Սրա հետևանքով հոգևոր արժեքների բուռն տեղատվություն է կատարվել այս ազգի մեջ: Մարդը հեռանում է հոգևորից, քանի որ այլևս չի հավատում հերյուրածո առասպելների: «Ազգային ավանդույթի» քողի տակ կրոնական առաջնորդները Հուդայի առասպելներն են խոթում նրա կոկորդը` խաբեությամբ հաստատված իշխանությունը պահելու համար»: Համարում եք, որ հայ եկեղեցին կրոն սպառող է, ոչ թե ստեղծող: Որպես քրիստոնյա` ի՞նչ դեղատոմս եք առաջարկում և չե՞ք կարծում, որ Ձեր գրքով խարխլում եք քրիստոնեական արժեհամակարգը:

Ես չեմ խարխլում քրիստոնեական արժեհամակարգը, այլ քարուքանդ եմ անում այն: Իսկ ի՞նչ պայմանով եք ինձ կոչում քրիստոնյա: Հայը չի կարող քրիստոնյա լինել. եթե հայ է, քրիստոնյա չէ: Մի՞թե պետք է թույլ տամ, որ 1700 տարի առաջ ապրած Գրիգոր անունով տգետ ու այլատյաց մի կրոնական, իմ կյանքը ղեկավարի այսօր` արյունահեղությամբ և մշակութասպանությամբ հաստատած սեփական կրոնի միջոցով: Այդպիսի մարդասպանի և ազգասպանի մեծարելը հուշում է միայն ստրուկների բանակի մասին: Հայ ազգ գոյություն չունի: Կա ստրուկների մի զանգված, որ մարդասպանների թողած ավանդույթն է փառաբանում: Կրոնական ողջ դասը արժանի է գնդակահարության: Հայը չի կարող լինել քրիստոնյա. եթե կարող է, ուրեմն կարող է լինել և՛ մուսուլման, և՛ հրեա: Ունենք երկու միլիոն մուսուլման հայեր: Եթե եկեղեցին, ինչպես դուք եք ասում, ազգային կառույց է, ուրեմն պարտավոր է իր դռները բացել այդ երկու միլիոն մուսուլման հայերի առջև, որպեսզի իրենց պաշտամունքները կատարեն այդ ազգային կոչված եկեղեցվո մեջ` Ղուրանը զետեղելով Աստվածաշնչի կողքը: Այլապես այն պետք է դադարի գոյություն ունենալուց` որպես այդպիսին:

-Ձեր գրքում ասում եք` «Ըստ ոմանց` վերջին երեք կաթողիկոսներն էլ մասոններ են». Դուք ամենայն անպատասխանատվությամբ սկանդալային հայտարարություն եք անում: Ի՞նչ ասել է` «ըստ ոմանց». գուցե տրամադրեի՞ք Ձեր տեղեկությունները:

Զարմանում եմ, որ գայթակղություն եք համարում այնքան պարզ իրողությունը: Արամ կաթողիկոսի մասոն լինելու մասին իմացել եմ դեռ նրա Առաջնորդ լինելու օրերից: Պատանիներն անգամ գիտեին: Խորենը ևս մասոն էր: Նրա որդին իմ տնօրենն էր Բեյրութում: Հրաշալի և հայրենասեր մի երիտասարդ էր, որ ինձ անվճար ուսումս շարունակելու հնարավորություն տվեց: Մեր միջև եղել է ջերմ կապ ու մինչև այսօր էլ այդ կապը կա: Հաճախ ինքս էի նրա սեփական նամակները հորը փոխանցում: Հավատում եմ, որ նա ինձ կների այս բացահայտման համար, հատկապես եթե գրքերս ընթերցի, և կդառնա այս շարժման գլխավոր ջատագովներից:

Այստեղ խնդիրը ոչ այնքան ազատ որմնադրական շարժումն է, որքան ազգի հոգևոր տիրույթի պատասխանատու անձի օտար կազմակերպության մեջ ներգրավված լինելու փաստը: Դա անընդունելի է: Սակայն Անթիլիասի կաթողիկոսությունը իր բոլոր ազգային կոչված կառույցներով ոտից գլուխ մասոնական համակարգ է: Նույնիսկ ԱՄՆ-ում Դաշնակցության հովանու տակ գործող հայկական բոլոր վարժարանների հոգաբարձական խորհուրդների կազմերի զգալի մասը մասոն է: Նույնն է երևույթը Հայ բարեգործական ընդհանուր միության, Ռամկավար ազատական կուսակցության և բողոքական տարբեր եկեղեցիների ղեկավարություններում: Սրանց մի մասը եղել են իմ հոր ու հորեղբայրների ծանոթները, զարմիկներիս ընկերները և այլն: Ձեզ հեքիաթ չեմ պատմում:

Հայ կրոնականներից լսել եմ նաև, որ Էջմիածնի ներկա կաթողիկոսը նույնպես որդի ունի: Այս մասին այլ փաստեր չունեմ` բացի հայ կղերականների արժանահավատությունից: Եթե մեր կղերականները ստում են, ուրեմն պետք է ներողություն խնդրեն վեհափառից: Եթե ճիշտ են, վեհափառը պետք է հրաժարական տա: Այս մարդիկ պետք է երևան գան, եթե գոյություն ունեն, և պատմեն իրենց կյանքի մասին: Դրանից կշահի ազգը, մարդը: Իսկ մենք պետք է հանդուրժողությամբ մոտենանք նրանց, եթե քաղաքակիրթ ազգ ենք:

Ամեն սերունդ ունենալու է իր միամիտը, որ ճշմարտությունն ասի այնպես, ինչպես կտեսնի»:- Բորիս Պաստեռնակ: Այս խոսքերը Ձեզ ոգեշնչե՞լ են:

Լսել եմ այդ խոսքը: Ռուս գրականությանը մոտից ծանոթանալու մեծ ցանկություն ունեմ, բայց այս պահին հնարավորություններս չեն ներում: Բավարար է անկեղծ լինես ինքդ քեզ հետ և ունենաս արդարության ջիղ մի բան տեսնելու և տեսածդ ասելու համար: Ամոթ է այն հասարակությանը, որ մի սերնդում ընդամենը մեկ միամտի գտնելը չափանիշ է ընդունել: Ամեն հայ պետք է լինի այդ «միամիտը», եթե չենք ուզում ապրել ստրկաբար: Բայց չէ՞ որ մենք «իմաստուն» ազգ ենք:

-Ո՞րն է Ձեր ազգային իդեալը: Հայ մարդը դժգոհ է բոլորից: Բոլորը դժգոհ են բոլորից: Չե՞ք կարծում, որ մենք թերարժեքության բարդույթ ունենք, ինչը մեզ զրկում է մեզանից, ինչպես նաև ուրիշներից գոհ լինելու հատկությունից:

Ինչո՞ւ ազգային և ոչ թե մարդկային, համամարդկային: Հատկապես երբ ունենք Արարատի նման մի խորհրդանիշ: Բովանդակ ազգը կարիք ունի հոգեմաքրման, մտամաքրման: Ծայրահեղ կասկածամտությունն ազգային հիվանդություն է` բնորոշ հայերիս: Մի արդարացեք ուրիշներով` «Մենք միակը չենք»: Իսկ չէ՞ որ սիրում ենք ասել, թե մենք առաջին քրիստոնյա ազգն ենք, և այս կարգախոսը կրում ենք ժանգոտած զարդի պես: Ուրեմն ինչո՞ւ չպիտի լինենք առաջին հոգեմաքրված ազգը, առաջին մտամաքրված ազգը: Մինչև սեռական հարցը չկարգավորվի, կրոնի առաջադրած ոչ մի խնդիր չի լուծվի: Սեռն է հիմքը, թեև ոչ վերջնակետը: Երբ մի մարդ չի համապատասխանում մեր փտած հայեցակարգին, նրան դասակարգում ենք իբրև գործակալի: Ռուսներին էլ աշխատում ենք համոզել, որ նա արևմտյան գաղտնի սպասարկությունների անդամ է` խաղալով նրանց մտավախությունների վրա: Այս Միկրոբունիներին պետք է մաքրել առաջին հերթին իշխանական լծակներից:

-Վերլուծելով հայության այսօրվա ձգտումները` Դուք կարծում եք, որ հայ մարդը վաղուց դադարել է հավատալուց ազատության և արդարության իդելաներին, փոխարենը հայը դարձել է նյութապաշտ: Չե՞ք կարծում, որ մարդը, անկախ ազգությունից, ի բնե հավատում է այդ իդեալներին, և Ձեր խիստ դատողությամբ վիրավորում եք հայերին:

Անշուշտ վիրավորում եմ: Ուզում եք, որ շոյեմ նրանց ու քնեցնե՞մ իրենց ազգային կոչած սնապարծ թմբիրով: Դարձյալ շեշտում եք ուրիշի հետ համեմատելու գաղափարը: Դուք ուզում եք, որ ամեն հարցում ձեզ համեմատեմ Ադրբեջանի հետ: Իսկ ես շարունակելու եմ ձեզ համեմատել միայն Շվեդիայի կամ Կանադայի նման երկրների հետ` չլսելով ձեր ոչ մի արդարացում, ինչքան էլ ճաթեք դրանից 

Խորհրդային կարգերը, հասարակության կայացման հիմնախնդրով տարված և շեշտը դնելով գիտության ու բանապաշտության վրա, ի վիճակի չեղան իրենց աշխարհայացքում ներառելու մարդու ներաշխարհի զգայական հակումները, հատկապես նկատի ունեմ խորհրդապաշտական կամ միստիկ հակումները: Մարդ անհատի կազմավորման հարցում այս բացթողումն է այսօր մասամբ պատճառը, որ այդ ներքին դատարկ տարածությունը սանձարձակորեն ներխուժեն «հոգևոր հաց» խոստացող հոսանքները, որոնք այդ հացի մեջ փաթաթված տալիս են նաև մի ցեղապաշտ կուռքի «քյաբաբը»:

Ինչ վերաբերում է Նիկիայի հանգանակից հրաժարվելուն, ապա յուրաքանչյուր գիտակից մարդ գիտի, որ այն, առաջին բառից մինչև վերջինը զառանցանք է: Այն ամեն կիրակի աշխարհով մեկ մի ամբողջ ազգի ենթարկում է հասարակական թմբիրի: Ժամանակն է, որ վերափոխենք մեր եկեղեցին` այն ազատագրելով Եհովա կոչված վիշապի, նրանից ստորոգյալ նոր առասպելների ու նրա մանկլավիկների ճիրաններից:

-Դուք ուսումնասիրել եք հայ դիցավեպը, այնուհետև 2002-ին տեղափոխվել եք Հայաստան` «Սասնա ծռեր» էպոսի վերաբերյալ Ձեր կատարած ուսումնասիրությունները խորացնելու նպատակով: Նաև բացահայտել եք «Սասնա ծռերի» գաղտնագիտական համակարգի ամբողջական կառույցը: Այսինքն` «Սասնա ծռերը» կոդավորվա՞ծ դիցավեպ է և պատմական ակնարկնե՞ր եք բացահայտել:

Այս մասին ես խոսացել եմ մեր մեծ առասպելաբան Սարգիս Հարությունյանի հետ` որքան հիշում եմ` 2002-03-ի ձմռանը, երբ արդեն Հայաստանում էի: Նա սկզբում կասկածանքով մոտեցավ պնդումներիս, սակայն հետո խորհուրդ տվեց ամուր կանգնել տեսությանս վրա: Դժբախտաբար Հայաստան վերադարձի հնարավորությունից զրկված եմ և չեմ կարող շարունակել ուսումնասիրություններս այսպիսի դրական մարդկանց միջավայրում: Իմ ամենամեծ կորուստը եղավ նման հրաշալի մարդկանց բացակայությունը իմ կյանքից: Հայաստանում կան բարձր բարոյականության տեր մեծ գիտնականներ:

Այս նյութի մասին գրվել են մի քանի կիսագիտական կամ ոչ գիտական ուսումնասիրություններ, նաև բավական լուրջ բանասիրական գործեր, որոնք, սակայն, խիստ հեռու են համակարգն ամբողջությամբ բացահայտելուց: Մի քանի ուսումնասիրողներ էլ, որսալով իմ առանցքային մտքերը, ներկայացրել են յուրովի: Դա արել են անհատական շփումներից կամ միջնորդավորված ձևով: Դրանից շահում է մշակույթը, բայց ոտնահարվում է մարդը` ազգային կուռքի հաշվին: Աղբը նետեք այն մշակույթը, որը կերտվում է այդպիսի բանաձևով, որտեղ գողությունը բարոյական չափանիշ է, և զոհը` միշտ ուրիշը, եթե ուզում եք տարբերվել Համիտներից կամ փարավոններից: Ունեմ մոտ 300 էջ կազմող նախնական աշխատանք` անգլերենով, որը դեռ պատրաստ չէ հրատարակության: Այն կիսատ մնաց Հայաստանից հեռացմանս պատճառով: Համակարգի մասին մեկ-երկու բանալի տվել եմ իմ «Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» վեպի առաջին հատորում, իսկ շատ ավելին` ողջ համակարգի ուրվագիծը` երկրորդում: Այն լույս կտեսնի մեկ ամսից: Կույր ու կեղծ մարդիկ, ներառյալ Հայաստանի գրողների միության մեջ բնավորված նախագահ-մախագահ կոչվածները, այս գրքում տեսնում են միայն մի բան` սփյուռքահայի առնանդամը Հայաստանի որովայնի մեջ, և կատաղում` ջանալով ամեն կերպ այն նսեմացնել, հալածել հեղինակին: Սեփական բարդույթները զգեստավորում են տեսաբանական լաթերով: Բայց գիտնականներն առնվազն պարտավոր են նշելու իրենց օգտագործած աղբյուրը, թեկուզ եթե դրա հեղինակը մի շուն է:

Ինչ վերաբերում է պատմական մոտեցումին, ապա այն սկսեց տակավ առ տակավ խամրել Աբեղյանից հետո. և իրավացիորեն: Դա առանձին մի շատ ընդարձակ նյութ է: Համակարգն ինձ հաջողվեց հայտնաբերել գրեթե պատահաբար: Զբաղված էի դիցալեզվաբանական տեսության նախագիծ մշակելով և ուշադրությունս մի քանի ամսով սևեռել էի հայկական դիցավեպի վրա. այն կլանեց ինձ: Հետագա ուսումնասիրություններս խորացրին համոզմունքս:

Գործք Շնաց կամ Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» խորագրով Ձեր գրքի մոտիվներով ծաղրուծանակի եք ենթարկել ՀՀ ղեկավարությանն ու հոգևորականներին, ինչպես նաև արծարծել եք սեռերի միջև փոխհարաբերությունների խնդիրներ: Դուք պնդում եք, որ 2005 թվականին լույս տեսած այդ գիրքը չի ընդունվել բոլոր Հայաստանում գործող գրախանութների կողմից: Չե՞ք կարծում, որ այդ գրքով Դուք հայհոյել եք հայ եկեղեցուն, եկեղեցականներին և առհասարակ քարոզում եք վերացնել եկեղեցու ինստիտուտը:

Կարելի՞ է ձեր հարցադրումից կռահել, որ գրախանութը պետք է լինի ավանդապաշտության և խավարամտության տարածման կենտրոն, կրոնական ստրկատիրության բանբեր: Ասում եք «հայ եկեղեցի», բայց այդպիսի բան գոյություն չունի: Կա մի հետադիմական գաղափարախոսություն` խարսխված հուդայական որակազուրկ ու ցեղապաշտ առասպելական համակարգի վրա: Կա Հայաստանում գործող մի եկեղեցական կառույց, որը սնվում է այդ օտար և ստրկատիրական համակարգից ու մի ամբողջ ազգ գերում` նրան դարձնելով Հուդայի ստրուկը: Չկա հայ եկեղեցի. դա զառանցանք է: Կա հուդայական գաղափարախոսության հայկական թև, որն ազգայինի պիտակի տակ սողոսկում է հայ մարդու ներաշխարհ: Անիծված են հայոց մեռելներն ու ողջերը, որոնց ծննդյան, ամուսնության ու մահվան ծեսերը կատարվում են հուդայական խորհրանիշներով: Հայկական լեռնաշխարհը կքել է մի ցեղապաշտ կուռքի ոտքերի տակ, որին պետք է հիմնահատակ անել Սասնա ծռերի Թուր Կեծակիով:

Կարծում եմ, որ մեր սերունդը հնարավորությունը կունենա գահընկեց անելու զույգ կաթողիկոսներին, վառելու «Աստվածաշունչ» կոչված խարդախանքը Էջմիածնի բակում, քաղաքը վերանվանել Վաղարշապատ, տաճարի գլխին տնկված խաչը փոխարինել հայկական հավերժության խորհրդանշանով և հաստատելու հա՚յ եկեղեցի: Խորհուրդ եմ տալիս հայ ճարտարապետներին, որ մեր եկեղեցիները կառուցելիս կամ վերակառուցելիս առաջնորդվեն հայկական մեհենական ավանդույթներով, որպեսզի, երբ այդ պայծառ օրը գա, մեր ազգի գումարները կրկնակի չմսխվեն, այլ նվազագույն լրացումներով հնարավոր լինի եկեղեցիները վերածել մեհյանների:

–«Գործք Շնաց կամ Ճանապարհ դեպի Կուսաստան» գրքում ասում եք` «Դրախտի կաթողիկոսների ստաբարո կրոնը գառնուկների հոգևոր այլասերման, մարդու որակի կորստյան պատճառ է դարձել: Ո՞ր գիտակից մարդը քսաներորդ դարում կառաջնորդվեր ցնդաբանություններով: Սրա հետևանքով հոգևոր արժեքների բուռն տեղատվություն է կատարվել այս ազգի մեջ: Մարդը հեռանում է հոգևորից, քանի որ այլևս չի հավատում հերյուրածո առասպելների: «Ազգային ավանդույթի» քողի տակ կրոնական առաջնորդները Հուդայի առասպելներն են խոթում նրա կոկորդը` խաբեությամբ հաստատված իշխանությունը պահելու համար»: Համարում եք, որ հայ եկեղեցին կրոն սպառող է, ոչ թե ստեղծող: Որպես քրիստոնյա` ի՞նչ դեղատոմս եք առաջարկում և չե՞ք կարծում, որ Ձեր գրքով խարխլում եք քրիստոնեական արժեհամակարգը:

Ես չեմ խարխլում քրիստոնեական արժեհամակարգը, այլ քարուքանդ եմ անում այն: Իսկ ի՞նչ պայմանով եք ինձ կոչում քրիստոնյա: Հայը չի կարող քրիստոնյա լինել. եթե հայ է, քրիստոնյա չէ: Մի՞թե պետք է թույլ տամ, որ 1700 տարի առաջ ապրած Գրիգոր անունով տգետ ու այլատյաց մի կրոնական, իմ կյանքը ղեկավարի այսօր` արյունահեղությամբ և մշակութասպանությամբ հաստատած սեփական կրոնի միջոցով: Այդպիսի մարդասպանի և ազգասպանի մեծարելը հուշում է միայն ստրուկների բանակի մասին: Հայ ազգ գոյություն չունի: Կա ստրուկների մի զանգված, որ մարդասպանների թողած ավանդույթն է փառաբանում: Կրոնական ողջ դասը արժանի է գնդակահարության: Հայը չի կարող լինել քրիստոնյա. եթե կարող է, ուրեմն կարող է լինել և՛ մուսուլման, և՛ հրեա: Ունենք երկու միլիոն մուսուլման հայեր: Եթե եկեղեցին, ինչպես դուք եք ասում, ազգային կառույց է, ուրեմն պարտավոր է իր դռները բացել այդ երկու միլիոն մուսուլման հայերի առջև, որպեսզի իրենց պաշտամունքները կատարեն այդ ազգային կոչված եկեղեցվո մեջ` Ղուրանը զետեղելով Աստվածաշնչի կողքը: Այլապես այն պետք է դադարի գոյություն ունենալուց` որպես այդպիսին:

-Ձեր գրքում ասում եք` «Ըստ ոմանց` վերջին երեք կաթողիկոսներն էլ մասոններ են». Դուք ամենայն անպատասխանատվությամբ սկանդալային հայտարարություն եք անում: Ի՞նչ ասել է` «ըստ ոմանց». գուցե տրամադրեի՞ք Ձեր տեղեկությունները:

Զարմանում եմ, որ գայթակղություն եք համարում այնքան պարզ իրողությունը: Արամ կաթողիկոսի մասոն լինելու մասին իմացել եմ դեռ նրա Առաջնորդ լինելու օրերից: Պատանիներն անգամ գիտեին: Խորենը ևս մասոն էր: Նրա որդին իմ տնօրենն էր Բեյրութում: Հրաշալի և հայրենասեր մի երիտասարդ էր, որ ինձ անվճար ուսումս շարունակելու հնարավորություն տվեց: Մեր միջև եղել է ջերմ կապ ու մինչև այսօր էլ այդ կապը կա: Հաճախ ինքս էի նրա սեփական նամակները հորը փոխանցում: Հավատում եմ, որ նա ինձ կների այս բացահայտման համար, հատկապես եթե գրքերս ընթերցի, և կդառնա այս շարժման գլխավոր ջատագովներից:

Այստեղ խնդիրը ոչ այնքան ազատ որմնադրական շարժումն է, որքան ազգի հոգևոր տիրույթի պատասխանատու անձի օտար կազմակերպության մեջ ներգրավված լինելու փաստը: Դա անընդունելի է: Սակայն Անթիլիասի կաթողիկոսությունը իր բոլոր ազգային կոչված կառույցներով ոտից գլուխ մասոնական համակարգ է: Նույնիսկ ԱՄՆ-ում Դաշնակցության հովանու տակ գործող հայկական բոլոր վարժարանների հոգաբարձական խորհուրդների կազմերի զգալի մասը մասոն է: Նույնն է երևույթը Հայ բարեգործական ընդհանուր միության, Ռամկավար ազատական կուսակցության և բողոքական տարբեր եկեղեցիների ղեկավարություններում: Սրանց մի մասը եղել են իմ հոր ու հորեղբայրների ծանոթները, զարմիկներիս ընկերները և այլն: Ձեզ հեքիաթ չեմ պատմում:

Հայ կրոնականներից լսել եմ նաև, որ Էջմիածնի ներկա կաթողիկոսը նույնպես որդի ունի: Այս մասին այլ փաստեր չունեմ` բացի հայ կղերականների արժանահավատությունից: Եթե մեր կղերականները ստում են, ուրեմն պետք է ներողություն խնդրեն վեհափառից: Եթե ճիշտ են, վեհափառը պետք է հրաժարական տա: Այս մարդիկ պետք է երևան գան, եթե գոյություն ունեն, և պատմեն իրենց կյանքի մասին: Դրանից կշահի ազգը, մարդը: Իսկ մենք պետք է հանդուրժողությամբ մոտենանք նրանց, եթե քաղաքակիրթ ազգ ենք:

