Archive for the ‘Քրիստոնէություն’ Category

“Աստվածաշու՞նչ”, թե՞ “Բիբլիա”

April 9, 2011

Ո՞րն է Աստծո շունչը – 1

(վերլուծական հարցեր եկեղեցուն)

Հայ եկեղեցին իրեն կոչում է առաքելական V-րդ դարից (Քաղկեդոնի տիեզերաժողովից հետո): Վերջին հարյուրամյակներում այն ավելի շատ դարձել է կաթոլիկ, բողոքական, ավետարանական եւ ­”այլ տիպի հայեր­”-ից զատվելու միջոց: Առաքելական կրոնն ու կրոնականները եկեղեցու հոգեւոր քաղաքականությունը, Լեոի ­”Հայ կղերական դիվանագիտություն­” պատմական աշխատության վերլուծականներին համարժեք, դարձրել են արդի աշխարհիկ քաղաքականության մի մասը: Եթե ծավալվենք, ապա կարող ենք հանդիպել նաեւ մերօրյա ­”բիզնես­”-ի տիպիկ տարրերի… Տիպիկ է նաեւ այս կամ այն կուսակցության ու կառույցի պես՝ ­”ով մեզ հետ չէ, նա հայ չէ­” մեկնաբանությունը շահարկելը:

Ահա այսպես կրոնական ու հետո նաեւ կուսակցական պատկանելության ահեղ դրդմամբ մենք ոչ թե զտարյուն հայ ենք, այլ՝ քրիստոնյա (իր տեսակներով եւ աղանդներով), դաշնակցական, համայնավարական, հանրապետական, ընկերվարական, ազատական ու այլ հայեր ենք… Ծագումը՝ Գենն ու Արյունը մի կողմ ենք դրել եւ (հիմնականում՝ ապազգային) կրոնով ու գաղափարախոսությամբ ենք որոշում մեր հայ լինելը. ահա թե ինչ աստիճանի մանր խնդիրներ ենք արծարծում ներկայումս՝ օտարածին հոգեւոր-գաղափարական ներմուծությունների թելադրմամբ ու պարտադրմամբ:

Կղերականներն ասում են՝ էլ ի՞նչ հայ, եթե քրիստոնյա չես, դաշնակցականներն էլ կես կատակ-կես լուրջ ավելացնում են՝ մենք նախ դաշնակցական ենք, հետո՝ հայ, համայնավարները պատրաստ են հայ լինելն ուրանալ հանուն միջազգային բանվորա-գյուղացիական համերաշխության, իսկ ազատականները՝ հանուն աշխարհայնացման… Վա՜յ քեզ, հայություն, եթե շուտափույթ չազատվես այս կարգի փրկիչներից, ովքեր ազգն ու ծագումը, հայրենիքն ու առաքելությունը ստորադասում են իրենց նեղանձնական (նեղկազմակերպական) եւ շատ հաճախ էլ՝ այլազգիների շահերին: ­”Դե ե՛կ վարդապետ ու մի խենթացիր­”…

Այս հոդվածում կանդրադառնանք աստվածաշնչյան մի շարք անհեթեթությունների, որոնց պատճառով թեկուզ այս գիրքը չի կարող ­”սուրբ­” կոչվել: Նախ, ամբողջ ­”Հին կտակարան­”-ը ­”աստվածային­” կեղծիքներով լի պատմության ժողովածու է, հրեական անհիմն ընտրյալության, ­”ռասիզմի, ֆաշիզմի եւ շովինիզմի­” աննախադեպ դրսեւորումներով, անառակություն ու խարդախություն քարոզող անհեթեթ հեքիաթներով եւ սարսափազդու եհովականությամբ համեմված… Հետո, բոլոր ազգերը օգտագործում են ­”Բիբլիա­” (գիրք) տերմինը եւ ­”չգիտես­” ինչու մեզանում այն թարգմանվեց որպես ­”Աստվածաշունչ­”: Ո՞ւմ թույլտվությամբ, Աստծո՞… Այդ դեպքում ո՞ր Աստծո… Եթե մի ­”Գիրք­” գրվում է մի քանի դար ու այն գրում ու վերարտադրում են տարբեր մարդիկ, ի՞նչ Աստծո շնչի մասին է խոսքը:

Մի՞թե այսքան կույր են եղել մեր պապերը, եւ արդյո՞ք ավելի կույրը հիմա մենք չենք: Թե՞ պարտադրանքի թմրեցուցիչ լծից չենք ցանկանում ազատագրվել, ժողովուրդն ասում է՝ էշ նստելը մի ամոթ է, էշից իջնելը՝ մի այլ: Ա՛յ այսպես էլ ապրում ենք, սակայն, ցավոք, արդեն էշին մեր ուսերին տանելով… Քանզի կուրությունը կամ կուրություն խաղալը նույնն են ըստ էության:

Քրիստոնեությունը եթե միայն բռնությամբ մտնելով բավարարվեր, մի կերպ կարելի էր հաշտվել այդ եղելության հետ, սակայն, հիմնահատակ ավերվեց հայոց հինավուրց մշակույթն ու հայոց բազմահազարամյա արձանագրված պատմությունը: Այս ամենն արվեց, որպեսզի հայության խորքից հիմնահատակ դուրս հանվի նրա պատմական հիշողությունը: Բայց փա՜ռք Արարչին, Հայ Աստվածներին, որ անջնջելի պահեցին հայի գենետիկ հիշողությունը… Ոչ մի երկրում քրիստոնեությունը այսպես բարբարոսաբար ու դաժանորեն չի գործել, եւ դա անհնար է մոռանալ… Սա դեռ քիչ համարելով՝ մի շարք ծախու պատմաբանների միջոցով էլ փորձեցին ամրագրել, որ մենք որպես ազգ ձեւավորվել ենք քրիստոնեությունն ընդունելուց հետո, կարծելով, թե այլեւս անհնար է վերականգնել հայոց պատմությունը: Տխմարություն, տգիտություն եւ դավաճանություն. ավելի մեղմ որակում հնարավոր չէ տալ…
Հույներն ու հռոմեացիները քրիստոնեություն, իսկ պարսիկներն ու եգիպտացիները մահմեդականություն ընդունելիս չավերեցին իրենց անցյալը, ու հիմա հպարտանում, ամուր հենվում են իրենց ակունքներին, այդ ակունքները պահեցին նաեւ հնդիկները՝ բուդդայականության անցման ժամանակ: Մեզանում քրիստոնեությունը որպես վրիժառություն մտավ, եւ արդեն շատերի համար գաղտնիք չէ, որ Գրիգոր Լուսավորիչ կոչեցյալը հիմնականում Խավարիչ (մեր շատ մեծերի բնորոշմամբ) դարձավ ու խամրեցրեց հայոց փառապանծ անցյալը: Սակայն, միայն խամրեցրեց: Այն վերստին հառնում է, եւ շատ շուտով ամենաբարձր ամբիոններից կխոսեն այս եւ ավելի սարսափելի եղելությունների մասին…

Մենք առիթով նույնպես կանդրադառնաք այս կարեւորագույն թեմային…

Ինչեւէ, Հայ եկեղեցին, այնուամենայնիվ, կառուցվեց հին ավանդույթների, տոների ու ծեսերի վրա (նաեւ՝ տաճարների ավերակների, քանզի դրանք կառուցված էին հզոր էներգետիկ տարածքներում)՝ պահպանելով ազգային որոշակի արժեքներ, միայն օտար մեռելները սկսեցին մեզ համար չգիտես (՞) ինչու սրբանալ… Եվ մի անգամ էլ հայ եկեղեցին լուրջ հերոսություն արեց, ու Քաղկեդոնի տիեզերաժողովից (451թ.) հետո հնարավորինս պահպանեց իր ինքնուրույն դեմքն ու ազգային նկարագիրը: Այո՛, մեր եկեղեցին համեմատական կարգով որոշակիորեն ազգային է աշխարհի բոլոր նմանատիպ եկեղեցիների շարքում: Այժմ էլ այն կարող է մեծագույն սխրանք գործել՝ ազգայնանալով վերջնականապես, դառնալով հիրավի համահայկական կառույց, ու դրա համար շատ բան պետք չէ, անհրաժեշտ է դեն շպրտել ջհուդա-հրեական ­”Հին կտակարանը­”՝ տեղը դնելով Հայոց պատմությունը՝ ի սկզբանե՝ իր ծագումնաբանությամբ, որը հուրախություն մեզ ամեն դեպքում պատառիկներով պահպանվել ու գտնվել է եւ՛ մեզանում, եւ՛ այլ հին ազգերի մոտ… Երբ եկեղեցին որպես ակունք հենվի այն տաճարի իմաստնությանը, որի վրա ինքն է կառուցված, ապա ամեն հայ, անխոս կխոնարհվի իր պատմության ու առաքելության առջեւ, իր ազգի ու հայրենիքի անցյալի ու գալիքի առջեւ: Հային ի վերուստ ծանոթ է փրկչության ու օծյալության խորիմաստ խորհուրդը եւ, դրանք խարսխելով մեր պատմությանը, տիեզերածին հավատքին, մենք իսկապես հայկականորեն կբռնենք Արարչի հետ մերձեցման ուղին՝ մեզ համար միա՛կ ճշմարիտ ուղին:

Եվ մինչ մեր հոգեւորականներն ու հանրությունը այս մասին լրջորեն կմտորեն, մենք կներկայացնենք խոստացած աստվածաշնչյան ­”մանրապատումները­”…

- (Ծննդոց, գլ. ԺԲ) – ­”Եւ Եհովան ասեց Աբրամին. Գնա քո երկրիցը, եւ քո ազգականներիցը, եւ քո հօր տանիցն այն երկիրը, որ ես քեզ ցոյց կ՛տամ: Եւ ես քեզ մեծ ազգ պիտի շինեմ, եւ քեզ օրհնեմ, եւ քո անունը մեծացնեմ եւ դու օրհնեալ կ՛լինիս: Եւ քեզ օրհնողներին կ՛օրհնեմ եւ քեզ անիծողներին կ՛անիծեմ. եւ երկրի բոլոր ազգերը քեզանով կ՛օրհնուին­”: – Ահա, այսպես միշտ սեփական օրրանն ու նախնյաց լքելով, հրեաները տիրում են ուրիշ ազգերի հայրենիքներին (ներկայումս՝ $-եհովայով) ու սրբություններին, որովհետեւ դա հուդազունների եւ քրիստոնյաների Եհովա աստվածն է ասել, որը չգիտես ինչու եւ ինչպես նրանց ընտրյալ ազգ է հռչակել, եւ ով ընդդիմանա՝ հուր-հավիտյան կանիծվի… Ապուշության, գուցե թե ապուշացման յուրօրինակ ու բացարձակ դրսեւորում, հայրենալքության, ծավալապաշտության դասական օրինակ: Եվ հայը, որը նախանձախնդրորեն պաշտում է իր Ազգն ու Բնօրրան-Հայրենիքը, աղոթում է հանուն այս տխմարության իրականացմա՞ն…

- (Ծննդոց, գլ. ԺԲ) – ­”Եւ այն երկրումը սով եղավ, եւ Աբրամն իջաւ Եգիպտոս այնտեղ պանդխտութեամբ բնակուելու համար, որովհետեւ սովը սաստիկ էր այն երկրումը: Եւ եղաւ երբ որ նա Եգիպտոսը մտնելու մօտեցաւ, իր կնոջը՝ Սարային ասեց. Ահա գիտեմ որ դու մի գեղեցիկ տեսքով կին ես: Եւ անպատճառ երբ Եգիպտացիք քեզ տեսնեն, ասելու են՝ Սա նորա կինն է. եւ ինձ կ՛սպանեն, բայց քեզ ողջ կ՛թողնեն. Ասիր թէ դու իմ քոյրն ես. որպէս զի քո պատճառովն ինձ համար լավ լինի, եւ քո պատճառովն իմ անձն ապրի: Եւ եղաւ երբոր Աբրամը Եգիպտոս մտաւ, Եգիպտացիք տեսան այն կինը, որ շատ գեղեցիկ էր: Եւ Փարաւօնի իշխաններն էլ տեսան նորան եւ գովեցին նորան Փարաւօնի առաջին. եւ կինը տարուեցաւ Փարաւօնի տունը: Եւ նա նորա պատճառովը Աբրամին բարիք արավ. եւ նա ոչխարներ եւ արջառներ եւ էգ էշեր եւ ուղտեր ունեցաւ: Եւ Եհովան մեծ հարուածներով պատժեց Փարաւօնին եւ նորա տունը Աբրամի կնոջ Սարայի համար: Եւ Փարաւօնը կանչեց Աբրամին, եւ ասեց. Այս ի՞նչ է որ արիր ինձ. ինչու՞ ինձ չ՛յայտնեցիր, թէ նա քո կինն է: Ինչու՞ համար ասացիր, թէ իմ քոյրն է. եւ ես նորան ինձ համար կին էի առնում. բայց հիմա ահա քո կինը, առ և գնա: Եւ Փարաւօնի մարդկանցը պատուիրեց նորա մասին, եւ նորանք ճանապարհ դրին նորան եւ նորա կնոջը եւ նորա բոլոր ստացուածքը­”: – Այս դրվագում արդեն բացահայտվում է Եհովայի ու նրա ընտրյալ հրեաների նախահոր ի ծնե ստոր եւ խարդախ լինելու հանգամանքը: Խաբեությունը, անբարոյականությունը (կնոջը հանուն անձնական բարեկեցության ուրիշին տալը (կավատության դասական օրինակ)) օրենքի ուժ են ստանում: Ուստի, այլեւս զարմանալի չէ, որ Եհովան պատժում է ոչ թե տականք Աբրամին, այլ՝ Փարավոնին, որին ստորաբար խաբել են, եւ որը ասպետաբար ներում է հայցում, չնայած դիմացինը այլասերվածի մեկն է: Իսկ սա ոչ միայն չի զղջում, այլեւ՝ իր ­”տանիք­” Եհովայի օգնությամբ իր հետ տանում է խարդախությամբ ստացած ընծաները: Ճիշտ նույն կերպ է վարվում Աբրամը նաեւ հետագայում՝ ­”հարավային երկիրը գնալուց, Կադէսի եւ Սուրի մէջ բնակուելուց եւ Գերարումը պանդուխտ լինելուց­” հետո: Ժողովուրդն ասում է. – ­”Օձը տաքացնողին է կծում­”: – ­”Եւ Աբրամը հարուստ էր անասուններով, արծաթով եւ ոսկիով…­”: – Ահա՛ ­”գերագույն աստծո եւ նրա ընտրյալ ժողովրդի­” գերնպատակը, ազգային արժեքային համակարգը, որն անփոփոխ է նաեւ այսօր: Այո՛, հրեաները պահպանում են իրենց օրենքները, իսկ մե՞նք…