Ամեն սերունդ ունենալու է իր միամիտը, որ ճշմարտությունն ասի այնպես, ինչպես կտեսնի»:- Բորիս Պաստեռնակ: Այս խոսքերը Ձեզ ոգեշնչե՞լ են:

Լսել եմ այդ խոսքը: Ռուս գրականությանը մոտից ծանոթանալու մեծ ցանկություն ունեմ, բայց այս պահին հնարավորություններս չեն ներում: Բավարար է անկեղծ լինես ինքդ քեզ հետ և ունենաս արդարության ջիղ մի բան տեսնելու և տեսածդ ասելու համար: Ամոթ է այն հասարակությանը, որ մի սերնդում ընդամենը մեկ միամտի գտնելը չափանիշ է ընդունել: Ամեն հայ պետք է լինի այդ «միամիտը», եթե չենք ուզում ապրել ստրկաբար: Բայց չէ՞ որ մենք «իմաստուն» ազգ ենք:

-Ո՞րն է Ձեր ազգային իդեալը: Հայ մարդը դժգոհ է բոլորից: Բոլորը դժգոհ են բոլորից: Չե՞ք կարծում, որ մենք թերարժեքության բարդույթ ունենք, ինչը մեզ զրկում է մեզանից, ինչպես նաև ուրիշներից գոհ լինելու հատկությունից:

Ինչո՞ւ ազգային և ոչ թե մարդկային, համամարդկային: Հատկապես երբ ունենք Արարատի նման մի խորհրդանիշ: Բովանդակ ազգը կարիք ունի հոգեմաքրման, մտամաքրման: Ծայրահեղ կասկածամտությունն ազգային հիվանդություն է` բնորոշ հայերիս: Մի արդարացեք ուրիշներով` «Մենք միակը չենք»: Իսկ չէ՞ որ սիրում ենք ասել, թե մենք առաջին քրիստոնյա ազգն ենք, և այս կարգախոսը կրում ենք ժանգոտած զարդի պես: Ուրեմն ինչո՞ւ չպիտի լինենք առաջին հոգեմաքրված ազգը, առաջին մտամաքրված ազգը: Մինչև սեռական հարցը չկարգավորվի, կրոնի առաջադրած ոչ մի խնդիր չի լուծվի: Սեռն է հիմքը, թեև ոչ վերջնակետը: Երբ մի մարդ չի համապատասխանում մեր փտած հայեցակարգին, նրան դասակարգում ենք իբրև գործակալի: Ռուսներին էլ աշխատում ենք համոզել, որ նա արևմտյան գաղտնի սպասարկությունների անդամ է` խաղալով նրանց մտավախությունների վրա: Այս Միկրոբունիներին պետք է մաքրել առաջին հերթին իշխանական լծակներից:

-Վերլուծելով հայության այսօրվա ձգտումները` Դուք կարծում եք, որ հայ մարդը վաղուց դադարել է հավատալուց ազատության և արդարության իդելաներին, փոխարենը հայը դարձել է նյութապաշտ: Չե՞ք կարծում, որ մարդը, անկախ ազգությունից, ի բնե հավատում է այդ իդեալներին, և Ձեր խիստ դատողությամբ վիրավորում եք հայերին:

Անշուշտ վիրավորում եմ: Ուզում եք, որ շոյեմ նրանց ու քնեցնե՞մ իրենց ազգային կոչած սնապարծ թմբիրով: Դարձյալ շեշտում եք ուրիշի հետ համեմատելու գաղափարը: Դուք ուզում եք, որ ամեն հարցում ձեզ համեմատեմ Ադրբեջանի հետ: Իսկ ես շարունակելու եմ ձեզ համեմատել միայն Շվեդիայի կամ Կանադայի նման երկրների հետ` չլսելով ձեր ոչ մի արդարացում, ինչքան էլ ճաթեք դրանից:

«Հայոց դարձը» Վաղեմության Ժամկետ Չի Ճանաչում

March 20, 2011

Ոչ մի համակարգ պատսպարված չէ արտաքին ազդեցությունից, իսկ որպես կանոն հնարավոր չէ կանխատեսել նրա չափերն ու ձևերը: Այնպիսի համակարգի պաշտպանական կարողությունը, ինչպիսին ոտքի կանգնող մեր ժողովրդինն է, սկզբունքորեն կախված է պետության ղեկավար կազմի դիալեկտիկակիբեռնետիկական մեթոդաբանության իմացության աստիճանից: Այսօր աշխարհին քաղաքականություն թելադրող գերտերությունների ազդեցությունները նորանկախ պետությունների վրա անհամարժեք են և նպատակ ունեն նրանց դարձնելու իրենց կցորդն ու խամաճիկը: Այդ նպատակին հասնելու համար արտաքին ուժի կենտրոններն առաջին հերթին հավաքագրում են թիրախ դարձած երկրների հետադիմական ուժերին:
Դեռևս 2002-ի օգոստոսին ՀՀ-ում հավատարմագրված արևմտյան երկրների դեսպանները հանդիպեցին մեր առաջին նախագահի հետ: Հանդիպման մասին տեղեկություն տալու պարտականությունը հանձնարարված էր Իտալիայի դեսպան Տարաբալցային: Վերջինս հանդիպման արդյունքն իր ուզած ձևով դիպուկ ներկայացնելու նպատակով լրագրողներին պատմեց հին աշխարհում իր մայրաքաղաքի հետ պատահած մի դրվագ: Մի ոմն հողագործ` Չինչինատո անունով, սենատի խնդրանքով ղեկավարում է Հռոմի զորքերը և հաղթում բարբարոսներին: Դրանից հետո հերոսը, ինչ-ինչ բաներից խռոված, նորից նվիրվում է իր գործին: Որոշ ժամանակ անց Հռոմը դարձյալ հայտնվում է վտանգի առաջ: Սենատը երկրորդ անգամ է դիմում Չինչինատոյին, սակայն վերջինս մերժում է սենատի խնդրանքը` ասելով, որ ինքն այն դեպքում կառաջնորդի հռոմեական զորքերը, ԵԹԵ ԻՐԵՆ ԽՆԴՐԵՆ ԱԶԳՈՎԻ: Եվ… Հռոմը փրկվում է երկրորդ անգամ:

Մեկնաբանություններն ավելորդ են: Դրսում շատ լավ գիտեն, որ եթե 2002-ին ՀՀ առաջին նախագահը, ինչպես Չինչինատոն, մերժեց իրենց առաջարկությունը, ապա հետագայում «համաժողովրդական կանչով» նրան նորից գործող նախագահ դարձնելու խոստումով կարելի է իրենց կողմից կառավարելի նոր շարժում ստեղծել, որի հաջողության դեպքում Հայաստանը ոչ միայն վերջնականապես կկորցնի իր պետականությունը, այլև, բախվելով իր անզորությանը, սեփական աչքում կկորցնի ազգային արժանապատվության վերջին կաթիլը: Այսինքն, մենք տանուլ կտանք և՛ տնտեսապես, և՛ բարոյապես:

Շատ այլ օրինակներ էլ կարելի է բերել, թե ինչպես են օտարները մեր իսկ ձեռքերով քանդել մեր տան պատերը:
Սակայն արտաքին ազդեցությունները ճիշտ գնահատելու համար հարկ է քննարկել դրանց, թող թույլ տրվի ասել, նախասկիզբ ազդեցությունը: Խոսքն այն գործընթացի մասին է, որը մեր պատմության մեջ անվանվել է «հայոց դարձ» և որը, իբրև, ավարտվել է 301 թվին: Առանց այդ քննարկման հայի ինքնաճանաչումը, որն իրոք սկսել է արթնացում ապրել, կմնա կիսատ:

Այսպիսի մի հարցադրում անենք. ի՞նչ էր մեզ մատուցվում, ի՞նչ նպատակով և ո՞ւմ կողմից: Այս հարցերը կենսական նշանակություն են ունեցել դարերի հոլովույթում և այդպիսին էլ շարունակում են մնալ: Դրանց պատասխանելու համար նախ` ուշադրության արժանացնենք հետևյալ մեթոդական մոտեցումը. պատմության մեջ պատմությունից ավելի էական է այն, թե ինչու է պատմությունը կայացել հենց այդ և ոչ այլ կերպ: Այս առումով այսօր դեռևս չունենք մեր պատմության անկողմնակալ, իրատեսական շարադրանքը:

Այն հեռավոր ժամանակներում մեզ մատուցվում էր ընդամենը մեր էությունը` վերցված մեր հեռավոր նախնիներից, բայց աղքատացրած մի կազմամասով, իբրև աստվածայինով կերպափոխված նորություն:

Այժմ նպատակների մասին: Դրանք երկուսն էին. այնքան, որքան մաս ուներ «Բիբլիա» անվանված գիրքը: Զարմանալի չէ՞, որ մարդկության քրիստոնյա հատվածը, քաջ գիտակցելով հին և նոր կտակարանների բովանդակության աղաղակող հակասությունը, սուրբ է անվանել դրանց միասնությունը: Հարկ է արժանին մատուցել դրանք գրողներին և նրանց տաղանդին: Նրանք կարողացել են «Բիբլիան» այնպես շարադրել, որ երաշխավորված լինի հաջորդ դարերում դիմակազերծվելու վտանգից: Այո, «Բիբլիան» պատվերով գրված գիրք է, և նրա նպատակը հմտորեն թաքնված է նրա տարփողվող տեսքի հետևում:

Ասում են` հին կտակարանը հրեաների հին պատմությունն է: Միգուցե, սակայն այն հավակնում է շատ ավելիին, քան սոսկ մեկ ժողովրդի պատմությունն է: Սիրո և խարդավանքի, հայրենասիրության և հայրենադավության, մարդկայինի և տմարդիի, իրականի և անիրականի շատ ուրիշ դրամատիկ դրվագների ժողովածու է, որոնք մեծամասնորեն փոխառված են այլ ժողովուրդների մշակույթներից, որոնք Եհովա աստծո հմուտ խաղարկմամբ դառնում են նոր ներկայացում, որի բովանդակության հետնախորքը միշտ քողարկված է և միշտ էլ անփույթ ընթերցողի գիտակցության մեջ առաջացնում է այլոց նկատմամբ հրեաների առավելության զգացում: Մի քանի օրինակ, որպիսիք տասնյակներով կարելի է գտնել հին կտակարանում: «Եվ դու կբնաջնջես այն բոլոր ազգերը, որոնց քո ձեռքը կտա տեր Աստվածը: Եվ քո աչքը չպետք է նրանց խնայի (իմաստ կա՞ մեկնաբանելու այս ռասիստական հրահանգը- Ա.Ս.)։ Եվ քո տեր Աստվածը կամաց-կամաց քո առաջ կքաշի այդ ազգերը, և պետք չէ դու նրանց միանգամից բնաջնջես, որովհետև կավելանան քո դեմ դաշտային գազանները (պե՞տք է բացատրել, թե ինչ է ուսուցանում Եհովան իր ընտրյալ ժողովրդին- Ա.Ս.): Եվ քո տեր Աստվածը նրանց կբերի խորունկ ընկճվածություն, որպեսզի նրանք կործանվեն (ի՞նչ ընկճվածության մասին է ակնարկվում- Ա.Ս.)» (Հինգերորդ գիրք, Մովսեսի, գլ.7):

«Այնժամ օտարների որդիները քո պարիսպները կկառուցեն, իսկ նրանց թագավորները կծառայեն քեզ: Եվ մշտապես բաց պիտի լինեն քո դարպասները, նրանք չպետք է փակվեն ցերեկ ու գիշեր, որպեսզի քեզ բերվեն ազգերի հարստությունները: Քանզի այն ժողովուրդն ու թագավորությունը, որ չեն ցանկանա քեզ ծառայել, կկործանվեն, այդպիսիք կոչնչացվեն: Քեզ հարստահարողների զավակները խոնարհաբար կգան դեպի քեզ և կընկնեն քո ոտքերը, բոլոր քեզ ատողները երկրպագելու են քեզ և քեզ տիրոջ քաղաք, Իսրայելի Սուրբ Սիոն կանվանեն: Եվ դու պիտի ազգերի կաթով հագենաս և արքայական ստինքներ ծծես…» (Մարգարեություն Եսայու, գլ. 60):

Եվ քրիստոնյա աշխարհն այսօր էլ դեռ հանդուրժո՞ւմ է, որ այս մարդատյաց քարոզն ընդունվի, այն էլ` որպես աստվածային պատգամ: Արժե, որ հայ ժողովրդի ճակատագրով անհանգստացող հայ մտավորականները գոնե, նախ, տեղյակ լինեն Եհովայի պատվերի մասին, հասկանան այդ հակամարդկային հրահանգների բովանդակությունը, ապա և համակարգեն ժողովրդի ինքնապաշտպանական բնական ձգտումները:
Առաջնային է մի շատ կարևոր հարց. ովքե՞ր էին Եհովա աստծո կերպարը կերտողները: Այդ ամենը բխում էր հրեաների ազգային էությունի՞ց, թե՞ նրանց վերնախավի մտքի արգասիքն էր, որի իրականացման դեպքում աշխարհի հարստությունները կհայտնվեն հենց միայն նրանց ձեռքում: Քեննեթ Հոֆֆը 1970-ին ԱՄՆ-ում հրատարակած «Կոմունիզմի հայրը սատանիզմ է» գրքում վկայակոչում է հետևյալ փաստը. «Համաձայն հրեական կաբալայի գրառումների` Սիոնի իմաստունները մ.թ.ա. 929 թվին կազմել էին մի քանի սխեմա, թե ինչպես կաբալայի միջոցով խաղաղ ճանապարհով նվաճեն ամբողջ աշխարհը»: Դա իրականանալու էր սիմվոլիկ օձի խորամանկությամբ, որի գլուխը ներկայացնում է նրանց, ովքեր հասու էին հրեական վարչակազմի պլաններին, իսկ մարմինը ներկայացնում է ժողովրդին, ընդ որում, այդ վարչակազմի գոյությունը պետք է գաղտնի պահվեր անգամ հրեաներից: Այս փաստը շատ է խոսուն: Այն ոչ միայն արդարացնում է բարձրացված հարցը, այլև պատասխանում է դրան: Քեննեթ Հոֆֆը նկատել է տալիս նաև այդ գաղափարախոսության կենսունակությունը, որն ապահովվում էր ժամանակի ընթացքում նորանոր դրսևորումներով, ինչպես գրիպի վիրուսը: Դրանցից մեկի մասին Հոֆֆը գրում է. «…Այնտեղ (այլ երկրներում) կստեղծեն հոգևոր ապաբարոյականացում և բարքերի կտրուկ անկում, հիմնականում ֆրանսուհիների, իտալուհիների և այլոց անուններով դիմակավորված հրեա կանանց միջոցով: Նրանք ազգերի գլխին կանգնած տղամարդկանց կյանքում անբարոյականություն սերմանելու ամենահուսալի իրականացնողներն են»: Գուցե արժե՞ հիշել նաև մեր դյուցազնավեպի այն դրվագները, որոնք ներկայացնում են Ձենով Օհանի հրեուհի կնոջ` Սառայի վարքը, հատկապես նրա վավաշոտ նկրտումները պատանի Դավթի նկատմամբ:

Բանն այն է, որ հրեան միշտ գործել է ստվերում, նա համամարդկայինի հետ երբեք բացահայտորեն չի առճակատվել: «Աշխարհը կառավարում են ոչ թե նրանք, ովքեր բեմի վրա են,- ասում էր անգլիացի հայտնի քաղաքական գործիչ և ոչ հայասեր Բենջամեն Դիզրայելին,- այլ նրանք, ովքեր բեմի հետևում են»: Հիշենք և Հենրի Ֆորդի խոսքերը. «Հսկողության տակ վերցրեք սեփական շահի համար պատերազմներ ստեղծող 50 առավել հարուստ հրեա ֆինանսիստների, և պատերազմները կվերանան»: ՈՒշադրության է արժանի «պատերազմներ ստեղծող» բառակապակցությունը: Սակայն պարզվում է, որ այդ սատանան անորսալի է: Նա աննկատ է գործում նաև այսօր և դարձել է միջոց, կուռ ռազմավարությամբ մի գործուն ուժ, որն անթաքույց ձգտում է տիրել աշխարհի մի բևեռին, մյուսը տալով մնացած բոլորին:

Վերադառնանք «Բիբլիային»։ Այնտեղ ռազմավարությունը կամ առաջին նպատակը հրեա ազգի գերազանցությունը մյուսների նկատմամբ որպես աստվածային պատգամ ներկայացնելն էր: Հերթը մարտավարությանն էր: Ինչպե՞ս անել: Մի բան պարզ էր` առանց «աստվածայինի» միջամտության գործը գլուխ չէր գա: Եհովային բացահայտ վկայակոչել այլևս չէր կարելի, դա վտանգավոր հետևանքներ կունենար: Եհովայի կերպարը արդեն կարող էր խանգարել: Մեկ այլ երկնային էր պետք: Ինչպե՞ս պետք է գործեր և ի՞նչ պետք է աներ նա: Որքան էլ պարզունակ հնչի, այստեղ տեղին է հիշել մեծն Թումանյանի` Ֆիրդուսուց մեջբերած խոսքերը. «Ի՜նչը կհաղթի կյանքում հերոսին, թե չլինեն կինն ու գինին»: Այո՛, նրանք երկուսն էլ գերազանց են ազդում «հերոսի» ուղեղի վրա և արդյունավետ մթագնում են այն: Ուրեմն ազգերին հաղթելու համար պետք է բթացնել, մթագնել նրանց բանականությունը: Բայց որտեղի՞ց այդքան «կին ու գինի»: Սակայն, պարզվում է, դրանք պետք էլ չեն, եթե կա մեկ ուրիշ, շատ ավելի զորեղ միջոց. դա խոսքն է, այն Բանը, որ կարող է հաշիշի ազդեցություն ունենալ լսողի վրա: Եվ ծնվեց… Քրիսոտոսը: Քրիստոսի ծննդի և հարության առասպելի մեջ խորաթափանցություն, հեռատեսություն և մտքի սլացք կա: Անգամ Պրոմեթևսը չարժանացավ այդպիսի փառքի: Քրիստոսին վերագրվելու և պարտադրվելու էր հետևյալ պարզ առաքելությունը. լինել այնպիսի անզոր զորություն, որի գործունեության ավարտից հետո արդյունքում մնա մեծ անզորություն: Եվ երբ ազգերը հայտնվեն հենց այդ վիճակում, հրեան կկատարի Եհովայի պատվերը: Բայց որպեսզի հրեան ինքն էլ չենթարկվի այդ հաշիշի ազդեցությանը, նա պետք է դավանի այլ գաղափարի, խոսքի ու բանի:

Նիցշեն Զրադաշտի բերանով դիպուկ է բնութագրում Քրիստոսի առաքելությունը. «Նա, ով գրում է արյունով և առակներով, ուզում է ոչ թե իրեն կարդան, այլ անգիր անեն: Խարանված գերիներ են նրանք (հոգևորականները- Ա.Ս.): Նա, ում փրկիչ են անվանում, շղթայել է նրանց… մոլորության և կեղծ արժեքների շղթաներով: Օ՜, եթե որևէ մեկը փրկեր նրանց այդ փրկչից: Կեղծ արժեքների և մոլորության շղթաներով պետք է գերվեին ամբողջ ազգեր: Այսպիսին է եղել ծրագիրը ի սկզբանե»: Նոր կտակարանը պետք է դառնար Սիոնի իմաստունների պատրաստած գաղափարական տրոյական ձին մնացած ազգերի ամրոցում:

Եվ ուղարկվեցին առաքյալներն աշխարհի ծագերը` իրականացնելու այդ ծրագիրը: Առաջին թիրախները եղան Հռոմն ու Հայաստանը: Ինչո՞ւ Հռոմը։ Որովհետև հրեան հեծում էր հռոմեական լծի տակ, պետք էր Հռոմը ներսից բարոյազուրկ անել և քայքայել: Իսկ ինչո՞ւ նաև Հայաստանը դարձավ քրիստոնեության տարածմամբ հրեական ծրագրի համար գլխավոր թիրախ: Հրեաների ծրագիր դիմակազերծելու իրական վտանգը հայերից էր գալու, ուստի, նախ, պետք է ոչնչացվեր նրանց մեջ այն ամենը, ինչը կարող էր հիշեցնել արիականը: Հենց այդ հանձնարարությունն էլ փայլուն իրագործեց ազգային կասկածելի ծագում ունեցող Գրիգոր Լուսավորիչը:

Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ Տեխնիկական գիտությունների թեկնածու

Աստվածների պատերազմ

March 20, 2011

Ես կարծում էի թե ընթերցողի աշխարահայացքը այնպիսի լայն սպեկտրի գույներ կարող է ընկալել, որ տեսանելի չէ հասարակ մահկանացուներին: Սակայն պարզվում է որ, մենք բոլորս մահկանացուներ ենք: Երբ մեր`, մահկանացուներիս պատկերացրած աշխարհի պատկերը միանգամից փոխում են և այլ պատկեր են ցույց տալիս մեզ, մենք ընկնում ենք հոգե-մտավոր շոկի մեջ: Հետո մեզ մոտ սկսվում է հոգեբանական պայքար նոր աշխարհընկալման պատկերի դեմ: Այս երեվույթը ավելի քան դրական է` իրականում, մարդու հոգեվիճակային կայունության ամենակենսական տարրերը ապահովելու համար: Այն կարեվոր հոգեբանական-իմունիտետային համակարգ է: Մենք ապրում ենք այն ճշմարտություններով, որով սնվել ենք, և երբ մեզ մատուցում են նոր ճշմարտություն , ինչպես նորածինը` մենք այն միանգամից չենք ընդունում:

Իմ ընկեր քահանան, չի դադարում պնդել թե հայկական ինքնության կարեվոր տարրերին պետք է ավելացնել քրստոնեական կրոնը: Նախ ասեմ որ, իմ երկար ուսումնասիրումներից հետո համոզվել եմ հակառակում : Նախ , որ հենց քրիստոնեության ինքնության բաղկացուցիչ մասերից է հայկականությունը, և հետո, մենք քաջ տեղյակ ենք, որ հայկականությունը պահպանվում է նաև այլ կրոնների գերակայության ընթացքում:

 Լսել եք արդյոք՞ ճշմարիտ աստծո մասին հորդորանքները աղանդավոր առաջնորդի կողմից, կամ քահանայի: Լսած կլինեք: Ես այն լսել եմ նաև մոլլայի կողմից, Ռավինի…: Հենց ճշմարիտ աստծո մասին , մենք չենք դադարում խոսելուց : Իսկ մոնոթեիզմն ել ընդունելի չէ ոչ մեկի համար: Սուբյեկտիվ հետեվությունները թողնում եմ ձեզ, Իսկ ես առաջարկում եմ աշխատել նոր հիպոթեզի վրա: Ենթադրենք դուք ծնվել եք Հայաստանում բայց ոչ քրիստոնեության ժամանակահատվածում: Դուք կերակրվել եք այլ կրոնական կերակուրով և ես ել ձեզ համոզում եմ, որ ճշմարիտ աստված քրիստոնեականն է: Հեշտությամբ կընդուն էիք՞: Իհարկե ոչ: Իսկ եթե այո, ապա այդ տրամաբանության համաձայն դուք նույն հեշտությամբ պետք է ընդունեք Մահադեվի-Շադկի-Պարվատի-Կալի-ումա-Դուրգի հնդկական աստվածությունը: Զարմանալու բան չկա, նա հրեաներինն է, սա` հնդկաստանի ինչ- որ կաստայի:Եհովան իր որդիներին ասաց, վաշխ տուր վաշխ մի տուր, Է իր որդիներին ասաց , ինձ ոչինչ չասաց: Հայերի մասին բան չկա, ուրիշի որդիներին ինչ ասի: Իսկ ես փնտրում եմ այն աստվածությունը որտեղ հայերն են աստծո որդիները և աշխարհի տերերը: Թե չէ հոգնել եմ ուրիշ աստվածների մոտ էմիգրանտ լինելուց:

Հովհաննես Մարգարյան

«Լուսավորիչ» Գրիգորիսի սերունդները տժժցնում են…

March 17, 2011

Louysworld

«168 ժամ» թերթը գրում է. «Հայ Առաքելական եկեղեցու Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ Նավասարդ (Սամվել) արքեպիսկոպոս Կճոյանը վերջերս «Bentley» մակնիշի ավտոմեքենա է նվեր ստացել իր սանիկից: Այս տեղեկությունը թերթի թղթակցի հետ զրույցում հաստատել է եւ Արարատյան Հայրապետական թեմի մամլո դիվանը, եւ արքեպիսկոպոս Կճոյանը:

Թղթակցի հետ հեռախոսազրույցում վերջինիս տված պատասխանները առանձնապես չեն տարբերվել հայաստանյան միջին վիճակագրական օլիգարխի պատասխաններից: Մասնավորապես, ի պատասխան մեր հարցին` արդյոք այդ նվերը հանձնվելու՞ է եկեղեցուն, սույն հոգեւորականը պատասխանել է. «Աղջիկ ջան, դա քո ի՞նչ գործն ա, քո ի՞նչ գործն ա` իմ անձնական կյանքի մեջ ես մտնում»,-գրում է թերթն ու հավելում, որ «Bentley» մակնիշի այն մոդելը, որ նվիրել են Կճոյանին, տատանվում է 180-200.000 դոլարի սահմաններում:

Քրիստոնեություն = Մարքսիզմ. Անհոգի գաղափարներ…

March 12, 2011

Քրիստոնեություն = մարքսիզմ

Երկուսն էլ զուրկ են հոգեւորությունից ու հոգեւոր նպատակներից
Օրեր առաջ հեռուստատեսային մի բանավեճ-հաղորդման էի մասնակցում: Բանավեճից հետո հիշողությանս մեջ տպավորվեց Սյուզի անունով մի գեղեցիկ աղջնակի այն սթափ միտքը, որ կրոնները, քաղաքական ինչ-ինչ շահերով պայմանավորված, մարդկանց հնազանդեցման, նրանց վրա իշխանութ-յուն հաստատելու, բուն իմաստով՝ հոգեւորի հետ կապ չունեցող գաղափարախոսություններ են: Որին բանավեճին ներկա գտնվող եկեղեցու սպա-սավորը հակադարձեց, թե՝ «ի՜նչ է, քրիստոնեությունը շփոթում ես մարքսիզմի հե՞տ»: Բանավեճի այդ դրվագն էլ ինձ դրդեց սույնը գրե-լուն:

Խորհրդային շրջանում, ինչպես գիտենք, իշխող միակ գաղափարախոսությունը մարքսիզմն էր (գումարած իհարկե՝ դրա պոչ լենինիզմը), որի բաղադրիչներից էր աթեիզմը՝ այդ գաղափարախոսության «հավատքային» մասը: Խորհրդային ազգերի բնական կենսաձեւերին օտար այդ գաղա-փարախոսությունը ժամանակի ընթացքում ավելի ու ավելի բացորոշ դրսեւորեց իր՝ ոչ ու փուչ «հոգիներից» այդ ծնվածի՝ չարորակ էությու-նը: Գաղափարախոսության նկատմամբ բուռն դժգոհություն առաջացավ, եւ դա հատկապես ազգերի ընտրյալ մտավորականության մեջ մի՝ առողջ բեւե-ռում եւ կյանքը չստացված, իրենց կոմունիստ ավագ «ընկերներից» դժգոհ մնացած երիտասարդության մեջ մյուս՝ անառողջ բեւեռում: Համաշխար-հային սիոնա-մասոնական դավադիր ուժերը որոշեցին երկրի գաղափարական զգեստը փոխել, մանավանդ, որ դրանից մեծ օգուտներ էին ստանալու… Դե-մոկրատիան (լիբերալիզմը) ու դրա «հավատքային» մասը՝ կրոնը, վաղու՜ց սիոնա-մասոնական ուժերի համար իրենց օգտակարությունը ցույց տված այդ գաղափարական զգեստները, հագցվեցին խորհրդային միության՝ ժողովուրդ դարձած ազգերին: Նորելուկ քաղաքական ուժերի առջեւ, դրանց իշխանության բերելու խոստումով, այդ գաղափարախոսության ջատագովն ու տարածողը լինելու հրամայականը դրվեց: Խորհրդային Միությու-նը փլուզվեց, հերթական անգամ, իրավիճակից ելնելով, գործի դրվեց «բաժանիր, որ տիրես» հուդայական հին սկզբունքը: Իշխանության բերված «նոր» քաղաքական ուժերը, որոնց ազգային դեմք-դիմագիծը խորհրդային շրջանը լրիվ վերացրել էր, սկսեցին իրենց դավանած երեկվա գաղափարա-խոսությունը այպանել եւ «նորը»՝ դեմոկրատիան ու կրոնը ծափ-ծնծղայով գովերգել: Հայաստանում համաշխարհային դավադիր ուժերը իրենց նպատակին հասան «Ղարաբաղ» կոմիտեի (որը նրանք վաղուց էին պատրաստում…), բացառությամբ 1-2-ի, ու դրա շուրջը ձեւավորված ուժերի միջո-ցով: Մերօրյա իշխանությունները շարունակում են իրենց ծնող իշխանության գործը:

Վերադառնանք վերը հիշատակված աղջնակի խելացի մտքին, որը թե երեկվա, թե այսօրվա իշխանություններին հասու չէ, կամ էլ չեն ուզում, որ հասու դառնա. փորձենք փաստավավերագրական կարգով մի քանի օրինակներ բերելով հիմնավորել նրա ասածի՝ քրիստոնեություն-մարքսիզմ նույ-նության կտրվածքով՝ ճշմարտացիությունը: Դրանով իսկ հաստատելով եկեղեցու սպասավորի ասածը, բայց՝ առանց հարցական նշանի:
- Մարքսիզմի ու քրիստոնեության նույնությունը երեւում է արդեն իսկ նրանից, որ երկուսն էլ հրեածին երեւույթներ են, թե՛ մե-կը եւ թե՛ մյուսը առաջացել են հրեական (գումարած հրեա-խառնածնայինը) միջավայրում եւ իրենցում կրում են հրեության դրոշմը: Մարք-սիզմից ու քրիստոնեությունից, ասում է մեր Կոստան Զարյանը, թալմուդականություն է բուրում:
- Թե՛ մեկը եւ թե՛ մյուսը զուրկ են հոգեւորությունից ու հոգեւոր նպատակներից (բնական մարդ արարածի էության՝ ի վերուստ նրանում դրոշմված՝ այդ կարեւորագույն կողմից) եւ մի գերակա նպատակ են հետապնդում՝ քաղաքական ու տնտեսական իշխանությունը եւ դրա միջոցով ձեռքբե-րածը: Նյու՛թը,-ահա՛ երկուսի էլ ի վերջո հետապնդածը: «Աշխարհը փոխելու», աշխարհում իրենց պրոլետարիատի դիկտատուրան հաստատելու եւ, ըստ այդմ, հոգեւորի ու ոգու հետ իրենց ծնող ժողովրդի հինավուրց հաշիվները մեկընդմիշտ մաքրելու մարքսիզմի դասականների նպատակ-ները նրանց գործերում բացահայտ արտահայտված է: Օրինակ՝ այդ գործերից մեկում կարդում ենք. «Մարդն օժտված է նաեւ «գիտակցությամբ»: Բայց այդ գիտակցությունն էլ սկզբից եւեթ «մաքուր» գիտակցություն չի եղել: «Ոգու» վրա հենց սկզբից թափված է եղել անեծք՝ «կառչած» լինել նյութին…»: (Ուշադրություն դարձնենք՝ գիտակցություն եւ ոգի բառ-խորհուրդները չակերտավորված են, որն ամեն ինչ ասում է մարքսիզմի դասականների «գիտակցության» ու «ոգու» մասին…): Քրիստոնեական «սուրբ» գրքերը ուշադիր կարդացողն էլ համոզվում է, որ թեեւ դրանցում հա՜ գործածվում են «աստված», «հոգի», «հավատք»… հոգեւոր կարգի բառ-խորհուրդներ, բայց իրականում դրանց իզն ու թոզը այդ գրքերում չկա. դրանցում թաքնատեսորեն կամ բացահայտ ձեւով երեւակվում են միայն քաղաքական նպատակներ՝ այս՝ «արքայության որդիների» (արի հեթանոսնե-րի) հիմնած աշխարհի քանդումն ու «Իսրայելի որդիներին» հաճո «երկնային արքայության»՝ քրիստոնեական դիկտատուրայի հիմնումը, եւ դա՝ «երկրի աղ» «հոգով աղքատների» վրա հենվելով: Խոսքը տանք Պ. Սեւակին. «Քրիստոնեությունը,…, մի անաստառ վերարկու չէր, քրիստոնեութ-յունն էլ ուներ իր աստառը, որ կոչվում էր հռոմեականություն կամ բյուզանդականություն (ավելի ստույգ՝ դրանց շղարշի տակ՝ հրեութ-յուն,-հեղ.): …Քրիստոսի երկնային արքայությունը փաստորեն մի երկրային իմպերիա էր: Եվ Քրիստոսի խաչը երկրից երկիր էր տարվում ոչ թե աղոթատեղիների գմբեթներին տնկելու, այլ՝ այդ երկրների անկախությունն ու ինքնությունը խաչելու համար»: Ով ով՝ հայն հատկա-պես զգաց խաչի տարածման այդ ողբերգությունը սեփական մաշկին. Գրիգորիսը Հայաստանում հրով ու սրով քրիստոնեություն էր տարածում Հռոմից Հայաստանի վասալային կախվածությունը մինչեւ վերջ հասցնելու եւ դրա բուն նպատակի՝ «սրբազան թալանի» (Լեո) համար (նա իր զուտ անձնական քաղաքական ու տնտեսական հաշիվներն էլ, իհարկե, ուներ…):

Երբ ոչինչ չունեցողը ձեռք է բերում «մի ամբողջ աշխարհ»
- Մարքսիզմի հիմնադրույթներից է այն, որ «մինչ այժմ գոյություն ունեցած բոլոր հասարակությունների պատմությունը եղել է դասակարգերի պայքարի պատմություն», որ «ճնշողն ու ճնշվողը հավիտենական հակամարտության մեջ են եղել իրար հետ, անընդհատ պայքար են մղել միմյանց դեմ»: «Բոլոր հասարակությունների» տակ մարքսիստները հասկանում են նաեւ ազգերին. հետեւաբար, ըստ նրանց, ազգերի պատ-մությունն էլ է դասակարգերի հակամարտության պատմություն: Այդ հակամարտության վերջին փուլը որպես թե բուրժուազիա-պրոլետարիատ՝ ա-վելի թշնամական՝ հակամարտությունն է, որն էլ ի վերջո ավարտվում է պրոլետարիատի հաղթանակով, ինչն էլ իր հետ բերում է դասակարգերի վերա-ցում: Մի կողմ թողնենք այստեղ մարդկության պատմությունը այդպես դիտելու սխալականության, ավելին՝ կեղծության ցուցադրումը. քննարկենք դրա քրիստոնեական համարժեքները միայն: Քրիստոնեության մեջ էլ ենք տեսնում «ճնշողների» եւ «ճնշվողների» հակամար-տության գաղափարը: Այստեղ մարքսիզմի «դասակարգային պայքարը» քրիստոնյա-ոչ քրիստոնյա (հատկապես՝ հեթանոս՝ ազգային որոշակի պատկանե-լություն ունեցող) հակամարտության մասին գաղափարի տեսքն է ստանում, ընդ որում՝ քրիստոնյան ներկայացնում է այն աշխարհը՝ «երկնա-յին արքայությունը» (հավասար մարքսիզմի կոմունիզմին), որը գալու է, իսկ ոչ քրիստոնյան (հեթանոսը) ներկայացնում է «այս աշխար-հի»՝ «երկրային արքայության» տերերին: «Մի՛ կարծէք, թէ եկայ խաղաղութիւն հաստատելու երկրի վրա, այլ՝ սուր. քանի որ եկայ, որ բաժանեմ մարդուն իր հօրից, դստրին՝ իր մօրից, եւ հարսին՝ իր կեսուրից: Եւ մարդու թշնամիները իր տնեցիները կը լինեն: Ով իր հօրը եւ կամ մօրը ինձնից աւելի է սիրում, ինձ արժանի չէ… Եւ ով իր խաչը չի վերցնում ու իմ ետեւից չի գալիս, ինձ արժանի չէ»,-ասում է Հի-սուսը: Նոր կտակարանում քրիստոնեության հիմնադիրը ոչ մեկ անգամ է խոսում «այս»՝ «երկրային արքայության որդիների» հիմնած աշխար-հի «քանդումի» եւ Եհովա «աստծո» ցանկացած հուդա-քրիստոնեական «երկնային արքայության» հիմնումի մասին: «Արեւելքից եւ Արեւմուտքից շատերը պիտի գան*  եւ երկնքի արքայութեան մէջ պիտի բազմեն Աբրահամի, Իսահակի եւ Յակոբի հետ. իսկ արքայութեան («այս աշխարհի»,-հեղ.) որդիները պիտի ելնեն արտաքին խավարը. այնտեղ պիտի լինի լաց եւ ատամների կրճտում»,- ասում է Հիսուսը՝ մտքի աչքերով պատկերաց-նելով իր երազած հուդա-քրիստոնեական համաշխարհային պետությունը:

- Ըստ մարքսիստների, անդասակարգ հասարակություն ստեղծելու առաջին քայլ պրոլետարական հեղափոխությունը խաղաղ ճանապարհով հնարավոր չէ իրագործել. այն անխուսափելիորեն իրագործվելու է բռնի՝ արյուն հեղելու ճանապարհով: «Նրանք (կոմունիստները,-հեղ.) բացեիբաց հայ-տարարում են, որ իրենց նպատակները կարող են իրագործվել մինչեւ այժմ գոյություն ունեցող ամբողջ հասարակարգի բռնի տապալման միջո-ցով միայն: Թո՛ղ դողան տիրող դասակարգերը կոմունիստական հեղափոխության առաջ»,-գրում են Մարքսն ու Էնգելսը չարության մտացնծության մեջ: Ռուսաստանում եւ այլ երկրներում ծրագրված այդ հեղափոխությունը հենց այդպես՝ ողբերգական ճանապարհով էլ տեղի ունեցավ: – Արդեն իսկ ավետարանիչների գործերից էլ է արյան հոտ գալիս,-արյուն, որը հետագայում հեղվեց բոլոր այն երկրներում, որտեղ Հիսուսի ուս-մունքը տարածվեց ու հաստատվեց: «Վա՜յ մեզ, վա՜յ մեզ…»,- աղեկտուր կանչում է 301-ի Հայը՝ այդ արհավիրքը իր վրա զգալով: Հիսուսը կատարե-լության հասցրեց խառնածնային հի՜ն «որսի»՝ «մարդու որսի» տեսակը. «Իմ ետեւի՛ց եկէք,- ասում է նա իր աշակերտներին,- եւ ես ձեզ մարդկանց որսորդներ պիտի դարձնեմ»: Իսկ պարզ չէ՞, որ այդ «որսը» (ինչպես ամեն մի որս) արյուն հեղելով եւ որսածին խժռելով էր ու-ղեկցվելու:

- Մարքսիզմի դասականներն իրենց հեղափոխական ծրագրերում իրենց հույսը դրել էին պրոլետարիատի, հասարակության այդ ամենաանդեմ ու պակաս հոգեւոր մասի վրա: Ո՜վ է այդ պրոլետարիատը՝ բուն մարքսիզմի համատեքստում: Նա «ազգությունից անկախ շահեր» ունեցողն է, ասել է թե՝ նա ազգային դեմք-դիմագիծ չունի, աշխարհաքաղաքացի է: «Պրոլետարիատը,-գրում է Էնգելսը,-հասարակական այն դասակարգն է, որն իր ապրուստի միջոցները հայթայթում է բացառապես իրեն վաճառելով», ընդ որում՝ «ամեն օր ու ամեն ժամ» վաճառելով: Նա «ժամանակակից հասարակության ա-մենաստորին խավն է», ով հասարակության «մեծամասնությունն է կազմում»: «Պրոլետարները սեփական ոչինչ չունեն, որ հարկ լիներ պահպա-նել», հետեւաբար նրանք պրոլետարական հեղափոխության մեջ «ոչինչ չունեն կորցնելու՝ բացի իրենց շղթաներից»,- ավելի գորշ գույներով ներկայացնում են պրոլետարիատին մարքսիզմի դասականները: «Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՛ք»,- համաշխարհային հեղափոխութ-յան իրենց կոչն են անում մարքսիստները: – Մարքսիզմի այս՝ «ոչինչ չունեցող» պրոլետարները (ում վրա է դրվում, պատկերացնու՞մ եք, իդեալական հասարակության ստեղծման առաքելությունը) քրիստոնեության՝ «երկրի աղ», երկրի վրա «աստուծո արքայությունը» ստեղծելու «պա-տիվն» ունեցող «հոգով աղքատները», «խեւերը», «սգավորները», «հիվանդները», «հեզերը», Պողոս առաքյալին խոսք տալով՝ «անարգվածները», «ո-չինչները (ոչինչ չունեցողներն ու ոչնչի պիտանի չլինողները,-հեղ.)», «հիմարները», «տկարները», «անտոհմները (որոշակի ծագում չունեցողները,-հեղ.)», Հիսուսի ժամանակների մեծամասնությունը չե՞ն: Այլ կերպ՝ թե՛ քրիստոնեությունը եւ թե՛ մարքսիզմը հա-սարակության ստորին խավերի (ընդդեմ լավերի եւ ընտրյալների) գաղափարախոսություններ են:

- Մարքսիզմի դասականների երազանքը հեղափոխության ճանապարհով «մասնավոր սեփականության վերացումը» եւ «հանրային սեփականության» հաստատումն է: Ինչպե՞ս են դա նրանք պատկերացնում: Դրա գլխավոր պայմանը համարվում էր «պրոլետարիատի՝ տիրող դասակարգ դառնալը», «քաղաքական տիրապետության հասնելը»: Որից հետո պրոլետարիատը, ըստ այդ ծրագրի, այդ իշխանությունը կօգտագործի՝ «որպեսզի բուրժուազիայից քայլ առ քայլ խլի ամբողջ կապիտալը, արտադրության բոլոր գործիքները», առեւտուրը, սեփականի մասնավոր ամեն ինչը: Հիրավի՝ ըստ այդ ծրագրի, նա-խասկզբնապես ոչինչ չունեցող պրոլետարիատը իր վերջո ձեռք կբերի «մի ամբողջ աշխարհ»: Այդ՝ անհատների անձամբ ձեռքբերած, սեփական աշ-խատանքով վաստակածի գողությունն ու թալանը մարքսիստները համարում են հանրային սեփականության ստեղծում: Պարզ է, որ, ըստ մարքսիստ-ների, դա էլ է տեղի ունենալու բռնի ճանապարհով: Թե Մարքսի ու Էնգելսի մասնավոր սեփականության վերացման մասին գաղափարները հետագա-յում ինչպիսի իրագործում ունեցան, գիտենք: – Մասնավոր սեփականության վերացումը եւ դրա հանրայնացումը Հիսուսի գաղափարական ծի-րում էլ է եղել: Ավելին՝ նա փորձել է դա գործնականորեն մարմնավորել՝ քրիստոնեական «կոմունաներ» ստեղծելով: Հիսուսն ասում է, որ «կա-տարյալ մարդը նա է, ով իր ողջ ունեցվածքը» վաճառում-աղքատներին է (նա սրանց մեջ տեսնում է հատկապես քրիստոնյաներին,-հեղ) բաժանում ու «հետեւում է իրեն»: Նույն ինքը սկզբունք ունի առ այն, որ «ավելի հեշտ է, որ մի պարան ասեղի ծակից անցնի, քան թէ մի մեծահարուստ աստուծոյ արքայությունը մտնի»,-որից հետեւում է այն, որ մեծահարուստը այդ արքայությունը կմտնի միայն այն դեպքում, երբ իր ողջ ունեցածը կտա քրիստոնյաներին… Ղուկասի «Գործք առաքելոց»-ի դրվագներից մեկում Անանիա անունով մի մարդ իր ագարակը վաճառում եւ ստացված գումարի մի մասը պահում է իրեն, մյուսը բերում-դնում է «առաքյալների ոտքերի տակ», այսինքն՝ քրիստոնեական համայնքի ընդհանուր գանձանակի մեջ է գցում: Առաքյալները իմանալով, որ Անանիան գումարի մի մասը պահել է իրեն՝ սպանում են թե նրան, թե նրա կնոջը (քրիս-տոնեական «համայնավարացումը» այսպես դաժանորեն սկսեց գործել): Քրիստոնյա «հաւատացեալների բազմութիւնը մի սիրտ ու մի հոգի էր: Եւ նրանցից ոչ ոք չէր ասում, թէ իր ինչքերը իրենն են, այլ ամեն ինչ նրանց համար ընդհանուր էր»,- նկարագրում է առաջին քրիստոնեական համայնական համայնքը Ղուկասը: Այդ համայնքը սկզբնական շրջանում, իհարկե, թալանչիական բնույթ չուներ (եւ չէր էլ կարող ունենալ…): Բայց հետագայում դարձավ այդպիսին եւ դարձավ, որովհետեւ Հիսուսը իր աշակերտներին գլխի էր գցել, որ ինքը իրենց ուղարկում է հնձե-լու այն հունձքը, որը սերմանելու ու աճեցնելու համար քրտինք չէին թափել:

Այսպես մարքսիզմ-քրիստոնեություն նույնականության մասին վկայող բազմաթիվ փաստեր կարելի է բերել, թեկուզ օրինակ՝ այդ գաղափարա-խոսություններում ազգերի, ընտանիքի, բուն իմաստով՝ կրթություն-դաստիարակության աստիճանական վերացման ծրագրի հետ կապված: Բայց բավարար-վենք բերվածներով:

Գալով մեզ՝ այդ գաղափարախոսությունների զոհը դարձածներիս, ասենք, որ մենք մրից ելանք, մրջուրն ընկանք:

* Խոսքը իսրայելցիների եւ նրանց շուրջը այլ խառնածինների միավորման մասին է:

Սերգեյ Մանուկյան
ԵՊՀ փիլիսոփայության եւ հոգեբանության ֆակուլտետի դոցենտ

«Լուսանցք» թիվ 4, 5 (180, 181), 2011թ.