- (Ծննդոց, գլ. ԺԵ) – ­”Եւ նա ասաց. Ով Տէր Եհովայ ինչո՞վ գիտենամ թէ ես նորան կ՛ժառանգեմ: Եւ նա ասաց նորան. ինձ համար մի երեք տարեկան երինջ, եւ մի երեք տարեկան այծ, եւ մի երեք տարեկան խոյ, եւ մի տատրակ, եւ մի աղաւնու ձագ առ: Եւ նա այս բոլորն առաւ նորա համար, եւ նորանց մէջտեղիցը կտրտեց, եւ ամեն մէկ կտորը միւս կտորի դէմ ու դէմ դրաւ. բայց թռչունները չ՛կտրեց: Եւ կտրած դիերի վերայ գիշատիչ թռչուններն իջան, բայց Աբրամը ետ քշեց նորանց: Եւ երբոր արեւը մար էր մտնում, Աբրամի վերայ մի խոր քուն եկաւ, եւ ահա նորա վերայ մի մեծ խաւարի սոսկում ընկաւ: Եւ Եհովան ասեց Աբրամին. Ստոյգ գիտենաս, որ քո սերունդը մի երկրում, որ իրանցը չէ, պանդուխտ կ՛լինի, եւ ծառայութիւն կ՛անեն, եւ նորանց չորս հարիւր տարի կ՛չարչարեն: Բայց այն ազգն էլ, որին արդէն կ՛ծառայեն, ես կ՛դատեմ. եւ նորանցից յետոյ մեծ ստացուացքով դուրս կ՛գան: Եւ դու խաղաղութեամբ քո հայրերի մօտ կ՛գնաս. լաւ ծերացած կ՛թաղուիս­”: – Դե ինչ, դադարենք այլեւս զարմանալ, քանզի ­”սուրբ­” գիրքը ողողված է նման ­”սուրբ պատմություններով­”: Եվ այսպես, Եհովայի ու Աբրամի շուկայական հարաբերություններից հետո Եհովան որոշում է Աբրամի ցեղին տանել օտար երկիր ստրկության եւ 400 տարի ծառայելուց հետո խոստանում է մեծ ունեցվածք (մազոխիզմի դասական օրինակ): Այնուհետեւ, ­”արդարագույն աստված Եհովան­” պատժում է այն ազգին, որն իր իսկ պատվերով շահագործել է հրեաներին (սադիզմի դասական օրինակ): Այնպես որ, այս աստծուն (մեր պարագայում գուցեեւ՝ չաստծուն) ծառայեք, թե չծառայեք, միեւնույնն է պատժվելու եք, հայ քրիստոնյա եղբայրներ ու քույրեր, դու՛ք չէ, որ Եհովայի ընտրյալն եք…