Աստվածների Ծագումը

March 12, 2011

 

Մեր հեթանոսական աստվածների ծագումը ոչ հայկական է, ոչ էլ իրանական, այլ ընդհանուր` Արիական: Նչանք որքանով մերն են, այնքանով պարսիկներինը: Եթե մենք մեզ արիացի ենք համարում, եկեք պարսիկներին մեզնից չտարանջատենք, քանի որ արիացի հասկացողությունը եղել է այն ժամանակ, երբ դեռ ձևավորված չէին Հայ կամ Ֆարս էթնիկ միավորումները, այլ կային Արեր կամ կամ Արմեններ /Արատտա և Ար-Մանա պետական միավորումները մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում/, որոնք թե մեր, և թե ֆարսերի նախնիներից են հանդիսանում: Արերից է մեր Արմեն անվանումը, նաև Արան-Իրան երկրի անվանումը: Բնականաբար մեր նախնիների նավանումն էլ հիմնված է Ար-Արարչի պաշտամունքի հիման վրա, որը Հայկական լեռնաշխարհում եղել է դեռ մ.թ.ա 4-րդ հազարամյակից, քանի որ Արիները կային արդեն այդ ժամանակ: Եթե մ.թ.ա. 28-րդ դարի միջագետքյան արձանագրություններն արդեն նշում են Արատտա պետության մասին /ընդ որում նշվում է, որ այնտեղ սեփական գրային համակարգ է եղել/, նշանակում է առնվազն դրա նախորդ հազարամյակում արդեն Ար ցեղային կամ ազգային միավորներ պետք է լինեին: Այսինքն եթե Արի ենք, ուրեմն երկրորդական պլան մղենք “հայ” կատեգորիան, առաջնային դարձնենք “Արի”-ն, ինչպես այսօր ռուսն է ասում “ես սլավոն եմ”` առանց տարանջատելու իրենից ուկրաինացուն և բելոռուսին: Այդ դեպքում ցեղակրոնությունը ոչ մի կերպ չի կարող առնչվել մեր, քանի որ ցեղակրոնություն ընդունելու դեպքում մենք պետք է մոռանանք “Արի” հասկացողությունը և կենտրոնանաք միայն “Հայ” հասկացողության վրա: Վերադառնամ մեր աստվածներին: Եկենք խոսենք ոչ թե ենթադրություններով, այլ փաստերով: Իսկ միակ փաստերը դրանք մ.թ.ա. 3-1 հազարամյակների ընթացքում քարերի և տարբեր իրերի վրա մնացած արձանագրություններն են` հիերոգլիֆներով և սեպագրերով` մեր նախնիների, նաև օտարների կողմից թողնված, մասամբ նաև որոշ տեղեկություններ այն ժամանակվա օտարազգի և հայ պատմիչներից, ժողովրդական առասպելներից:

Վերադառնանք Աստվածների ծագմանը: Ար-Արարչի պաշտամունքը բնականաբար դեռ մ.թ.ա. 4-3 հազարամյակից է գալիս: Մ.թ.ա 2-րդ հազարամյակի պաշտամունքների մասին մենք ոչինչ չգիտենք, քանի որ այդ շրջանի տեղական արձանագրությունները վերծանված չեն: Մ.թ.ա. 9-րդ դարում կազմավորվեց Արարատյան թագավորությունը կամ Բիայնան, որի ժամանակ արդեն թե կատարելագործվեցին մեր տեղական մեհենագրերը /հիերոգլիֆիկա/, թե սկսեց լայնորեն կիրառվել սեպագիրը: Մեզ է հասել մոտ 600 սեպագիր արձանագրություն և մոտ 1500 արձանագրություն մեհենագրերով: Այդ 1500-ից առ այսօր ընդհամենը մի քանիսն են մասամբ վերծանված, սեպագրերի մեջ վարծանվածներն անհամեմատ ավելի շատ են, քանի որ դրանց մեջ կային երկլեզու և համեմատելով օտար լեզվի հետ, հեշտացվեց վերծանումը: Այդտեղից մենք գիտենք /դա փաստ է/, որ Արարատյան թագավորության շրջանում մեր երեկրում եղել է Խալդիի, Հադիդ-Թեյշեբայի և Շիվինիի պաշտամունքներ: Ի դեպ Խալդին շատ արձանագրություններում անվանվում է նաև Արարիչ: Այսինքն դա կրկին նույն Ար-Արարիչն է, ում այդ շրջանում պարզապես անուն էին տվել: հետաքրքիր է նաև, որ Խալդիի և Թեյշեբայի պաշտամունքները տեղ-տեղ մնացել քին նույնիսկ Երվանդունիների շրջանում: Այդ շրջանում հայտնաբերված արամեերեն արձանագրություններից մեկում անեծքի բանաձևում նշվում են Խալդիի և Թեյշեբայի անունները: Այսինքն Ար-Արամազդին զւգահեռ դեռ որոշ տեղեր Արարչին շարունակել են անվանել Խալդի կամ Հալդի: Արարտյան թագավորության անկումից հետո արդեն Երվանդունիների շրջանում Հայստանում և Պարսկաստանում զուգահեռ արդեն տարածվում է Վահագնի, Միհրի, Անահիտի և մյուս աստվածների պաշտամունքները: Արարիչը միշտ մնում է անփոփոխ, բայց արդեն Արամազդ, որը կարելի է անուն չհամարել, դա նույն Ար-ն է, որին ավելացել էր Մազդ /կատարյալ, սուրբ/ մասնիկը: Վահագնի, Միհրի և Անահիտի` հայստանում ավելի վաղ շրանում պաշտամունքների մասին, ցավոք ստույգ փաստեր չունենք, ունենք միայն ենթադրություններ, վարկածներ: Զրադաշտականությունը ստեղծվել է մ.թ.ա 5-րդ դարում` հայկական և պարսկական հեթանոսության հիման վրա: Սակայն, օրինակ, Միհրի պաշտամունքը Հայաստանում, կարող ենք ենթադրել, որ շատ ավելի հին է և գալիս է դեռ Արարատյան թագավորության ժամանակներից, քանի որ Միհրի կերպարը կա Սասնա Ծռեր էպոսում, իսկ Սասնա Ծռերը սկսել է ձևավորվել Ուրարտական ժամանակներից: Վահագնի նախատիպը, եթե հավատանք Խորենացու մեջբերած առասպելի, Տիգրան Ա Երվանդյան թագավորի կրտսեր որդին է եղել, ով աստվածացվել է: Ամեն դեպքում ավելի հին է, քանի զրադաշտականության ստեղծման թիվը: Չի բացառվում, որ Վահագնը և Ուրարտական Թեյշեբան նույն աստվածություններն են, ուղղակի բիայնացիները այս շրջանում նրան իրենց անունն են տվել, ինչպես Ար-Խալդի: Հնարավոր է նաև ավելի հին պաշտամունք է, բայց սրանք արդեն զուտ վարկածներ են: Ամեն դեպքում սա մեր և մեր նախնիների հավատքն է, պարսկական չէ, բայց պարսիկներն էլ օտար չէն: Հավատքն արիական է, նշանակում է` նրանցնել է: Ի վերջո, Երվանդունիները հանդիսանում էին Ուրարտուի կազմում և դեռ նրանից շատ առաջ էլ /մ.թ.ա. 2-րդ հազ./ գոյություն ունեցած` Արմե-Շուպրիա պետական միավորման իշխող գահատոհմի շարունակությունը, այսինքն արեր, արմեններ էին, որոնք մ.թ.ա 590-80-ական թթ. Արարտյան իշխանությունը խլելով Բիայնացիներից` Արարատյան թագավորությունը վերածեցին Երվանդունիների թագավորության: Այդ ժամանակ էլ ավարտվեց հայ ժողովրդի վերջնական կազմավորման գործընթացը, որը սկսվել էր դեռ մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակից: Բնականաբար, Արիները անցնելով իշխանության, կրկին կարող էին վերականգնել աստվածների Արիական անուններն ու Արիական աստվածների` ԱՐի, Անահիտի, Վահագնի, Միհրի, Տիրի և մյուսների պաշտամունքները, որոնք ժամանակավորապես փոխվել էին բիայնականով, քանի որ Արարատյան թագավորությունում իշխող ցեղը բիայնացիներն էին: Ամեն դեպքում բոլոր այս աստվածությունները մերն են, քանի որ թե Արմենները, թե Հայասները, թե Բիայնացիները և հայկ. լեռնաշխարհի մյուս ցեղերն ու ժողովուրդները մեր նախահայրերն են եղել: Ավելի ուշ` արդե Արտաշեսյանների և Արշակունիների ժամանակ հայկական հեթանոսությունը մեծապես եղել է զրադաշտականության ազդեցության տակ, բավական ընդհանրություններ և նմանություններ է ունեցել: Կարող եմ մեջ բերել Արտաշես Ա-ի արամեերեն ազրձանագրությունները, որտեղ նա ինքն իրեն անվանում է Շահրայի /զրադաշտական կերպար/ զինակից և նման շատ ուրիշ փաստեր:

Այն որ չարի ուժեր չեն եղել, ստույգ չենք կարող ասել: Եթե տեղեկություն չի պահպանվել, դա դեռ չի նշանակում, որ չի եղել: Տրամաբանորեն եթե կա բարի, պետք է եղած լինի և չար, այլապես Բարիի բարությունը կորցնում է իր ողջ իմաստը: Եվ եթե չարությունը կա մարդկանց մեջ, ինչպես բարությունը, ուրեմն շարությունը նույնպես կապել են աստվածների հետ: Պարզապես, քանի որ մեր հեթանոսական գրականությունը ոչնչացվել է, մենք չենք կարող ներկայացնել այդ չար ուժի պաշտամունքը, ոչ էլ կարող ենք հերքել; Միայն ենթադրություններ կարող ենք անել: Ամեն դեպքում Խորենացու մեջբերած առասպելների հատվածներում նշվում է վիշապների, չարքերի, քաջքերի մասին, որոշ ժամանակ եղել է Սպանդարամետի աստվածությունը: Բայց սրանք վիճելի հարցեր են, քանի որ զուտ ենթադրություններ են: Դարնանք Արարչի անվանը: Ինչու Ուտագրքում Արա, այլ ոչ թե Ար?: Որտեղից են վերցրել Արար-ն?: Սա արդե հնարովի է և սխալմամբ հիմնվել Արար Գեղեցիկ և Շամիրամ առասպելի վրա: Բայց Արա Գեղեցիկը չէր կարող մարմնավորել Արարչի կերպարը: Նախ Արարչին չեն կարող հաղթել պատերազմում, սպանել, Արարիչն անպարտելի է: Երկրորդ` առասպելում Արան Արամի որդին է, այսինքն իր ստեղծողը, իրենից բարձրն ունի: Իսկ Արարիչը չի կարող իրենից բարձրն ունենալ, քանի որ ինքն է ամենի արարողը: “Հայր Արա” անունն արդեն հնարովի է, իմ կողմից ընդունելի է Ար-ը կամ պարզապես Արարիչ` առանց որևէ անուն տալու: Իսկ առասպելական Արա Գեղեցիկը դա պարզապես Արիացի տղամարդու հավաքական կերպար է, իսկական բարոյական Արիի կերպար, ով չի դավաճանում իր կնոջն ու ընտանիքին, նաև հայրենիքին և հանուն այդ հավատարմության իր կյանքն էլ չի խնայում: Այսպիսին պետքէ լինի Արի տղամարդը, ոչ թե այսօրվա հայ տղամարդկանցից ոմանց նման, որ ամուսնացած լինելով` իրենց “սրբազան” պարտքն են համարում սիրուհի ունենալը, ինչը ես անբարոյականություն եմ համարում:

Ես ՀԱՄ-ին և քրմերին կոնկրետ առաջարկ ունեմ: Եթե ձեր նպատակն է վերածնել մեր հավատքը, ստեղծել կրոն կամ կրոնական ուսմունք և տարածել այն ժողովրդի մեջ` աստիճանաբար ազգին բերելով Արիական կամ հեթանոսական հավատքի, ուրեմն կարծում եմ դուք դա չեք անում ձեր` մի քանի հոգու համար, այլ բոլորիս համար, ուստի վատ չեր լինի, որ հաշվի առնեիք իմ և իմ նման շատերի` ձեր հավատակիցների ու գաղափարակիցների կարծիքը: Դուք գրել եք “Ուխտագիրքը”, որտեղ շատ բան ստեղծել եք ձեր կողմից, դրանց մի կեսը կոնկրետ ինձ հիացնում է և շատ ողջունելի է, մյուս կեսն էլ` հիասթափեցնում, այդ թվում պատվիրանների և ապրելու կանոնների համակարգը, որը կյանքի չի կոչվի, քանի որ արդիական չէ և այսօրվա մեր կյանքի ձևին անհամապատասխան, շատերի կողմից էլ անընդունելի: Շատ հիշեցնում է քրիստոնեությունը, քրիստոնյաների ճնշող մեծամասնությունը չի ապրում Բիբլիայի պատվիրաններով, այդ ամենը զուտ ձևական է, դրա համար էլ այդքան թույլ կրոն է: Կարծում եմ, դա մեզ պետք չէ: Եթե պիտի լինի Սուրբ գիրք, ապա այն իրավամբ սուրբ պետք է լինի մեզ համար, և այնպիսի պատվիրաններ ու կանոններ, որնք իրատեսական լինեն մեր այսօրվա կենսաձևի պայմաններում և ընդունելի լինեն: Կարդալով Արտի օրենքը` հասկանում եմ, որ ցեղի, տոհմի և ընտանիքի մասին օրենքներից և ոչ մեկն էլ չի կարող իրագործվել և ընդունելի լինել, քանի որ այսօր կենսաձևն ուրիշ է, մարդկանց գիտակցությունն ուրիշ, սեփական իրավունքների գիտակցումը` ավելի բարձր: Ուրեմն ինչ իմաստ ունի նման օրենքներ գրելը, որոնք զուտ ձևական են լինելու և մարդիկ կարդալուց պետք է դժգոհեն, հայհոյեն, ինչպես Քրիստոսի պատվիրաններն են հայհոյում: Եկեք խմբագրենք և ժամանակի ընթացքում ստեղծենք իրատեսականը, ընդունելին ու իրավամբ Սուրբ գիրքը: Ուստի առաջարկում եմ.
1. “Ուխտագիրք Արորդացն” ամբողջությամբ զետեղել կայքում, որպեսզի մարդիկ ամբողջությամբ կարդան ու ծանոթանան:
2. Կայքում ստեղծել ենթաբաժին, որտեղ Ուխտագիրքը կարդացողները կգրեն իրենց դիտողությունները, հիացմունքներն ու դժգոհությունները և առաջարկությունները /առաջարկությունները պետք է լինեն հիմնավորված/:
3. Ձեզնից մեկը կհետևի հաղորդագրություններին ու նամակներին և կհամակարգի դրանք:
4. Հավաքվող առաջարկությունները ժամանակ առ ժամանակ քննարկվենք ձեր քրմական ժողովներին ու հավաքույթներին:
5. Ցանկալի է, որ ձեր ժողովներին ու հավաքույթներին հնարավորություն տաք մասնակցելու նաև ցանկացող քաղաքացիներին, ովքեր կունկնդրեն, կունենան սեփական առաջարկներ, որոնք ձեզ օգտակար կարող են լինել: Եվ հետո, որքան շատ մարդ ներգրավեք, այնքան շատ հետևորդներ ձեռք կբերեք:
6. Որոշ ժամանակի ընթացքում հավաքված բոլոր առաջարկությունների քննարկումների հիման վրա կգտնեք այն ոսկե միջինը, որը հնարավորինս ընդունելի կլինի ավելի լայն հանրության կողմից:
7. Արդյունքում կվերահրատարակեք արդեն խմբագրված Ուխտագիրքը` որպես իրավամբ Սուրբ գիրք բոլորիս համար, որը չի լինի ձևականություն, որին անհամեմատ ավելի շատ մարդիկ կհավատան ու կհետևեն, կդարձնեն և հավատք, և ապրելակերպ: Իսկ դա ձեզ կտա հետևորդներ, ուժ` մեր ընդհանուր նպատակին հասնելու համար:

Քրիստոնյաները Հիսուսին արջի ծառայություն են մատուցում

January 18, 2011

Հունվարի 6-ին նախագահ Սերժ Սարգսյանը Սուրբ Սարգիս եկեղեցում ներկա է գտնվել Սուրբ Ծննդյան Ճրագալույցի պատարագին: Այդ օրը Հայ Առաքելական բոլոր եկեղեցիներում մատուցվեց Սուրբ Ծննդյան Ճրագալույցի պատարագը: Ճրագալույց նշանակում է ճրագ, մոմ լուցանել, այ-սինքն՝ վառել: Ճրագալույցը խորհրդանշում է բեթղեհեմյան աստղի լույսը, որն առաջնորդեց մոգերին դեպի Հիսուս Մանուկ: Հի-սուս Քրիստոսի Ս. Ծննդյան տոնը սկսվում է հունվարի 5-ի երեկոյան, քանի որ եկեղեցական օրը փոխվում է երեկոյան ժամերգությունից հետո: Սուրբ Ծնունդն սկսում են տոնել հունվարի 5-ի երեկոյան եւ հունվարի 6-ին (գրագրությունը ըստ եկեղեցու է):

Էս ամենից բան չեմ հասկանում: Փաստորեն, քրիստոնյա աշխարհը Հիսուսին ծնեցնում է դեկտեմբերի 25-ից մինչեւ հունվարի 6-7-ը: Հայ առաքելական եկեղեցին ասում է, թե Սուրբ Ծնունդը քրիստոնյաների կողմից սկսել է տոնվել 325թ. կայացած առաջին՝ Նիկեայի տիեզե-րաժողովից հետո: Այդ ժամանակ բոլոր քրիստոնյաները տոնը նշում էին հունվարի 6-ին: Այժմ, ինչպես հայտնի է, միայն Հայ առաքելա-կան եկեղեցին է շարունակում այս ավանդույթը. կաթոլիկներն ու բողոքականները Սուրբ Ծնունդը նշում են դեկտեմբերի 25-ին, իսկ ուղ-ղափառները՝ հունվարի 7-ին: Թե ինչու են կաթոլիկները այլ օր նշում Աստծո ծնունդը, աստվածաբանները առաջարկում են տարբեր վարկածներ: Ըստ դրանցից մեկի՝ հռոմեական եկեղեցին 4-րդ դարի վերջին որոշում է Սուրբ Ծնունդը նշել դեկտեմբերի 25-ին, քանի որ Հռոմեական կայս-րությունում նախկինում այդ օրն է տոնվել կարեւորագույն հեթանոսական տոներից մեկը (արեւապաշտական): Ուղղափառ եկեղեցին ըստ էութ-յան համաձայն է կաթոլիկների առաջարկած տարբերակին, սակայն քանի որ այն չի ընդունում Գրիգորյան տոմարը եւ առաջնորդվում է հին՝ Հուլյան տոմարով, ուստի Սուրբ Ծնունդը տոնում է հունվարի 7-ին, այսինքն դեկտեմբերի 25-ից 13 օր անց:
Այստեղ չքննարկենք այն հարցը, որ ավանդույթը մոտավորապես կաթոլիկներն են պահպանել՝ Սուրբ ծնունդը նշելով դեկտեմբերի 25-ին՝ չժխտելով ազգային՝ հեթանոսական տոնը: Հայ հեթանոսներն, օրինակ, ամեն տարի, դեկտեմբերի 22-ին փառաբանում են Հայոց արդարադատության աստված Միհրի ծնունդը:
Այս ամենը մի կողմ թողնենք:
Հիմա: Դեռ ոչինչ, որ կրոնական պետություն չլինելով, մեր երկրի ղեկավարը, այնուամենայնիվ, կարծես իբրեւ պարտադիր արարողակարգ, մաս-նակցում է եկեղեցական այս կամ այն տոների: Ոչինչ, որ մեր ժողովուրդը չի լսում պատարագները, այլապես մի օր հարց կտար, ինչու՞ է հայ եկեղեցին օրհնում Սիոնի մանուկներին ու իբրեւ սրբազան խորհրդանշան ընդունում բեթղեհեմյան լույսը: Ոչինչ, որ մեր եկե-ղեցականները ծնունդ, կնունք ու մահ նույն մեռելաթաղ դեմքով են անում ու աստծու շնորհին արժանանալու համար հոգիներին Երուսա-ղեմ ճամփելու օրհնանքն անում: Ոչինչ, որ Հիսուսը 13 օր շարունակաբար ծնվում է: Ոչինչ, որ Հիսուսը նույնիսկ այդ 13-օրյա ժամա-նակահատվածում չի ծնվել, երբ նշում են նրա ծնունդը: Քրիստոնյաների ավետարանիչներից Ղուկասն ասում է, թե այդ օրերին (երբ ծնվեց Հի-սուսը) Բեթղեհեմում «բացօթեայ բնակւող հովիվներ կային, որոնք իրենց հօտերի գիշերային պահպանությունն էին անում» (Ղուկաս, գլուխ 2, 8-10): Ասել է թե՝ այդ «բացօթեայ»-ն հաստատ ձմեռային՝ դեկտեմբերի 25-ից հունվարի 7-ի շրջանը չի ենթադրում:
Սա էլ ոչինչ. քրիստոնյաների գործն է: Բայց որ քրիստոնյաները, խնդրո առարկայի պարագայում՝ հայ քրիստոնյաները, Հիսուսի հետ կապված հերթական աղավաղումը կանեին, անկեղծ ասեմ, նույնիսկ ինձ համար անսպասելի էր: Այնպես ապշեցի (ի դեպ, լրագրողները գրեթե չապշող տեսակ են), որ մոռացա, թե հունվարի 6-ին որ հեռուստաալիքով էր այդ զառանցանքը: Չնայած էականը հեռուստաալիքը չէ, այլ եկեղեցականնե-րից մեկի այն ցնդաբանությունը, թե Հիսուսը Արարիչ է, Տիեզերքի արարողը:
Սա նշանակում է, որ Քրիստոսին քրիստոնյաները (տիեզերաժողով են անում չէ՞) արջի ծառայություն են մատուցում:
Երբեք չէի մտածել Հիսուսի վերհառնելու մասին: Բայց հիմա շա՜տ եմ ուզում: Գա ու էդ եկեղեցականներին ասի՝ տո ա՛յ պնակալեզներ, ձեր իշությունները ձեր փուչ գանգատուփերում պահեք: Տո ա՛յ անարվեստ քծնողներ, ես որ ծնվեցի, աշխարհը վաղու՜ց կար, մարդիկ հազարամ-յակներ ապրում էին, ստեղծագործում, պատերազմում, հաղթում, հաղթվում,…, դուք տիեզերքը ինչի՞ հետ եք խառնում, որ ինձ տիեզեր-քի արարող եք ասում:
Ստացվում է՝ քրիստոնյաներն իրենց անմտությամբ իրենց իսկ կողմից հռչակված աստծուն գլխիկոր են թողնելու (արդեն թողել են) իրական՝ տիեզերական դատաստանի օրը: Չնայած Տիեզերքի Արարիչը էլ ի՜նչ դատաստան պիտի անի, Քրիստոսն արդեն ինքն է կրակն ընկել իր իսկ հետեւորդ-ների՝ քրիստոնյաների ձեռքը՝ իր իսկ ծննդից սկսած…

Արմենուհի Մելքոնյան

Հ.Գ. – Քրիստոնեությունը կարծելով, թե մարդկությունը անպայման կհետեւի իրեն, սա երկու հազար տարի է, ընկել է մարդկության առաջն ու քայլում է:
Ի՜նչ միամտություն: Երկու հազար տարվա մեջ այս վարդապետությունը գեթ մի անգամ ետեւը չնայեց՝ գիտենալու համար, թե մարդ հետե-ւու՞մ է իրեն, թե՞ ոչ:
Ու հայտնի էլ չէ, թե քանի՜ հազար տարի էլ այսպես պիտի գնա: Ուզում եմ պոռալ ետեւիցը, վայ թե ձայնս իրեն չհասնի: Եթե ձայնս զո-ռեր, պիտի գոռայի.
- Է՜յ, բարեկամ, ե՛տ դարձիր, քեզ հետեւող ոչ ոք չկա…
(Լեռ Կամսար, «Կարմիր օրեր»):

«Լուսանցք» թիվ 1 (177), 2011թ.

Մոլորված հայի այդ «սուրբ ծնունդ» կոչվածը – քուրմ Մանուկ

January 18, 2011

Մարդ անհատի ծնունդի խորհուրդը ազգի հոգեւոր խորհուրդների համակարգությունում առանցքային տեղ է գրավում: Չէ՞ որ այն անմի-ջականորեն ազգի մարմնի, դրա առանձին մասերի՝ անհատների կյանքի նորոգումին ու լինելությանն է վերաբերում: Այդ խորհրդի՝ ազ-գի մեջ բնական ու առողջ ընկալումից, գիտակցումից ու կենսագործումից է կախված ազգի մարմնի առողջությունն ու կենսունակությու-նը (հակառակն էլ պայմանավորում է ազգի մարմնի այլասերումն ու նրանում տեսակ-տեսակ հիվանդությունների երեւան գալը):
Հայն այն ազգերից է, ում համար հատկապես է կարեւորելի ծնունդի խորհուրդը: Երեխայի ծնունդը հայի համար ցնծություն, տոն է, ո-րը երեխայի ընտանիքի ու տոհմի կողմից, հատուկ ծիսակարգով, անկախ կենցաղային պայմաններից, պարտադիր նշվում է: Դեռեւս Հերոդոտն է զարմացել մեր տարածաշրջանի արիական ազգերի, այդ թվում՝ հայերի, խնդությամբ «հաճախակի ծնունդ նշելու» սովորությունից: Լիովին ազգային (հեթանոս) կյանքով ապրելու ժամանակներում հայը սրբազնացրել է իր ամեն մի երեխայի ծնունդը: Եվ սրբազնացրել է, որով-հետեւ Արա Արարչի ու Անահիտ Աստվածամոր հերթական երկրային զավակը՝ Աստվածամարդն է (Արորդին) լույս աշխարհ եկել: Եվ այդպիսի ամեն մի ծնունդի ժամանակ հայը հային ասել է. «Շնորհավոր երեխայի սուրբ ծնունդը…»: (Հայը, պարզ է, սրբազնացրել է նաեւ մեկ այլ՝ տիեզե-րական ընդգրկումով ծնունդները՝ տիեզերական զորություն աստվածների (Վահագնի, Միհրի…) ծնունդները, որոնք են հովանավորում երկրա-յին ամեն մի ծնունդ: Այս դեպքում, սակայն, ծննդյան տոնը համազգային ընդգրկում է ունեցել, եւ որի ժամանակ հայը հային ասել է՝ «Շնորհավո՜ր Վահագնի Սուրբ Ծնունդը», «Շնորհավո՜ր Միհրի Սուրբ Ծնունդը»…):
Բայց բանն այդպես է իսկատիպ հայի պարագայում միայն: Այն հայի, ում համար իր նորոգում երեխան ծնվում է աստվածադիր օրենքով, այդ օ-րենքի հիմնադիր, պահպանիչ ու հովանավոր տիեզերական բնական զորությունների կամքով (օրենք ու կամք, որն ասում է. «Երեխան պետք է ծնվի ընտանիքում, ընտանիքի անմիջական հորից ու մորից»): Հակառակ դեպք-«ծնունդ»-ների համար այդպիսի հայը կարճ ու դիպուկ բնու-թագրումներ է տվել՝ «ապօրինածին» (աստվածադիր օրենքից դուրս ծնված, շեղված), «բիճ» (ազգային մարմնի կենաց ծառից դուրս ծնված):
Գանք մեր օրերի՝ իր բուն ծննդյան խորհրդից շեղված «հային», որը մեզանում այսօր շատ-շատ է: Որքա՜ն նա վերջին ամիսներին հային զզվեցրեց իր «շնորհավոր սուրբ ծնունդ»-ով, որը հայի բուն «սուրբ ծնունդի» հետ ոչ մի կապ չունի, ավելի ստույգ՝ դրա ճիշտ հակառակն է: Մեծախորհուրդ ու հարուստ հայոց լեզուն կարծես պզտկցել-այդ երեք բառերին էր հանգել. «շնորհավոր…», «շնորհավոր…»,- լսում է-ինք ու տակավին լսում ենք ամեն տեղից ու ամեն «բերանից»:
Ուստի, որքան էլ տհաճ ու անիմաստ լինի (երկու հազար տարի առաջ մեռած-գնացած կայսրության մի ծայրագավառում տեղի ունեցած մի ծնուն-դով բա կարելի՞ է հա ապրել),-ստիպված ենք անդրադառնալ այդ «հայի» «սուրբ ծնունդ»-ին՝ այդ ծնունդին հարազատ ժողովրդի հարազատ սուրբ գրքերից վերցված փաստերի հիման վրա միայն:
Մոլորյալ հայի «սուրբ ծնունդ»-ը կապվում է սեմական ցեղի խառնածին ճյուղերից մեկում՝ Աբրահամի ճյուղում տեղի ունեցած ծննդի՝ Հիսուսի հետ: Հինավուրց իմաստությունն ասում է՝ «պտուղը ծառից հեռու չի ընկնում»: Հրեական ավանդույթները «ծառը» կա-պում են մոր՝ այդ ժողովրդի հոգե-մարմնավոր գծերի կերտիչի հետ (հայկականում հոր հետ է կապվում): Այդ առումով տեսնենք, թե ով է ե-ղել Հիսուսի մայրը՝ Մարիամը ու ինչպես է նա հղիացել ու ինչպես է իր Հիսուս որդուն ունեցել:
Մինչ այդ՝ Մարիամին հարազատ Եղիսաբեթի՝ Հիսուսին մկրտող Հովհաննես Մկրտչի մոր ու նրա ունեցած ծննդի մասին, որը լույս է սփռում մեզ հետաքրքրածի վրա:
Ղուկասի ավետարանում պատմվում է, որ Իսրայելում Զաքարիա անունով մի քահանա ու նրա կինը՝ Եղիսաբեթը զավակ չեն ունենում: Եվ ահա օրերից մի օր (այդ ժամանակ Զաքարիան արդեն «շատ ծեր» ու զավակ ունենալու անընդունակ է լինում) «Տիրոջ հրեշտակը» այցելում է նրան եւ ասում, որ իր կինը «սուրբ հոգով1 լցուելու» է եւ զավակ է ունենալու: Այնուհետ պատմվում է, որ կինը իրոք հղիանում է, որից նա զարմանք կտրած ասում է. «Այս ի՛նչ բան արեց ՏԷրը ինձ այս օրերին»: Եղիսաբեթը «հինգ ամիս թաքցնում» է շրջապատից իր հղիությունը եւ, վերջի վերջո, ունենում է որդի, ով լինում է Հիսուսին հետո մկրտող Հովհ. Մկրտիչը: Նույն տեղում պատմվում է, որ նույն «հրեշտակը» մի օր այցելում է նաեւ Հովսեփի կին տակավին կույս Մարիամին (ըստ հրեական ավանդույթների, կնոջը արգել-վում էր, մինչեւ չափահաս դառնալը, ամուսնու հետ մերձենալը), եւ նրան ավետիս է տալիս, որ «Սուրբ Հոգին կգայ քո վրայ», «կհղիանաս», «աստուծոյ որդի» կոչվող զավակ կունենաս: «Հրեշտակի» այցելությունից Մարիամը «խռովվում», «վախենում» է եւ հարցնում. «Ինչպե՞ս այդ կպատահի ինձ, քանի որ ես տղամարդ չգիտեմ»: «Հրեշտակը» Մարիամի անհանգստությունը ի չիք անելու համար մատնացույց է անում նրա հարազատին՝ Եղիսաբեթին, ում հետ պատահել էր այն, ինչ պատահելու էր իր՝ Մարիամի հետ: Մարիամը «շտապով գնում» է Եղիսաբեթի մոտ իր հետաքրքրասիրությունը բավարարելու համար… Ի վերջո, իմանում ենք հետո, Մարիամն էլ է «սուրբ հոգուց» հղիանում. այս ան-գամ ծննդականի անունը դնում են Եշուա2՝‘Հիսուս: Փաստորեն, Մարմիամի հետ կրկնվում է նույնը, ինչ Եղիսաբեթի: Ըստ այդմ՝ Նոր կտակա-րանում (հենց այդտեղ եւ ոչ թե մեկ այլում) «սուրբ հոգուց» ծնված երկու «աստուծո որդի» կա՝ Հովհաննես Մկրտիչը եւ Հիսուսը: Քրիս-տոնյաներն այդ մասին մի՞թե չգիտեն:
Ավելացնենք, որ «սուրբ հոգուց» ծնվածների կյանքն արդեն իսկ ծնված օրվանից շատ ողբերգական ընթացք է ունենում. նրանց չեն ընդունում թե հռոմեական իշխանությունները եւ թե հրեական համայնքը: Ավելին՝ հռոմեական իշխանությունները պատմական փորձից իմանալով, թե «սուրբ հոգուց» ծնվածները ի՜նչ անհանգստություններ են պատճառել երկրին (հասարակական բոլոր ցնցումները նրանցից են ծնունդ ա-ռել), – նրանց ծնված օրվանից հալածում են՝ հանգիստ չտալով թե նրանց եւ թե նրանց ընտանիքներին: Իսկ թե ինչ սահմռկեցուցիչ բաներ է անում առաջին դարի Հրեաստանի թագավոր Հերոդվեսը Հիսուսի ծնունդի մասին իմանալով (սպանել է տալիս Բեթղեհեմում ծնված մինչեւ երկու տարեկան բոլոր հրեա երեխաներին, որ միգուցե նրանց մեջ լինի նաեւ Հիսուսը),- սարսափից փշաքաղվում ես:
Հիսուսի ծնունդից հետագա ժամանակներ գալով՝ ասենք. նրա ծնունդը թեեւ իր ընտանիքին (դժբախտ Հովսեփին՝ «հորը» հատկապես) մեծ ան-հանգստություներ պատճառեց՝ ստիպելով նրան աստանդական կյանքով ապրել,-այնուամենայնիվ, այդ ծնունդը հրեա ժողովրդին հետագայում մեծ բարիքներ բերեց՝ ի հաշիվ իհարկե շատ ու շատ հեթանոս ազգերի ու երկրների… Հրեաների համար Հիսուսի ծնունդը հիրավի եղավ սուրբ ծնունդ: …

Քուրմ Մանուկ

1 Նոր կտակարանում հաճախ հանդիպող այդ արտահայտությունն ունի հոգե-մարմնավոր ընտիր անձ-անհատի իմաստ: Մտավոր կուրություն պետք է ունենալ այլ իմաստ տեսնելու համար:
2 Այդ մասին վկայում են հրեական պահպանված ծխամատյանները:

«Լուսանցք» թիվ 1 (177), 2011թ.

Ի՞նչ է քննարկում Հայաստանյայց եկեղեցին

June 4, 2010

Հունիսի 1-ին, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում, նախագահությամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագույն Պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի, գումարվեց Գերագույն հոգեւոր խորհրդի ժողով: Օրակարգում ընդգրկված էին Հայ եկեղեցու ներեկեղեցական եւ միջեկեղեցական կյանքին առնչվող մի շարք հարցեր:

Մայր Աթոռի միջեկեղեցական հարաբերությունների պատասխանատու Տ. Եզնիկ արքեպիսկոպոս Պետրոսյանը ժողովականներին ներկայացրեց Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի Վրաստան կատարելիք այցելության նախապատրաստական աշխատանքները։ Հունիսին Համայն Վրաստանի Կաթողիկոս-Պատրիարք Իլիա 2-րդի եւ Վիրահայոց թեմի թեմական խորհրդի հրավերով նախատեսված էր Վեհափառ Հայրապետի պաշտոնական այցը Վրաց եկեղեցի եւ Վիրահայոց թեմ: Սակայն, վերջինիս թեմական խորհրդի խնդրանքով, այցը Վրաստան հետաձգվել է հոկտեմբերի 22-23-ը: Այդ ժամանակ Գարեգին Բ-ն կլինի Իլիա Կաթողիկոս-պատրիարքի հյուրը, իսկ հոկտեմբեր 24-28-ը Հովվապետական այց կկատարի Վիրահայոց թեմ՝ Թբիլիսի եւ Ջավախք:

Գերագույն հոգեւոր խորհուրդը, արձանագրելով կրթական ոլորտում իրականացվող փոփոխությունները, անդրադարձել է նաեւ ՀՀ-ում օտարալեզու դպրոցների բացման հարցին: Քննության առնելով այս առնչությամբ առաջարկվող օրենսդրական նախաձեռնությունները եւ հասարակության մեջ առկա մտահոգությունները՝ Գերագույն հոգեւոր խորհուրդը հորդորով դիմել է ՀՀ կառավարությանը` “առավել գործուն քայլեր ձեռնարկելու գործընթացի հետ կապված խնդիրները շահագրգիռ անձերի ու կազմակերպությունների հետ քննարկելու եւ մոտեցումներն առավել հստակեցնելու”: Ստեղծվել է հանձնաժողով` գործընթացի մանրամասներն ուսումնասիրելու եւ առ այդ Գերագույն հոգեւոր խորհրդին զեկուցելու:

* * *
Ֆրանսիայի Հանգենյու քաղաքում տեղի է ունեցել Եվրոպական եկեղեցիների կոնֆերանսի “Եկեղեցի եւ հասարակություն” նորընտիր հանձնախմբի անդրանիկ հանդիպումը:

Քննարկվել է 2010-2013թթ. աշխատանքային ծրագիրը, հաստատվել են հանձնախմբի 2011թ. աշխատանքային հրամայականները: Անդրադարձ է կատարվել եվրոպական երկխոսության տարբեր հարցերին, համաշխարհայնացման մարտահրավերներին եւ Եվրամիության 2020թ. ծրագրերին: Մասնակիցներն այցելել են նաեւ Եվրախորհրդարան, հանդիպել Եվրախորհրդի միջմշակութային երկխոսության, կրթության եւ երիտասարդության հարցերով պատասխանատուի հետ, այցելել են Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան:

Հանդիպմանը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը ներկայացրել է “Եկեղեցի եւ հասարակություն” հանձնախմբի անդամ Տ. Մեսրոպ աբեղա Պարսամյանը:

Նարե Մշեցյան

* * *
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում անցկացվել է նաեւ միաբանական հավաք. Վերջինը 4 տարի առաջ էր, հունիսի 2-ինը 5-րդ հավաքն էր: Միաբանական հավաքին մասնակցելու համար Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին են ժամանել Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու աշխարհասփյուռ թեմերում եւ կառույցներում իրենց ծառայությունը բերող Ս. Էջմիածնի շուրջ 95 ուխտապահ միաբաններ (աբեղա, վարդապետ, ծայրագույն վարդապետ):

Մայր աթոռ սուրբ Էջմիածնի տեղեկատվական համակարգի հաղորդմամբ, եռօրյա հավաքի ընթացքում քննության կառնվեն Հայոց եկեղեցու առջեւ ծառացած մարտահրավերները, հասարակության հոգեւոր-բարոյական կյանքին առնչվող խնդիրներ եւ հովվական բնույթի հարցեր: Կլսվեն բանախոսություններ, միաբաններին կներկայացվեն Մայր Աթոռի տարբեր կառույցների ընթացիկ գործունեությունը լուսաբանող նյութեր:

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի միաբանները կմասնակցեն նաեւ ս. Հռիփսիմյանց, ս. Գայանյանց, ս. Գրիգոր Լուսավորչի եւ Ս. Էջմիածնի տոների առիթով կազմակերպված ուխտագնացություններին, թափորներին եւ տոնական միջոցառումներին:
Նշենք, որ միաբանական նախորդ համագումարները գումարվել են 1988, 2001, 2003 եւ 2006 թվականներին:

“Լուսանցք” թիվ 151, 152, 03 -09 Հունիս, 2010թ.

Աժդահակի երազը

May 28, 2010

Ի՞նչ են հուշում Խորենացու թաքնատեսական էջերը

Հայոց պատմության թաքնատեսական` պատմության սովորական ընթացքի խորքերը վեր հանող եւ, ըստ այդմ, պատմության եւ առասպելաբանության սահանները խախտող եզակի էջերից է Խորենացու “Պատմության” մեջ բերված Աժդահակի` հայոց նախապատմական շրջանի իրադարձությունները խորհրդանշող երազը: Երազ, որը հայ պատմագիտության մեջ ուշադրության գրեթե չի արժանացել (այն մասնակիորեն հիշատակվել ու մեկնվել է, որքան մեզ հայտնի է, միայն Ալ. Վարպետյանի կողմից), դիտվելով որպես, պարզ է, հայոց պատմության համար ոչինչ չասող ինչ-որ բան: Դե, հայ պատմագետը հայոց պատմության ու հայ պատմագրության առերեւույթ ընթացքը ի զորու չի եղել հասկանալ, էլ ուր մնաց խորքային-էութենականը հասկանա: Մինչ երազին ու երազի մեկնությանը անցնելը, պարզենք, թե ով է երազ տեսնողը` Աժդահակը եւ թե նա ինչ ծագում է ունեցել:

Խորենացու աժդահակապատումի բուն` հայոց աղբյուրը եղել են հայոց հինավուրց թվելյաց երգերը, որոնք նա ինքը լսել է ու որոնք “ախորժելով պահել են գինեվետ Գողթն գավառի կողմի մարդիկ”: Բացի այդ` նա օգտագործել է նաեւ Աժդահակի մասին պարսկա-իրանական առասպելները, ինչպես նաեւ` քաղդեական, ասորական եւ պարսից հին դիվաններում պահպանված մատյանները:

Մեր պատմիչի աժդահակապատումը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ մի քանի Աժդահակներ են եղել: Երազ տեսնողը վերջին Աժդահակը` հայոց Տիգրան Երվանդունի թագավորի ժամանակվա Մարաց թագավորն է եղել: Սրա ով լինելը ըստ ամենայնի ներկայացնելու համար Խորենացին իր ընթերցողին ծանոթացնում է նաեւ նրա նախնու` Բյուրասպի Աժդահակի1 հետ: “Բյուրասպի Աժդահակ ասածը,-գրում է պատմիչը,-նրանց (պարսիկների) նախնին է` Նեբրովթին2 ժամանակակից: Որովհետեւ երբ լեզուները ամբողջ աշխարհի վրա ցրվեցին3, այս բանը չկատարվեց խառնիխուռն եւ առանց առաջնորդների, այլ կարծես մի աստվածային ակնարկությամբ որոշվեցին գլխավորներ եւ ցեղապետներ, որոնցից յուրաքանչյուրն իր սահմանը ժառանգեց կարգով եւ զորությամբ: Սա (Աժդահակը,-հեղ.) ոչ այնքան քաջությամբ (ինչպես Նեբրովթը,-հեղ.), որքան ճոխությամբ եւ ճարտարությամբ իր ազգի ցեղապետությունը վարում էր Նեբրովթին հնազանդվելով…”:

Մեր պատմիչի` թաքնատեսորեն ասած (եկեղեցական գրաքննությունը կար…)` “կարծես մի աստվածային ակնարկությամբ որոշվեցին գլխավորներ եւ ցեղապետներ” արտահայտության վրա կանգ առնենք: Ի՞նչ “աստվածային ակնարկության” մասին է խոսքը: Մեծ ջրհեղեղից հետո “Արարատի երկրից” “չվողների” (ավելի ստույգ` վտարվողների) մեջ Նոյի զտարյուն հողածին սերունդների հետ եղել են նաեւ խառնածիններ` դրախտավայրի բնիկների` հրածին արիների հետ խառնվածներ (սրանք վտարվել էին արյան մաքրությունը պահելու արարչա-աստվածային պատվիրանը խախտելու համար): Այս երկրորդները երկու կարգի են եղել. մեկի հայրն է արի եղել, մայրը` սեմական (հողածին), մյուսինը` հակառակը (սեմական գենոտիպում հայտնված արիական այդ “բուծիչը” հետագայում ստացավ “սուրբ հոգի” անվանումը…): Ահա եւ դժվար չէ ենթադրել` սեմա-արիացի այդ խառնածիններն էլ հենց բաբելական տխրահռչակ շինարարությունից հետո “աստվածային ակնարկությամբ” ընտրվեցին որպես բաժան-բաժան եղած ժողովուրդների գլխավորներ (յուրաքանչյուրը նախնական ընդհանուր արիական մայր լեզուն “զարգացնելով” յուրովի), քանի որ աստված, թեկուզեւ մասամբ իրեն նմանին միայն ակնարկ կաներ եւ ոչ հողածնին: Կարելի է ասել` ասորիների եւ բաբելացիների նախնին` Նեբրովթը հայրական գծով է արի եղել4, մոր գծով` սեմական, իսկ մեզ հետաքրքրող Բյուրասպն Աժդահակը` պարսիկների (մարերի) նախնին` հակառակը` հոր գծով սեմական է, մոր գծով` արի (այդ մասին է վկայում նրա մար ծագումը, որ նշանակում է արը, արիականը կրող մայր): Ի դեպ, պատմության ընթացքում անընդհատ դիտվող Նեբրովթի եւ Աժդահակի սերունդների պատերազմները եւս վկայություն են նրանց գենոտիպերի տարբերության: Նկատենք նաեւ, որ այս խառնածինները հետագայում պատուհաս եղան թե միմյանց եւ թե արիների ու զտարյուն հողածինների համար (մինչեւ մեր օրերն էլ շարունակվում է այդ պատուհասությունը):

Գալով մեզ հետաքրքրող Բյուրասպն Աժդահակին` նկատենք, որ նրա ծագումը բնութագրելով` Խորենացին ասում է` “վիշապազուն” (վիշապներից սերված, վիշապների կողմից ստեղծված) եւ “վրիպածին” (սեռական անբնական կապից ծնված մեկը…): Բանն այն է, որ, ըստ դիցաբանությունների, տիեզերական զորությունները` Աստվածները երկու կարգի են լինում` դրական-արարող եւ բացասական-չարարող (նաեւ կործանող): Այս վերջինս Վիշապն է: Տիեզերական արարող զորությունները տիեզերական հուրից արարել են Արիին (Արարչի որդուն, աստվածամարդուն, հրածնին), իսկ վիշապը` երկրային հողից` Ադամին (այդ իսկ պատճառով դա ու դրա սերունդները կոչվում են վիշապազուններ կամ հողածիններ): Խորենացին թաքնատեսորեն հայ արիից Բյուրասպն Աժդահակի այդ տարբերությունն է ցանկանում շեշտել, երբ նրա ծագումի մասին ասում է “վիշապազուն”: Իսկ “վրիպածին” արտահայտությամբ էլ ցանկանում է ասել, որ նա, մեկ այլ առումով, մի արի կնոջ վրիպումի արդյունք է եղել (ի դեպ, այդպիսի արի կնոջ` արիական արյան մաքրությունը պահելու “արարչական պատվիրանը” խախտելու ավելի խորը մի պատկերում է տվել Նարեկացին “Մատյան”-ում):

Խորենացին այնուհետեւ ներկայացնելով այդ Աժդահակի վարքուբարքը` պատմում է, որ նա “կամենում էր ցույց տալ, որ ամենքը պետք է ընդհանուր կենցաղ ունենան. նա ասում էր, թե ոչ ոք չպետք է մասնավոր բան ունենա, այլ ամեն ինչ ընդհանուր պետք է լինի”: (Փաստորեն, հրեա խառնածին Մարքսի ու նրա պեսների` Աժդահակի ժամանակակից այդ սերունդների սոցիալիզմ-կոմունիզմի ակունքներն այդտեղից են գալիս): Աժդահակի այդ` մարդկանց յուրահատուկ ծագումնաբանություն եւ դրանով պայմանավորված տարբեր վարքաբանություն ու կենացաղավարությունը ունենալը ժխտող գաղափարախոսությունը գալիս է նրա խառնածնային հոգեբանությունից. այդպես նա ցանկանում էր հաշտեցնել իր խառնվածքի (նա բնավորություն չուներ) հակադիր` արիական եւ սեմական կողմերը ու խաղաղվել…

Եթե շատ ու շատ երկրներ ու ազգեր ոչնչացնող դեմոկրատիայի` հոգեւոր ու կենսաբանական այդ լպրծունության, անտոհմիկության ու չարության ակունքները փնտրենք, դարձյալ մեր Խորենացու օգնությամբ նույն Բյուրասպն Աժդահակին կգտնենք: Կարդում ենք. “Նրա ամեն մի խոսքը, ամեն մի գործը հայտնի էր. ոչ մի բան ծածուկ չէր մտածում, այլ սրտի բոլոր գաղտնի խորհուրդները լեզվով էր արտահայտում. եւ սահմանում էր, որ բարեկամները նրա մոտ ելումուտ անեն ինչպես ցերեկով, այնպես էլ գիշերը: Եվ այս է նրա այսպես կոչված անբարի բարերարությունը”: “Անբարի բարերարությունը”,-ե՜րբ է հայը զգացել դեմոկրատիայի վտանգավորությունը, որն այսօրվա հայ քաղաքական գործիչը, ավաղ, չի զգում:

Ինչպես հայտնի է, հողածինների` Հայկական լեռնաշխարհից վտարվելու գլխավոր պատճառներից մեկը եղավ դրանց կողմից “իմացության ծառի” պտուղը ճաշակելը (դրան նրանք հասու դարձան տեղաբնիկների հետ խառնվելով…) եւ այդ իմացությունը չը-ար նպատակների համար ծառայեցնելը: Բյուրասպն Աժդահակը շարունակեց ու թերեւս նաեւ զարգացրեց Աստծո պատվիրանը առաջինը խախտողների չար գործը: Խորենացին գրում է. “Եվ որովհետեւ աստղաբանության մեջ հզոր լինելով կամեցավ նաեւ կատարյալ չարությունը սովորել… Այս ուսման համար մի դառն հնարք է մտածում,-իբրեւ թե փորի սարսափելի ցավեր ունի, որ ոչ մի ուրիշ միջոցով չի բժշկվի, եթե ոչ մի ինչ-որ խոսքով ու սոսկալի անունով5, որը ոչ ոք չի կարող լսել առանց վտանգի: Եվ սովորած չար ոգին, որ նյութում էր չարությունը, գլուխը Բյուրասպիի ուսերի վրա դնելով անկասկած սովորեցնում էր նրան անբարի արվեստը, տանը եւ հրապարակներում, ականջին խոսելով: Սրա մասին առասպելում ասում են, թե սատանայի ճուտը նրան սպասավորելով կատարում էր նրա կամքը, որի համար հետո, պարգեւ խնդրելով, ուսը համբուրում էր”: Փաստորեն, հանձին այս Բյուրասպիի, տեսնում ենք չը-արի կրոնի ու դրա չը-արի (սեւ) մոգության առաջին հիմնադիրներից մեկին: Եվ, հնարավոր է, հենց նա նախապատրաստեց իրանա-պարսկական իրականության մեջ հետագայում զրադաշտ մոգի (դարձյալ մար) երեւան գալը, ով արիական երկրներից մեկում` Իրանում վերացրեց արիական հավատքը, դրա փոխարեն իրանցուն պարտադրելով իր ստեղծած կրոնը` զրադաշտականությունը, որը թշնամություն ստեղծեց երկու հարեւան ցեղակից ազգերի` արիական հավատքով տակավին ապրող հայերի ու իրանցիների միջեւ:

Վերջ ի վերջո, շարունակում է Խորենացին, Բյուրասպը վիշապին բոլորանվեր սպասավորելով, ինքն էլ լիովին վիշապանում է եւ սկսում է, կատարելով իր աստծո` Վիշապի ցանկությունը, մարդիկ զոհել նրան ու նրա դեւերին6: “Իսկ (ուսերից,-հեղ.) վիշապներ բուսնելը,- կարդում ենք,- կամ Բյուրասպիի կատարելապես վիշապանալը, որ ասում են, այս է: Որովհետեւ նա անթիվ մարդիկ սկսեց զոհել դեւերին7, ուստի ժողովուրդը նրանից զզվեց եւ բոլորը միաբանվեցին ու նրան հալածեցին”: Նրան ի վերջո “սպանում են եւ գցում են մի ծծմբային վիհի մեջ”: Արդար հատուցում: Բայց նա իր չար գործն արդեն արել էր……
Ահա այս Աժդահակից էր սերում մեզ հետաքրքրող` երազը տեսնող Աժդահակը:

1 Ըստ հայ-արիական նախալեզվի` բյուրասպ նշանակում է բյուր ձի (ունեցող), իսկ աժդահակ` վիշապ:
2 Նեբրովթը եբրայական Բիբլիայի Քամի Քուշա որդիներից մեկն է եղել` բաբելացիների եւ ասորեստանցիների նախնիներից մեկը: Կա ենթադրություն, որ սա է մեծամտանալով սկսել Բաբելոնի աշտարակաշինությունը:
3 Հասկանալ դրախտավայրից` հայկական լեռնաշխարհից “չվողների” (Բիբլիա) լեզուները արիական մայր լեզվից “ցրվելու” իմաստով, քանզի դրախտավայրի լեզուն կար ու մնում էր չը-”ցրված”. դրանով բնիկները շարունակում էին խոսել:
4 Ասորա-բաբելական ավանդույթներում այսպիսիք կոչվում էին նաեւ տիտանյաններ, այսինքն` մեծ տնից սերողներ:
5 Այդ “խոսք”-ը ու “անուն”-ը մոգության մեջ կոչվում է մանտրա:
6 Դեւ-ը տիեզերական բացասական զորության` Վիշապի երկրային արտահայտությունն է: Այն երբեմն անվանվում է նաեւ չար ոգի:
7 Մեկ այլ տեղ Խորենացին գրում է, որ Բյուրասպը նաեւ “փորի համար մարդիկ էր սպառում”, այսինքն` մարդ էր ուտում:

Թե ինչու էր քրիստոնյա պատմիչն այդքան սիրում իր հեթանոս արքային
Քանի որ մեզ հետաքրքրող մարաց Աժդահակ թագավորը հայոց Տիգրան Երվանդունի թագավորի ժամանակակիցն է եւ նրա երազի անմիջական առիթը մեր թագավորի ահն ու սարսափն է եղել, ուստի սկսենք երկրորդի ով լինելը պարզելուց (հիշեցնեմ, որ մեր հիմքը Խորենացին է):

Տիգրանը եղել է “մեր բնիկ թագավորներից իններորդը”, հաջորդել է Երվանդ Սակավակյաց թագավորին:
Նա “հուժկու, անվանի եւ այլ աշխարհակալների շարքում հաղթող” թագավոր էր: “Սա մեր թագավորներից ամենահզորը եւ ամենախոհեմն էր եւ նրանց բոլորից քաջ: Նա Կյուրոսին աջակից եղավ Մարաց իշխանությունը տապալելու1, հույներին էլ ոչ քիչ ժամանակ նվաճելով իրեն հնազանդեցրեց, եւ մեր բնակության սահմաններն ընդարձակելով հասցրեց մինչեւ հին բնակության սահմանների ծայրերը”:

Նախկին` ասորական ու մարա-պարսկական տիրապետությունների ժամանակ Հայաստան էր թափանցել օտար` ոչ արիական շատ բաներ: Տիգրան Երվանդունին վերականգնեց ոչ միայն հայոց թագավորության անկախությունը, այլեւ հային հատուկ արիական հավատքն ու վարքուբարքը: “Եվ ո՞ր իսկական մարդը, որ սիրում է արիության բարքը եւ խոհականությունը, – գրում է Խորենացին, – չի ուրախանա սրա հիշատակությամբ եւ չի ձգտի նրա նման մարդ լինել: Նա տղամարդկանց գլուխ կանգնեց եւ ցույց տալով քաջություն` մեր ազգը բարձրացրեց եւ մեզ, որ լծի տակ էինք, դարձրեց շատերին լուծ դնողներ… Եվ երբ նրանք (Տիգրանի արի զինվորները,-հեղ.) մի տեղ հավաքվեին, միայն նրանց արտաքին տեսքն ու նրանց պահպանակների ու զենքերի փայլն ու շողքը բավական էին թշնամիներին հալածելու եւ վանելու: Նա խաղաղություն եւ շենություն գցեց, բոլորին լիացրեց յուղով ու մեղրով” (ընդգծումը իմն է):

Մեր պատմիչն այնուհետեւ ամբողջացնելով Տիգրան թագավորի արիական դիմապատկերը, որպես օրինակ` “նրա նման մարդ լինել” ցանկացողների, շարունակում է. “Այս եւ այսպիսի ուրիշ շատ բաներ բերեց մեր երկրին այս խարտյաշ եւ մազերի ծայրը գանգուր Երվանդյան Տիգրանը` գունեղ երեսով, քաղցր նայվածքով, ուժեղ սրունքներով, գեղեցիկ ոտներով, վայելչակազմ եւ թիկնավետ, կերակուրների եւ ընպելիքների մեջ պարկեշտ, ուրախությունների մեջ օրինավոր…, մեծիմաստ եւ պերճախոս եւ լի բոլոր հատկություններով, որ պիտանի են մարդուն… Նա ամեն բանի մեջ արդարադատ եւ հավասարասեր կշեռք ունենալով ամեն մեկի կյանքը կշռում էր իր մտքի լծակով, չէր նախանձում լավագույններին, չէր արհամարհում նվաստներին, այլ աշխատում էր ընդհանրապես ամենքի վրա տարածել իր խնամքի զգեստը”:
Ընդհանրացված ասած` իսկը արիական դիմապատկեր:

Շեղվելով թեմայից` հայ քրիստոնյային, ով հայի` որպես թե բարբարոսությունից հետո` մարդ դառնալը կապում է խաչյալի կրոնի հետ, հարցնենք, – ապա թող փորձի քրիստոնյա հայ թագավորների կամ ներկայիս ՀՀ ղեկավարների շարքում Տիգրան Երվանդունու դիմապատկերով գեթ մեկին գտնի:

Ավելացնենք, որ մեր քրիստոնյա պատմիչը այնքան է սիրում իր հեթանոս արքային, որ նրան հայոց երեք մեծամեծերի շարքում է դասում. “Ես սիրում եմ ըստ քաջության այսպես կոչել-Հայկ, Արամ, Տիգրան”:

Տիգրան Երվանդունին հարեւանների հետ խաղաղությամբ ապրելու մղումից դրդված` սկզբում դաշնակցում է մարաց թագավորի` Աժդահակի հետ: Բայց սա Տիգրանի եւ Կյուրոսի մտերմությանը խանդելով եւ կասկած ունենալով, որ այդ մտերմությունը իր թագավորության համար վտանգավոր է` մտածում է մի ճանապարհ գտնել Տիգրանին սպանելու համար: “Ուստի եւ մտքերի սաստիկ ալեկոծությունից գիշերը քնի մեջ երազում” սրան երեւում է այն, “ինչ-որ արթուն ժամանակ ոչ աչքով էր տեսել երբեք եւ ոչ ականջով լսել”: Չսպասելով լուսանալուն` նա իր մոտ է կանչում իր խորհրդակիցներին, որպեսզի նրանք մեկնեն երազը: Երազը այսպիսին է լինում. “…Երազումս ես մի անծանոթ երկրում էի գտնվում, մի լեռան մոտ, որ գետնից երկար բարձրացած էր եւ որի գագաթը թվում էր սաստիկ սառույցներով պատած, եւ կարծես թե այն Հայկազանց երկրում էր… Մի ծիրանազգեստ կին երեւաց ինձ երկնագույն քողով, բարձր լեռան գագաթին նստած, խոշոր աչքերով, բարձրահասակ,… որ բռնված էր ծննդի երկունքով… Հանկարծ կինը երեք զավակ ծնեց, կատարյալ դյուցազուններ հասակով եւ էությամբ: Առաջինն առյուծ հեծած` սլանում էր դեպի արեւմուտք, երկրորդն` ընձառյուծ հեծած դեպի հյուսիս էր գնում, իսկ երրորդը վիթխարի վիշապ սանձաձ` արշավակի մեր տերության վրա էր հարձակվում… Երբ հանկարծ վեր նայեցի, տեսա որ այն վիշապ հեծած մարդը, իսկական արծվի թեւերով սլանալով` հարձակվեց եւ մոտենալով ուզում էր աստվածներին կործանել: Իսկ ես… մեջ ընկնելով այն հարձակումն ինձ վրա ընդունեցի, սքանչելի դյուցազնի հետ կռվի բռնվելով… Գործի վերջը իմ կործանումն եղավ: Տագնապից սաստիկ քրտինքը կոխեց, եւ քունս փախավ, եւ այլեւս կենդանի չէի թվում: Որովհետեւ այս երազը ուրիշ բան չի նշանակում, քան այն, որ Հայկազյան Տիգրանի կողմից ուժգին հարձակում պիտի կատարվի մեզ վրա…”:

Աժդահակը խորհդակիցներից տարբեր մեկնություններ լսելով` իր մեկնությունն է այնուամենայնիվ տալիս, որ հանգում է այն բանին, որ “Հայկազյան Տիգրանի կողմից ուժգին հարձակում պիտի կատարվի մեզ վրա”, ըստ որի էլ նա որոշում է իր որոգայթային անելիքները (Տիգրանի քրոջ` Տիգրանուհու ձեռքը խնդրել, այդպես թե բուծել իր տեսակը, թե բարեկամանալ Տիգրանի հետ եւ թե նրա հետ այդ բարեկամական սիրո միջոցով հնարավորություն ունենալ օրերից մի օր դավելու սպանել նրան):

Բայց ուշադիր վերլուծելով Աժդահակի` իր երազի մասին պատմածը, ինչպես նաեւ արդեն իմանալով երազ տեսնելուց առաջ նրան պատած հոգեվիճակի մասին (նախանձն ու չարությունը Տիգրանի հանդեպ, Տիգրանի ու Կյուրոսի միաբանությունից անհանգստությունը…)` պարզվում է, որ նա իր երազը ճիշտ չի մեկնել եւ դա հարմարեցրել է իրեն պատած բացասական ապրումներին (դրանք նրան կուրացրել էին եւ թույլ չէին տալիս երազը ճիշտ հասկանալ): Ակնհայտ է, որ երազի մասին պատմածում վաղնջուց ու ժամանակային մեծ տիրույթում տեղի ունեցած ինչ-որ առասպելի եւ ոչ առաջիկայում տեղի ունենալիք իրադարձության մասին է խոսքը: Այս երկրորդ հանգամանքի մասին է վկայում նաեւ այն փաստը, որ մինչ երազ տեսնելը Աժդահակի եւ Տիգրանի հարաբերությունները դաշնակցական են եղել, եւ վերջինս բնավ մտադրություն չի ունեցել հարձակվել իր դաշնակցի վրա (հիշենք նաեւ, որ Տիգրանը իր հարեւանների հետ հաշտ ու խաղաղ ապրելու սկզբունքն էր դավանում, որից ելնելով նա նույնպիսի հարաբերություններ էր ստեղծել նաեւ Կյուրոսի հետ): Ինչ առասպելի մասին է խոսքը:

Խորենացին հայոց պատմության վաղ շրջանների մասին խոսելիս հաճախ է հիշում “ճշմարտապես” պատմող թվելյաց երգերի մասին: Ահա եւ այդ երգերից մեկում “ճշմարտապես” պատմվել է մի առասպել, որը տարբեր ճանապարհներով հաճախակի հասել է նաեւ Աժդահակի ականջին (հայ երգիչների թվելյաց երգերը պատմվում էին ամբողջ տարածաշրջանում, այդ թվում` Մարաստանում, բացի այդ` բացառված չէ, որ Աժդահակը դրանք լսել է նաեւ իր դաշնակից Տիգրանի հետ անցկացրած խնջույքների ժամանակ…), եւ որը նրա երազում ինչ-որ կերպ արտահայտվել է: Աժդահակի երազում տեսածից վերականգնելով այդ առասպելը` մոտավորապես հետեւյալ պատկերը կարելի է ստանալ:

Արարատյան աշխարհի` երկրից երկար վեր բարձրացած ու մշտապես սառցապատ սրբազան սարի` Մասիսի գագաթին “խոշոր աչքերով, բարձրահասակ”, “երկնագույն քողով” ու “ծիրանազգեստ” կինը (պարզ է, որ այս բնութագրիչները ավելի շատ հատուկ են ոչ մարդուն, այլ` Աստվածամորը), ասել է թե` Աստվածամայր Անահիտը “ծննդի երկունքով” է բռնվում: Երկունքի արդյունքում Աստվածամայրը “երեք զավակ” է ծնում` “կատարյալ դյուցազուններ հասակով եւ էությամբ”, ասել է թե` իսկը աստվածամարդիկ2 (իսկ աստվածամարդ կարող է ծնել միայն Աստվածամայրը…): Դժվար չէ կռահել, որ այդ երեք զավակները Արարատյան աշխարհում արարված արի ցեղի` Աստվածամարդ մարդատեսակի առասպելական նախնիներին ու նրանց տոհմերն են խորհրդանշում: Ահա եւ կատարյալ Աստվածամարդ այդ երեք զավակները, քանզի երկրի տեր ու տնօրինությունը ի վերուստ նրանց էր տրված, եւ նրանք պետք է արարչա-աստվածային խորհուրդները մարդկության մեջ տարածեին, իրենց բնօրրանից դուրս գալով (իրենց տոհմերի մի մասը թողնելով իրենց ծննդվավայրում), դեպի աշխարհի երեք կողմերն են գնում` իրականացնելու մարդկության համար իրենց արարչա-աստվածային առաքելությունը: Իսկ ինչ վերաբերում է Աժդահակի պատմածի այն հատվածին` “աստվածների վրա հարձակվելուն եւ նրանց կործանելուն”, ապա դա պետք է հասկանալ այն իմաստով, որ Մարաստանում լայնորեն տարածված է եղել կռապաշտությունը, եւ Մարաստան եկած արիները փորձել են վերացնել այդ կռապաշտությունը……
Առասպելից գալով պատմությանը` նկատենք. Աժդահակը իր երազում տեսնում է վաղ ժամանակներում տեղի ունեցած (որը իր ժամանակ էլ տարբեր ընդգրկումներով կրկնվում էր) արիների “արշավակի” շարժը աշխարհի տարբեր կողմեր. մի ուղղությունը` դեպի Պարսկաստան, Մարաստան, Աֆղանստան եւ Հնդկաստան, մյուսը` Ռուսաստան եւ Եվրոպա ուղղություններով եւ երրորդը` Մերձավոր արեւելքով դեպի Եգիպտոս: Արիների շարժի պատմությունը բավականաչափ ներկայացվել է առանձին հեղինակների կողմից (Ալ. Վարպետյան, Ա. Մովսեսյան, Ա. Ավետիսյան…) եւ մանրամասն “Հայ-արիներ”-ում, իսկ այս երեք տարիներին` նաեւ “Լուսանցք”-ում, ուստի չեմ մանրամասնում:

Քուրմ Մանուկ

1 Կյուրոսը, ենթադրելի է, մաքուր արիական ծագում է ունեցել (ի տարբերություն Պարսկաստանի խառնածին մար թագավորների):2
Դյուցազուն (դից-ազուն) այլ կերպ նշանակում է աստվածամարդ (դից` նշանակում է աստված, իսկ ազ-ը` սերում, ծագում):

“Լուսանցք” թիվ 151, մայիսի 28-հունիսի 4, 2010թ.

Կրոնական քաղաքականության պտուղները

May 28, 2010

Օրերս “Իսլամական կոնֆերանս” կազմակերպության (ԻԿԿ) ԱԳ նախարարների խորհրդի 37-րդ նիստում ընդունվել են բանաձեւեր, որոնցից մի քանիսում հակահայկական բնույթի ձեւակերպումներ ու գնահատականներ են տրվել: Մասնավորապես, ընդունված բանաձեւերից մեկով՝ Ադրբեջանի փոխանցմամբ, իսլամական երկրներն իրենք իրենց որոշել են, որ Հայաստանն “ագրեսոր է”: Այս բառը իրավական եզր է՝ ժամանակակից միջազգային իրավունքի հասկացություն, որը ենթադրում է մեկ պետության կողմից մեկ այլ պետության տարածքային ամբողջականության կամ քաղաքական անկախության դեմ ՄԱԿ-ի կանոնադրության տեսանկյունից ուժի ապօրինի կիրառումը: Ըստ որում՝ “ագրեսիա” հասկացությունն անպայման ենթադրում է նախաձեռնություն, այսինքն՝ այդ բնորոշումը կարելի է տալ միայն նախահարձակ պետությանը:

Սակայն ԻԿԿ-ի անդամ երկրներից ոչ մեկը չի կարող մատնանշել որեւէ տարեթիվ կամ ժամկետ, երբ Հայաստանը Ադրբեջանի կամ որեւէ այլ երկրի նկատմամբ “ագրեսիա” է իրականացրել: Եթե նման բան լիներ, դրան անպայման կանդրադառնար ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը եւ կընդուներ համապատասխան բանաձեւ, որին էլ կհաջորդեին համապատասխան գործողություններ: Իսկ ՄԱԿ ԱԽ-ն ԼՂ-ի հիմնահարցի վերաբերյալ 4 բանաձեւ է ընդունել, եւ 4-ում էլ հստակ գործողությունների կոչով դիմել է Ադրբեջանին ու ԼՂ-ի հայկական զորքերին:

Ուստի, ԻԿԿ շրջանակներում ընդունված որեւէ փաստաթուղթ գործնականում որոշիչ արժեք չունի, բայց հասկանալի է, որ Ադրբեջանի իշխանություններն ու պաշտոնական քարոզչությունն այն գործածելու են գոնե ներքին խնդիրները լուծելու համար… Բայց շատ վտանգավոր է, որ ԻԿԿ անդամ երկրները, որոնց շարքում կան միջազգային լուրջ պատասխանատվություն ստանձնած պետություններ, տեղի են տալիս ադրբեջանական սադրանքներին:

Իսլամական երկրների շատ ներկայացուցիչներ արդարանում են, թե Ադրբեջանի ու Թուրքիայի կողմից նման որոշումների նախագծեր շրջանառության մեջ դնելու դեպքում իրենց պասիվ կեցվածքը պայմանավորված է իսլամական համերաշխության գործոնով:

Եվ սա առաջին դեպքը չէ, որ “իսլամական համերաշխության” գործոնը թուրք-ադրբեջանական համագործակցությունը փորձում է ծառայեցնել սեփական շահերին: Բայց եթե այդ “գործոնի” չարաշահումը նախկինում մեծ ազդեցություն ունենալ չէր կարող ԼՂՀ հակամարտության կարգավորման վրա, ապա հիմա իրավիճակն այլ է՝ այն պայմանավորված է ԵԱՀԿ-ում Ղազախստանի նախագահությամբ:

ԼՂ-ի հիմնահարցում միջնորդական առաքելություն իրականացնում է Մինսկի խումբը, որը ձեւավորվել է ԵԱՀԿ շրջանակներում եւ հենց այդ կառույցն է որոշումներ կայացնում հակամարտության վերաբերյալ: 2010թ. հունվարից ԵԱՀԿ-ում նախագահությունն առաջին անգամ վստահվեց հետխորհրդային երկրի՝ Ղազախստանին: Սակայն, անկողմնակալ, հավասարակշռված ու չեզոք դիրքորոշում խոստացող Ղազախստանը, իր նախկին գործելաոճին համապատասխան, անտեսելով ոչ միայն ԵԱՀԿ նախագահող լինելու հանգամանքը, այլեւ՝ Հայաստանի հետ ռազմա-քաղաքական դաշինքի՝ ԱՊՀ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանն անդամակցության փաստը, կրկին տեղի տվեց “իսլամական համերաշխությանը” եւ ադրբեջանական կեղծիքին:

Հայաստանում Ղազախստանի դեսպանության դիվանագետներից մեկը հայկական զլմ-ներին վստահեցրել է, թե իբր տեղի ունեցած քվերակության վերաբերյալ պաշտոնական տեղեկատվություն չունի, հետո կասկած հայտնել, թե “հնարավոր է՝ Ղազախստանը ձեռնպահ է եղել”: Ի դեպ, վերջերս ԼՂՀ հակամարտության խաղաղ կարգավորման գործընթացում միջնորդական ծառայություններ էր առաջարկել նաեւ մեր հարեւան Իրանը, որը նույնպես “Իսլամական կոնֆերանս”-ի անդամ է, եւ նույնպես շատ բարեհաջող խուսափում է “իսլամական համերաշխության” չարաշահումներին հակազդելուց:

Իսկ Ղազախստանն ու Իրանը եւ մյուս բոլոր պատասխանատու ու ազդեցիկ իսլամական երկրները (Եգիպտոս, Սիրիա, Լիբանան եւ այլն) կարող էին հակազդել:

Մենք մի առիթով կասկածել էինք Հայաստանի՝ ԱՊՀ ՀԱՊԿ անդամության հարցի կարեւորությունը, երբ Նախիջեւանում վերջերս հավաքվել էին թյուրքական երկրների ներկայացուցիչները, եւ Ղազախստանը, Ղրղըզստանն ու Թուրքմենստանը (ԱՊՀ ՀԱՊԿ անդամներ) Հայաստանի եւ Արցախի նկատմամբ տարածքային պահանջներ էին ներկայացրել (նաեւ Զանգեզուրն էին համարել թյուրքական հող)՝ հօգուտ Ադրբեջանի: Հիմա էլ նույն վիճակն է ԻԿԿ-ի պարագայում, հատկապես Ղազախստանի եւ Իրանի պարագայում: Եթե հիշենք, որ ՎՈւԱՄ-ի կազմում գտնվող Ուկրաինան, որը լավացրել է հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ եւ կարծես փորձում է ԱՊՀ վերադառնալ, դեռեւս չի անդրադարձել հայաստանի եւ Արցախի դեմ կիրառված ՎՈւԱՄ-ական սադրանքներին, ուրեմն Երեւանը պետք է լրջորեն մտորի տարածաշրջանային քաղաքականության շուրջ…

Հետաքրքիր է, իսկ որտե՞ղ է “քրիստոնեական համերաշխությունը”. ամբողջ Արեւմուտքը՝ ԱՄՆ-Եվրոպայով, Ռուսաստանով եւ այլերով… Ընդհակառակը քրիստոնեական համարվող շատ երկրներ լա՜վ էլ համերաշխ են իսլամական Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ ու հայտնի չէ, թե այդ երկրների ժողովուրդներն ում են աղոթում եւ առհասարակ աղոթու՞մ են, թե՞ հոգեւոր “օնանիզմով” են զբաղվում…

Արտակ Հայոցյան

Ի՞նչ է ասել Համենեին իրականում
“Իրանի դիրքորոշումը խիստ հստակ է, բազմաթիվ անգամներ դրա մասին խոսվել է, այն որեւէ փոփոխություն չի կրել”,- “Panorama. am”-ին ասել է ՀՀ-ում ԻԻՀ դեսպանատան ներկայացուցիչը՝ անդրադառնալով ԼՂՀ հակամարտության վերաբերյալ “Salamnews” կայքում հրապարակված հետեւյալ տեղեկատվությանը. “Իրանի հոգեւոր առաջնորդ Այաթոլլա Համենեի դիրքորոշումը ի սկզբանե եղել է հստակ ու շիտակ` Ղարաբաղը Մուսուլմանների հողն է, ովքեր զոհվել են նրա համար մղվող պայքարում, շահիդներ են, իսկ անջատողականների հետ որեւէ կապը անթույլատրելի է ու անօրինական”:
“Այս լուրը հրապարակել է ադրբեջանական աղբյուրը, իրականում նրանց հավակնություններն են, այսինքն` իրենք պետք է ապացուցեն, թե իրոք այդպիսի խոսքեր ասվե՞լ են, թե՞ ոչ”,- ասել է իրանցի դիվանգետը եւ հավելել. “Ուղղակի, “Salamnews” կայքում տեղադրած լուրը ռուսերեն լեզվով է: Իրանում էլ կա “Salamnews” կայք, բայց դա նույնը չէ, այն պարսկալեզու է: Ես բոլոր պարսկալեզու կայքերը ստուգել եմ ու որեւէ նման տեղեկատվություն չեմ հանդիպել, եւ այդ “Salamnews”-ը, որ հրապարակել է այդ տեղեկատվությունը, ադրբեջանական կայք է”: Դիվանագետը վստահեցրել է, որ “Իրանի դեսպանությունը Ադրբեջանում հարցում կկատարի, թե որն է եղել այդ հրապարակման աղբյուրը եւ համապատասխան հայտարարություն անպայման կարվի”:

Իսկ մինչ այս…
Վերջին ամիսներին արցախյան հիմնախնդրի շուրջ Իրանի բացահայտ հետաքրքրությունն ու բազմաթիվ “բաց” հայտարարությունները, անշուշտ, առավելապես մեզանում դիտարկվեցին ու գնահատվեցին որպես հարեւան երկրի՝ միանգամայն ընկալելի եւ հասկանալի շահագրգռվածություն: Սակայն այսօր՝ Իրանի նկատմամբ Արեւմուտքի դիրքորոշումը մի կողմից, Իրան-Ռուսաստան, Իրան-Ադրբեջան, Իրան-Թուրքիա փոխհարաբերությունները` մյուս կողմից, ԼՂՀ հիմնախնդրում շահերի, տարածաշրջանում վերադասավորումների առումով իրավամբ կարող են ուշագրավ նրբերանգներ ստանալ:
Եվ վերջերս ադրբեջանական պարբերականներում հրապարակված տեղեկատվությունը իսկապես զարմանալի էր: ՀՀ-ում ԻԻՀ դեսպանատան հերքումից զատ պաշտոնական Թեհրանը պետք է արագ արձագանքի՝ հերքի ադրբեջանական զլմ-ների հայտարարությունը, եթե ոչ, ապա սա իսկապես բավական լուրջ մտորելու թեմա է դառնում:
Սակայն սա դեռ ամենը չէ, այդ դիրքորոշումը նախեւառաջ իրենից ներկայացնում է Համենեի՝ որպես այաթոլլայի որոշում, ֆետվա (հրովարտակ). “Եվ քանի որ ֆետվան Շարիաթի կամքն է՝ այդ իսկ պատճառով բոլոր մուսուլմանները պետք է հետեւեն այդ պատգամին: Սա նաեւ քաղաքական դիրքորոշում է՝ որպես երկրի առաջնորդի: Եվ եթե պարզվի, որ գոյություն ունի որեւէ կապ անջատողական ռեժիմի հետ՝ դա արդեն պետք է իրավական հարթությունում հստակեցվի: Այս դիրքորոշումը երբեք չի վերանայվելու”,- ասված է Իրանի հոգեւոր առաջնորդի քարտուղարության անունից տարածած հայտարարության մեջ:
Իրանը՝ որպես հարեւան պետություն, մշտապես իր դիրքորոշումն է ունեցել արցախյան խնդրի առնչությամբ, պարբերաբար իր՝ որպես հակամարտության կարգավորման հարցում շահագրգիռ պետություն, միջնորդական առաքելությունն է առաջարկել բանակցող կողմերին:
Սակայն համաձայնեք՝ այն, ինչ ասվում է վերոնշյալ կրոնական-իրավական երանգով հայտարարությունում, իսկապես բավական լուրջ խնդիր է, որին պետք է արձագանքեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի իշխանությունները…

Վահագն Նանյան

“Լուսանցք” թիվ 151, մայիսի 28-հունիսի 4, 2010թ.

Իշխանությունների` եկեղեցուց վախը. պատմություն եւ արդիականություն

May 14, 2010

Լսի՛ր Պապ թագավորին. “Դու իմ տունս քանդեցիր, ինձ վառեցիր”
(թագավորի խոսքը Ներսես կաթողիկոսին` ըստ Փավստոս Բուզանդի)

Ճշգրտեմ. խոսքը հիմար ու խելապակաս, թե իրեն, թե եկեղեցուն չճանաչող “իշխանության”` եկեղեցուց վախի մասին չէ, ով վախեցած է ծնվել, աչքին անընդհատ գոռնափշտիկ է երեւում, ում, հետեւաբար, եկեղեցու “դժոխքը”, “գեհենի բաժինը”, “աստվածային պատիժը” այն աստիճան է սարսափեցնում, որ պատրաստ է այդ ամենից հեռու մնալու համար եկեղեցու ամեն մի քմահաճույք կատարել: Խոսքս ինքնապահպանման բնազդ ունեցող, “խոհուն” իշխանավորի վախի մասին է, ով քրիստոնեությունից լրիվ հեռու լինելով ու դրա ինչ լինելը բնավ չհասկանալով, այնուամենայնիվ, գիտի` ումից է վախենում, ինչու է վախենում եւ թե ինչ պետք է անի, որ իրեն վախեցնողը իր օձագլուխ գավազանը հանկարծ գետնին չխփի… Այս երկրորդը, քրիստոնեությանն ու դրա եկեղեցուն ներքուստ անգամ հակառակ լինելով` այնուամենայնիվ վախենում է` թելադրված գոյության պայքարի իր տրամաբանությամբ ու մարտավարությամբ… Այս վախն էլ է վախեցողին աստիճանաբար ի կորուստ տանում, բայց դա համեմատաբար տանելի վախ է:
Որոշակիության համար փաստերի լեզվով խոսենք` թե հայոց պատմությունից եւ թե մերօրյա կյանքից վերցված: Նախասկզբնական վախի (անվանենք դա տրդատյան վախ) մասին մի փոքր հանգամանորեն խոսենք,-վախ, որից սկսվեցին մյուս բոլոր վախերը:
297թ. Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ 40 տարով կնքված Մծբինի հաշտության պայմանագրով, որում թելադրող կողմը առաջինն էր, Տրդատը Հռոմի կողմից հռչակվեց Հայոց թագավոր, եւ նա, հռոմեական մի ամեհի բանակի գլուխն անցած, եկավ Հայաստան` տեղի պարսկամետ հայ ընդդիմությունը ճնշելու եւ Հռոմի տիրապետության տակ հռոմեա-հայոց թագավորությունը գլխավորելու: Պայմանագիրը Հռոմին իրավունք տվեց Հայաստանի ռազմավարական առումով կարեւոր երեք քաղաքներում զորակայաններ հիմնել: Այդ պայմանագրով Պարսկաստանին արգելվեց դույզն անգամ խառնվել Հայաստանի գործերին: Հայաստանը ու նրա, փաստորեն, դրածո թագավորը վասալային կախման մեջ ընկան Հռոմից: Թագավորության գործերը ըստ կայսերական պլանի կարգավորելուց հետո Տրդատը, սակայն, համարձակություն ունեցավ ինչ-որ չափով ինքնուրույն քայլեր ձեռնարկել. օրինակ, հայ ազգային հեթանոսական հավատքը, որը որոշ ընդհանրություններ ուներ պարսկական զրադաշտականության հետ, ամրապնդել: Դա Հռոմին գրգռեց: Եվ նա մտածեց Տրդատից վրեժ լուծել: Լայն պլանով նրա հետապնդածը, իհարկե, հայոց թագավորության վերացումն էր: Տրդատի ուժը երկրի ուժն էր, իսկ երկրի ուժը նրա հավատքի մեջ էր: Ահա եւ Հռոմը որոշեց Տրդատի երկրի հավատքին էլ գլխավորապես կպնել, այն վերացնել ու դա փոխարինել կայսրության` ամեն մի տուն քանդող կրոն-գաղափարախոսությամբ` քրիստոնեությամբ: Դա անելու համար Հռոմը Հայաստանում բավականաչափ ուժեր ուներ. ա/ իր իսկ` Տրդատի կողմից Հռոմից բերած բանակը եւ Հայաստանում հաստատված զորակայանների ուժերը, բ/ վաղօրոք Հայաստանում եկած-հաստատված կամ բերված կամ էլ աքսորված այլազգիների ու ժողովուրդների հոծ բազմությունները (օրինակ, պահլավիկ Կամսարականներն ու Ամատունիները, սեմածին հրեաներն ու ասորիները, ճենազն Մամիկոնյանները): Սրանց մեջ երկրի բնիկների նկատմամբ առավել չարությամբ էին լցված հատկապես դեռեւս Տիգրան Մեծի ժամանակ Բարզափրան Ռշտունու կողմից Հռոմի արվարձաններից որպես գերի Հայաստան բերված հրեաները (սրանք գլխավորապես ապրում էին Վանում, Տիգրանակերտում եւ Հայաստանի սրտում` Վաղարշապատ մայրաքաղաքում ու Արտաշատում…): Սրանք, ըստ Խորենացու, առաջինը “սուրբ Գրիգորի եւ Տրդատի ժամանակ հավատալով Քրիստոսին” (մեր կողմից արդեն հավելելով ասենք), հենց կազմեցին ընդդեմ Հայաստանի ու հայոց հավատքի ներքին ապստամբական գլխավոր ուժերից մեկը: Հռոմը Հայաստանի հավատափոխությունը գլուխ բերելու համար ընտրած ուներ մի “անփոխարինելի” ղեկավար` Տրդատի “սիրելի գրագիր” (…) Գրիգորիսին, ով իր ափեափ լցված անձնական ու տոհմական վրեժն ուներ Տրդատի ու նրա երկրի հանդեպ:
Պատմական մանրամասների մեջ չմտնելով (դրանք բազմիցս լուսաբանվել են “Հայ-արիներ”-ում ու “Լուսանցք”-ում)` ընդհանուր կարգով նշենք, որ 301թ. նախօրյակին Հայաստանում ընդդեմ Տրդատի, նրա երկրի ու հավատքի ձեւավորվել էր օտարականների ապստամբական մի հզոր բանակ (ըստ պատմիչ Հովհան Մամիկոնյանի` մոտ 150 հազարի հասնող): Այդ բանակը Հայաստանի կենտրոնում` Վաղարշապատում ու Արտաշատում իր եղեռնական գործն անելով (ավերել, թալանել էին Վաղարշապատը, սպանել էին քաղաքի բնակիչներից շատ-շատերին, գերել էին ամբողջ արքունիքն ու թագավորի հետ մայրաքաղաքից որսի դուրս եկած շատ-շատ նախարարների ու իշխանների…)` Տրդատ թագավորին ու նրա նախարարներին կանգնեցրել էին երկընտրանքի առաջ. կամ` “դարձի” գալ (այդպես, փաստորեն, ընդունել երկրի աստիճանական մահը), կամ էլ` ականատես լինել եղեռնի շարունակությանն ու դրա` իր լրումին հասնումին (այսօրվա եզրույթով` ցեղասպանությանը): “Ինձ տեսիլք երեւաց այս գիշեր. մի մարդ1 եկավ պատմեց ինձ, թե ձեզ (հայերիդ,-Ս.Մ.) վրա հասած հարվածներից բժշկություն չի լինի2, եթե մարդ չուղարկեք Արտաշատ քաղաքը` այնտեղից բերելու կապյալ Գրիգորին3: Նա գալով կսովորեցնի ձեզ ցավերից բուժվելու դեղը4″,-ասում է թագավորի քույրը իր պես գերի հայերին (Ագաթանգեղոս): “Տեսիլքը” Խոսրովադուխտին “հինգ անգամ” էլ է հայտնվում եւ “սպառնալիքով կրկնում”, որ իր ասածի պես չվարվելու դեպքում “մեծամեծ տանջանքներ կկրի, եւ մարդկանց ու թագավորին հարվածները առավել եւս կսաստկանան մահվամբ ու պես-պես տանջանքներով…” (նույնը): Վերջ ի վերջո` Տրդատ թագավորը տեսնելով համակենտրոնացման ճամբարում իր պես տեսակ-տեսակ կտտանքների ենթարկվող հայրենակիցների տանջանքները եւ լսելով նրանց` իրեն ուղղված` ելք գտնելու աղաչանքները, չդիմանալով կոտրվում է եւ որոշում Գրիգորիսին “խնդրել”. “Ես էլ ձեզ հետ (որպես գերի,-Ս.Մ.), որպես ձեզանից մեկը, ձեր օգուտը (Գրիգորիսից,-Ս.Մ.) կխնդրեմ եւ դուք սրտանց խնդրեք ձեր բժշկությունը”,-ասում է նա (Ագաթանգեղոս): Այնուհետեւ, հանուն ընդհանուր “օգուտի”, թագավորը նախարարների եւ իշխանների, մյուս գերիների “հավանությամբ” որոշում է “գործը երանելի Գրիգորի ձեռքը հանձնելու (այսինքն` թագավորից դառնում է Գրիգորիսի կամակատարը,-Ս.Մ.), որպեսզի նախկին հայրենի հնամենի եւ նախնիների ու իր կողմից Աստված անվանված չաստվածները անհիշատակ դարձնի, մեջտեղից ջնջի”: Իսկ դա ասում է այն մասին, որ Տրդատը, նրա նախարարներն ու իշխանները քրիստոնեությունը չեն ընդունել (էլ չասած ընդհանրապես հայի մասին, որի մասին է վկայում այն, որ նա կենաց մահու դիմադրություն ցույց տվեց այդ կրոնը տարածողներին): Հայաստան քրիստոնեությունը մուտք է գործել ստիպողաբար ու հարկադրանքով, որից արյան գետեր են հոսել: Հայը այդ կրոնը ընդունել է առերեւույթ, ձեւականորեն, տարածաշրջանային ու տեղային ինչ-ինչ հանգամանքների բերումով` այլ ճար չունենալով: Իսկ իրականում նա շարունակել է ապրել իր հնամենի հայրենական հավատքով: Սա “հայ” հիմար պատմաբանը, ով սքեմավորի ազդեցության տակ հակառակն է պնդում, պետք է իմանա: Այդպիսինի մտքի աչքը քրիստոնեական պատմիչի արտահայտած, շա՜տ բան ասող, խոստովանանքը խոթենք. “Վաղուց ի վեր, երբ նրանք (ոչ հայ պատմիչն ասում է հայերի վերաբերյալ,-Ս.Մ.) քրիստոնեության անունն ստացան, այդ կրոնը հանձն առան հարկից ստիպված5` իբրեւ մի մարդկային սովորություն, իբրեւ մի մոլորություն, առանց ջերմեռանդ հավատի… Նրանք… իրենց ժամանակը մաշում էին պարսավելի (նկատի է առնում հեթանոսական,-Ս.Մ.) կրթություններով, հին հեթանոսական սովորություններով… Նրանք սիրում էին իրենց առասպելների երգերը, վիպասանությունները, նրանցով կրթվում էին, նրանց հավատում էին, նրանց մեջ հարատեւում” (Բուզանդ): Լսու՞մ ես, քո հայրենի հավատքը ուրացող “հայ” պատմաբան, հայը քրիստոնեությունը չի ընդունել: Քրիստոնեությունը հայի` որպես թե ավանդական ու պապական կրոն ներկայացնող եկեղեցական, դու՛ էլ լսիր: Դու՛ էլ իմացիր, որ հայը էն գլխից արգահատանք է ունեցել քո կրոնի նկատմամբ:
Այն, թե ինչ բերեց Տրդատի, հայ նախարարների ու իշխանների վախը` մարտիրոսվելու վճռականություն չունենալը երկրի գլխին,-պատմությունն իմացողն արդեն գիտի: Եկեղեցին իր ոչ հայ սպասավորների միջոցով դարձավ երկրի` թե՛ քաղաքական, թե՛ տնտեսական, թե՛ դատաիրավական, թե՛ հոգեւոր ու մշակութային տեր-տիրակալը: Թագավորության մեջ քայքայիչ մի եկեղեցի-պետություն առաջացավ, որը թագավորությունը աստիճանաբար դեպի մահ տարավ: Վայ նրան, ով ընդդիմանում էր եկեղեցու կամքին ու հանդգնում էր հագուրդ չտալ նրա նյութապաշտական մղումներին: Իրավիճակը լավ է ներկայացրել հայ հանճարը` Գրիգոր Նարեկացին. “Իրենց չնչին, չքոտի տեղով ոչ միայն ռամիկների ու խառնիճաղանճների,/ Այլեւ ահագին հզոր թագավորների կփախցնեն նրանք6,/ Կհանեն վերը` դստիկոնը բարձր ապարանքների (ինչպես Տրդատին բարձրացրին,-Ս.Մ.) / Եվ կամ բացօթյա կբնակեցնեն (այդպես վարվեցին Տրդատի հետ,-Ս.Մ.): / Շատ քաջեր անգամ, որոնք իշխեցին ամբոխների վրա / Եվ ժողովուրդների տիրեցին, եւ ազգերի քաղաքներ առան, / Խոստովանում են պարտությունն իրենց զորեղ ձեռքերի, / Թե` “Որովհետեւ չկարողացանք մեզանից հզորների բռնությանը դիմադրել, / Այդ պատճառով էլ խույս տվինք ահա եւ հասանք այստեղ”7″: Բնականաբար, Տրդատից հետո Արշակունի թագավորական դինաստիա (իսկ լայն կտրվածքով` հայ ազնվականություն ու պարզապես հայ) – եկեղեցու գլուխ կանգնած Գրիգորիսի տոհմ թշնամանքը շարունակվեց: Եվ այդ թշնամանքից քիչ արյուն չհոսեց. մեկը մեկին ոչնչացրեց: Սակայն… Գրիգորիսի տան հիմնած եկեղեցին մնաց: Նկատենք նաեւ, որ Արշակունյաց դինաստիա-Գրիգորիսի տոհմ (եկեղեցի) թշնամանքը խիստ ձեռնտու էր թե՛ Հռոմ-Բյուզանդիային եւ թե՛ Պարսկաստանին, քանզի այդպես այդ երկրները երկուսին էլ պահում էին իրենց ազդեցության ներքո:
Չնայած կար արյունարբու եկեղեցուց ու նրա վրիժառու առաջնորդներից վախն ու սարսափը, այնուամենայնիվ, դա հայերին ստիպում էր նաեւ ինչ-ինչ ռիսկային հակաքայլեր անել: Արշակունի հայ թագավորները, նախարարներն ու իշխանները եւ պարզապես հայերը, չկարողանալով արմատախիլ անել եկեղեցին, իրենց վրեժն ուղղում էին նրանց առաջնորդների կամ առանձին եկեղեցական սպասավորների դեմ: Այդպիսի փաստերը լեփ-լեցուն են:

1 Խոսքը ապստամբների կողմից հայ գերիների ճամբար ուղարկված մի պատվիրակի մասին է:
2 Այսինքն` ամբողջովին դեպի մահ կգնաք:
3 Սա, վաղօրոք, Տրդատի հրամանով բանտ էր նետվել:
4 Այդ “դեղը”, փաստացի, երկիրը աստիճանաբար դեպի մահ տանող քրիստոնեությունն էր:
5 Այսինքն` չեն ընդունել, այլ` արտաքին ճնշման ազդեցության տակ ընդամենը “հանձն են առել”:
6 Մանավորապես նկատի է առնվում “հանդերձյալներին”` սեւ կնգուղավորներին “հիշեցնողները”:
7 Նարեկացին այստեղ բերում է միջնադարյան հայ եղեռնապատումից մի դրվագ:

Ահա թե ինչպես “ընդունեցին” Արշակունի թագավորները, նրանց նախարարները եւ պարզապես հայը եկեղեցու առաջնորդներին: Նրանք, այլ ճար չունենալով, ստիպված էին անհատական վրիժառությամբ իրենց ոխը եկեղեցուց հանել:
- Գաղտնիության շղարշով է պատված եկեղեցու հիմնադրի` Գրիգորիսի մահը: Նա, ըստ Խորենացու, իր կյանքի վերջին շրջանում լեռներում “երկար տարիներ աներեւութաբար ապրելով”` այդտեղ էլ մահանում է: Թե՛ իր հոտից նրա կտրվելն ու մեկուսանալը եւ թե՛ նրա մահը հաստատ հայի վրիժառության պարագայով է պայմանավորված:
- Գրիգորիսին հաջորդող Արիստակեսը սպանվում է հայազուն Արքեղայոս անվամբ մեկի կողմից, ով Չորրորդ Հայքի վերակացուն էր (Խորենացի): Այդ սպանությանը Արշակունի տան մատը հաստատ խառն է եղել:
- Արիստակեսին հաջորդող Վրթանես կաթողիկոսի դեմ Տարոնում “լեռան բնակիչները նախարարների թելադրությամբ դավ են սարքում` կամենալով նրան սպանել”: Բայց մահափորձը չի ստացվում: Դրա հետեւանքը լինում է այն, որ հայկազուն հին երեք նախարարական տոհմեր (Բզնունյաց, Մանավազյան եւ Որդունի) ոչնչացվում են (տես Խորենացի), որում էլ, դժվար չէ ենթադրել, եկեղեցու մատն է խառը եղել:
- Նույն մեր Խորենացին վկայում է, որ Փայտակարանում եպիսկոպոս նշանակված “Գրիգորի սերնդից” Գրիգորն սպանվում է տեղի հայերի կողմից:
- Գրիգոր անվամբ մեկ այլի` Աղվանքի ու վրաց կողմերի եպիսկոպոս նշանակված Վրթանեսի որդու մահվան մասին էլ հիշենք. սրան էլ սպանել է տալիս տեղի թագավորը` նրան ձիու պոչից կապելով եւ մինչեւ մահանալը քարշ տալով:
- Վրթանեսից հետո նրա աթոռը ժառանգում է Հուսիկ որդին, ում այդ ժամանակվա Արշակունի թագավոր Տիրանը հրամայում է “ճիպոտներով այնքան երկար ձաղկել”, որ այդ ծեծից նա մահանում է (տես Խորենացի):
- Նույն Տիրան թագավորը կախաղան հանելով` սպանել է տալիս նաեւ, դեռեւս Գրիգորիսի կողմից քորեպիսկոպոս նշանակված, ոմն Դանիելի (տես Խորենացի):
- “Մեծ Ներսես” հորջորջված կաթողիկոսի` “Հունաստան գնալիս իրեն տեղապահ նշանակած Խադը” Արշակ թագավորի հրամանով “ծեծվում ու քարկոծվում է” եւ մի կերպ կենդանի է մնում:
- Թշնամանալից են լինում նաեւ Պապ թագավորի եւ Ներսես կաթողիկոսի հարաբերությունները: Մի օր թագավորը, արտահայտելով իր տոհմական թշնամանքը, եւ թեեւ կար “Հունաց թագավորի ահը”, այնուամենայնիվ, համարձակություն է ունենում նրան ասելու. “Դու իմ տունս քանդեցիր, ինձ վառեցիր” (Բուզանդ), (այս եւ հաջորդիվ ընդգծումներն իմն են): Եվ չկարողանալով տանել իր “տան թշնամուն”` նրան օրերից մի օր թունավորելով սպանել է տալիս (տես Բուզանդ): Այս ամենը մի՞թե քրիստոնեությունը կամովին ընդունելու մասին են վկայում:
Հարց է առաջանում. Արշակունի թագավորները բնական ատելությամբ լցված լինելով Գրիգորիսի տան նկատմամբ` ինչու՞ էին հանդուրժում նրա գոյությունը իրենց կողքին, ավելի ստույգ` իրենց գլխին: Այլ ելք չունեին` Գրիգորիսի տան թիկունքին կանգնած էր Բյուզանդիոնը, որին նրանք դեմ չէին կարող դուրս գալ, քանզի նույն այդ կայսրությունը նաեւ իրենց թիկունքին էր կանգնած եւ պաշտպանում էր իրենց` տոհմական թշնամի պարսկական Սասանյան դինաստիայից: Արշակունյաց թագավորական դինաստիան փրկելու խնդիրը կար. ահա եւ Արշակունի թագավորները հանուն դրա համակերպվում էին իրենց թշնամու ու դրա հիմնած եկեղեցու` իրենց երկրում անցանկալի գոյության իրողության հետ: Իսկ այդ թշնամին Արշակունյաց թագավորական դինաստիայի գոյությունը երկար չհանդուրժեց. Հայաստանում հաստատվելուց կարճ ժամանակ անց նա նրան վերացրեց (դրանից կարճ ժամանակ անց ինքն էլ, իհարկե, վերացավ. Սահակ Պարթեւը եղավ Գրիգորիսի տան վերջին արու զավակը…):
Գանք, սակայն, Հայաստանյայց եկեղեցու արածներին, որոնք հայ իշխանավորի (եւ ընդհանրապես հայի) մեջ անասելի վախ գցեցին, որից նա տակավին մեր օրերում չի կարողանում ազատվել:
Գրիգորիսից հետո նրա հիմնած եկեղեցին հետեւողականորեն շարունակեց նրա “գործը”` հայի նկատմամբ կենսաբանական ու հոգեւոր եղեռնը, հայի ուծացումը, հայազունների (հատկապես` հայ ազնվականության) ոչնչացումն ու հայրենիքից վտարումը, եկեղեցու առանց այդ էլ անչափելի հարստությունների բազմապատկումը, երկիր այլազունների ու խառնածինների բերումը եւ դրանց` Հայաստանի հարուստ վայրերի հատկացումը, եկեղեցու ռազմական ուժերի ամրապնդումը, հայ-հայ թշնամանքների սարքումը, երկիր հային թշնամի բանակների գայթակղում-բերումը եւ այլն: Հայոց սուրբ հողը դարձավ եկեղեցու ոտքի կոխան, նա էր ամեն ինչի սկիզբն ու վերջը (երկիրը մի փոքր շունչ էր քաշում պարսից տիրապետության ժամանակ միայն): Եվ ստացվում էր` ամբողջ երկիրը արարում, ստեղծում, քրիտինք էր թափում` անկշտում եկեղեցուն պահելու համար: Դա բացորոշ արտահայտվեց հատկապես “Ներսես Մեծ” հորջորջվող կաթողիկոսի ժամանակ: Խորենացին գրում է, որ հնուց ի վեր Հայաստանում “բորոտները հալածվում էին իբրեւ օրենքով պիղծ ճանաչված մարդիկ, ուրուկներին էլ փախուստի էին ենթարկում, որպեսզի ախտը նրանցից ուրիշների վրա չփոխադրվի1, նրանց կացարաններն անապատներն էին եւ ամայի տեղերը… Բացի դրանցից, հաշմանդամները չէին խնամվում, անծանոթ հյուրեր չէին ընդունվում, օտարականները պաշտպանություն չէին գտնում”: Ներսես կաթոողիկոսը, սակայն, իր լրումին հասցնելով Գրիգորիսի սկսածը, ամենալավագույն պայմանները ստեղծեց թափառաշրջիկների, մուրացկանների, ախտավորների ու օտարականներ համար. “Նա,-գրում է մեր նույն պատմիչը` Խորենացին,-հրամայեց, որ ամեն մի գավառում շինեն աղքատանոցներ, որպեսզի հունաց հիվանդանոցների նման մխիթարություն լինեն մարմնով վշտացածներին: Այս հիվանդանոցների վրա բաշխեց ավանները եւ ագարակները, որպեսզի իրենց արտերի արդյունքներից, արածող անասունների կթից ու բրդից բաժին հանեն եւ պարտավորաբար նրանց պետքերը հոգան… Նույնպես սահմանում է, որ բոլոր գյուղերում իջեւաններ շինվեն օտարականների համար, սնունդի տեղեր որբերի եւ ծերերի համար եւ խնամք չքավորների համար: Շինում է նաեւ անապատ եւ անմարդաբնակ տեղերում եղբայրանոցներ եւ մենաստաններ (այդ թվում` կուսանոցներ,-Ս.Մ.) եւ մենակյացների համար խրճիթներ”: Բուզանդն էլ ավելացնում է, որ “Ներսեսի…տարիներին Հայաստանի բոլոր սահմաններում չէր կարելի տեսնել աղքատներին մուրալիս. այլ այն ժամանակ նրանց հանգստի տեղերը, այսինքն` ուրկանոցները, բոլոր մարդիկ նրանց համար անում էին այն ամենը, ինչ-որ պետք է նրանց: Հենց այնտեղ նրանք առանց կարիքի էին ու լիացած”: Նկատենք, որ պատմիչների հիշատակած այդ բոլոր` խնամքի արժանացողները ոչ հայեր էին, քանզի հայերը դրա կարիքը չունեին: Եվ կաթողիկոսը իր այդ քայլով, փաստորեն, դարձավ այդպիսիններին Հայաստան հրապուրող-բերողը: Նա շարունակում էր իր կրոնի հիմնադրի` խեւապաշտությունը, հիվանդապաշտությունը, կուսապաշտությունը եւ նման այլ` մարդու բնությանը անհարիր պաշտամունքի ձեւերը իրականացնողը,-ինչ կարող ես ասել:
Կարելի է ասել` այդ Ներսեսի ժամանակ երկիրը վերածվել էր ուրկանոցներ, բորոտանոցներ, այլեւայլ ախտավորանոցներ, հյուրանոցներ կառուցող ու դրանք պահող մի երկիր: Էլ ինչպե՜ս թագավորը այդ կաթողիկոսին չասեր, թե “տունս քանդեցիր”` մի պահ մոռանալով նրա ահն ու սարսափը: Քանի որ խոսք եղավ Ներսես կաթողիկոսի մասին, հիշենք Բուզանդի` նրա մասին մեկ այլ ասած էլ: Ներսեսը “ում անիծում էր` նա անիծվում էր”: Հիրավի` նա անիծեց Արշակունյաց թագավորական դինաստիան եւ… այն վերացավ (իհարկե, դա չպետք է հասկանալ զուտ անիծելու իմաստով. նա իր չափով գործնականորեն ամեն ինչ արեց թագավորության վերջը տալու համար):
Եկեղեցական այդ անե՜ծքը… Եթե հնուց եկող “հոգեւոր” մի բան եկեղեցին կատարելության է հասցրել, ապա դա անեծքն է: Եվ հայ իշխանավորը որքա՜ն է վախեցել եկեղեցական անեծքից` պատմությունից ու իր ապրած իրականությունից իմանալով, որ այդ անեծքը վաղ թե ուշ իրականանում է, այսինքն որ` սնահավատությունից անցնելով իրականության ոլորտ` անիծողը ամեն ինչ անում է իր անեծքը կյանքի կոչելու համար:
Այս առումով Սյունյաց տան պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը իր “Պատմության” մեջ մի շատ բան ասող փաստ է հիշատակում: Սյունյաց մի իշխան եկեղեցուն մի կալվածք է “նվիրում”, որն ահա թե ինչպես է հիմնավորում. “Սա ես հանձնեցի իմ կամքով եւ ոչ թե հարկադրանքով… կամ թե չէ հարբած լինելով, այլ երկյուղ կրելով առաջին հայրապետներից2, իշխաններից ու սոսկալի նզովքներից… սրտիս սիրով տվեցի իմ հոգու փրկության համար”: Եկեղեցուց վախեցած հայ իշխանավորը գիտեր, որ երկրի տեր-տիրակալը եկեղեցին է եւ բավարարում չտալ նրա ընչաքաղցությանը, կնշանակեր զրկվել ոչ միայն իր ամբողջ իշխանությունից, այլեւ` իր ու իր տոհմի կյանքից:
Մի բան, որ անտեսեցին շատ-շատ հայ թագավորներ, նախարարներ, իշխաններ եւ իրենց ամեն ինչով կորստյան մատնեցին: Օրինակ, Ներսես կաթողիկոսի ժամանակ իր իշխանությունը վայելելու թվացողությունն ունեցող Հայր մարդպետը` զտարյուն հայազունը:
Բուզանդը պատմում է, որ մի օր նա իր պաշտոնի բերումով այցելում է եկեղեցուն պատկանող Աշտիշատ: Այցից հետո կաթողիկոսի տված ճաշկերույթի ժամանակ “երբ նա խմեց ու հարբեցավ (եւ կորցրեց զգոնությունը,-Ս.Մ.)… հարբած դրությամբ սկսեց նախատինք թափել Տրդատ թագավորի վրա, Հայոց Արշակունի թագավորների` կենդանիների եւ մեռածների վրա, նրանց ցեղի եւ արմատի վրա: “Ինչպե՞ս, ասում էր նա, այսպիսի տեղերը տվել են կանանց շորեր հագած հոգեւորականներին եւ ոչ թե տղամարդկանց”… Ասում էր. “Մենք այդ տեղերը կքանդենք. այստեղ պետք է արքունի ապարանք շինել””: Կաթողիկոսը, լսելով դա եւ անցնելով իր “աստծո” փեշի տակ, պարզ է, անիծում է ասողին, ասելով` “Ով որ ագահաբար աչք է դնում եւ ցանկանում է նրան (“աստծուն”,-Ս.Մ.) նվիրվածին3` նա չի հասնի այն նպատակին, ինչ-որ սպառնաց, այլ նրա գործած բազմաթիվ մեղքերը նրա մտադրությունը կխափանեն”: Եվ անեծքը իրականանում է. “Տիրոջ բարկության դատաստանը կատարվում է”, եւ Հայր Մարդպետը եկեղեցու գործակալներից մեկի` ոմն Շավասպի կողմից սպանվում է:
Եկեղեցին հայ իշխանավորի (եւ ընդհանրապես հայի) մեջ իր ահն ու սարսափը տարածում էր նաեւ իր սրբերով` Հակոբով, Կարապետով, Գեւորգով, Սարգսով…` Հայաստանում 301թ. ու դրանից հետո արյան գետեր հոսեցնողներով ու դրանց նվիրված տոներով: Եվ նա հասավ նրան, որ հայը սկսեց այդ “սրբերով” իր երեխաներին անգամ վախեցնել. “Սբ. Սարգիսը կգա…”, “Սբ. Կարապետը կգա…”…
Եվ 301-ից ի վեր հայ իշխանավորի մեջ մտած այդ վախը սերնդեսերունդ փոխանցվել եւ հասել է մինչեւ մեր օրերի իշխանավորը: Դե, եկեղեցին էլ միշտ հավատարիմ է մնացել իր վախեցնելու գործառույթին ու զինանոցին:
Այսօրվա հայ իշխանավորն էլ է եկեղեցուց վախեցած: Եվ դրա հիմքերը նա ունի (թեեւ դրանք այնքան ահասարսուռ չեն, որքան հին ժամանակներում): Եկեղեցին հնուց ժառանգած ու օրավուր աճող ահռելի հարստությունների է տիրում, որոնք անհամեմատ գերազանցում են պետականին: Ժամանակակից աշխարհում տակավին տիրում է նյութակռապաշտությունը, եւ եկեղեցին իր անչափելի նյութական հարստություններով ինչե՜ր ասես կարող է անել. իշխանավոր առնել-ծախել-փոխելը… նրա համար ի՜նչ են որ:
Մանավանդ որ նրա թիկունքին կանգնած է ժամանակակից հզոր գաղափարա-կրոնական ուժը` “Էկումենիկ ուղեգիծ”-ը ու դրա հովանավոր զանազան գերհզոր մասոնական ուժեր:
Եվ զարմանալի չէ, որ մերօրյա իշխանություններից եկեղեցին ինչ պահանջում է (պահանջում եւ ոչ խնդրում…)` տարածքներ, պետական հովանավորության տակ գտնվող հուշարձաններ ու շենքեր, հայ հոգեւոր ու մշակութային կյանքում մենատիրություն, եկեղեցաշինությանը զարկ տալ, հենց պետության կրոնականացում (կրոնապետության հաստատում) եւ այլն, ստանում է:
Եվ որքան իշխանավորը թույլ է լինում, այնքան եկեղեցին իր ցանկությունների մեծ բավարարում է ստանում:
Բայց պետք է ասել նաեւ, որ այսօրվա Հայաստանյայց եկեղեցին,
իր անձնակազմի առումով, միջնադարյանը չէ. նրա կազմը զգալի չափով հայացել է (կամ էլ` նրա խառնածին անդամների արյունը սերնդեսերունդ ինչ-որ չափով մաքրվել է), որը եւ հնարավորություն է տալիս մեր օրերի հայ իշխանավորին (եթե, իհարկե, նա գիտակցում է իր հայ լինելը) իր հինավուրց “վախը չափել” (կամ` “չափել տալ”), դրանով ձերբազատվել իր ավելորդ վախից եւ եկեղեցու հետ նստել մի կլոր սեղանի շուրջ:
Եվ միասին մտածել հայ տեսակի պահպանության ու նորոգումի մասին:

1 Մի՞թե սխալ էր արվում:
2 Պատկերացնու՞մ եք` երկյուղ է կրել անգամ առաջին հայրապետերից, այսինքն` Գրիգորիսից ու նրա սերունդ կաթողիկոսներից……
3 Ըստ կաթողիկոսի` դուրս է գալիս` իր “աստվածը” ագահ չէր, որ բռնագրավել էր Հայաստանի հողերի մեծ մասը……

Սերգեյ Մանուկյան
ԵՊՀ փիլիսոփայության եւ հոգեբանության ֆակուլտետի դոցենտ

“Լուսանցք” թիվ 149, մայիսի 14-20, 2010թ.


Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 84 other followers