- (Ծննդոց, գլ. ԺԶ) – ­”Եւ Աբրամի կինը Սարան չէր ծնում նորա համար, եւ նա մի Եգիպտացի աղախին ունէր անունը Հագար: Եւ Սարան ասեց Աբրամին. Ահա Եհովան ինձ արգիլեց ծնելուց, ուրեմն աղախնիս մօտ մտիր. գուցէ նորանից որդի ստանամ: Եւ Աբրամը Սարայի ձայնին լսեց: Եւ Աբրամի կինը Սարան իր Եգիպտացի աղախին Հագարն առաւ, Աբրամը Քանանի երկրում տասը տարի բնակելուց յետոյ, եւ տուաւ նորան իր մարդին Աբրամին՝ որ նորան կին լինի: Եւ նա մտաւ Հագարի մօտ, եւ նա յղացաւ. եւ երբոր տեսաւ թէ յղի է, իր տիկինը իր աչքի առաջին անարգուեցաւ: Եւ Սարան ասեց Աբրամին. Իմ անիրաւութիւնը քեզ վերայ լինի. ես իմ աղախինը քո գիրկը տուի, եւ երբոր տեսաւ թէ յղի է, ես նորա աչքի առաջին անարգուեցայ. Եհովան իմ ու քո մէջտեղը դատաստան անէ: Եւ Աբրամն ասեց Սարային. Ահա քո աղախինը քո ձեռքին է, արա նորան ինչ որ հաճոյ է քո աչքին. եւ Սարան նեղեց նորան, եւ նա փախաւ նորա երեսիցը: Եւ Եհովայի հրեշտակը գտաւ նորան անապատումը ջրի աղբիւրի մօտ Սուրի ճանապարհի վերայ լինող աղբիւրի մօտ. Եւ ասեց. Ով Սարայի աղախին Հագար, ո՞ր տեղից ես գալիս, եւ ու՞ր ես գնում: Եւ նա ասեց. Ես իմ տիկին Սարայի երեսիցը փախչում եմ: Եւ Եհովայի հրեշտակն ասեց նորան. Ետ դարձիր քո տիկնոջ մօտ, եւ նորա ձեռքի տակ խոնարհուիր…­”: – Այստեղ պատմությունը դադարեցնելով՝ մի համեմատություն անենք: Երբ Եվան ­”բարին ու չարը­” ճանաչելու համար Ադամին ­”արգելված ծառի­” պտուղն է ուտեցնում, Եհովան աներկբա պատժում է նրանց, իսկ երբ իր կողմից ­”ծնելն արգիլելը­” խախտվում է, նա ոչ միայն չի պատժում փոխադարձ կավատներ Աբրամին եւ Սարային, այլեւ՝ անարգված Հագարին ստիպում է խոնարհվել իրեն պղծողների առջեւ, որը հետ գալուց հետո, հետագայում ավելի մեծ անարգանքի է ենթարկվում ու այնուհետեւ վտարվում: Այո՛, երբ Ադամն ու Եվան փորձում են իմաստնանալ, իսկապես մերձենալ իրական Արարչին (եւ ոչ թե Աստծո գործերին խառնվել), ինքնակոչ աստված Եհովան անմիջապես պատժում է լուսավորության այդ ձգտումը, իսկ ահա, անբարոյականությունը, խավարն ու տգիտությունը, սնոտիապաշտությունը նրա կողմից պաշտելի ու պաշտպանելի են, եւ սա նույնպես հասկանալի է: Իսկ հայի առաքելությունը լույս սփռե՛լն է, եւ ոչ՝ խավարապաշտությունը:

Մեր Աստվածները մեզ ոչ թե թողնում են օգտվել ­”ծառի պտուղից­”, այլ իրենք են լցնում մեր հոգիները սիրո, գիտության, լույսի ու իմաստնության պտուղներով… Իսկ որ Եհովան հենց ինքը խավարն է, ապացուցում է հետեւյալ դրվագը.

- (Ծննդոց, գլ. ԼԲ) – ­”Եւ Յակոբը մինակ մնաց, եւ մի մարդ գոտեմարտում էր նորա հետ մինչեւ արշալոյսի ծագելը: Եւ տեսաւ որ չկարողացաւ նորան յաղթել, նորա զըստի ամոլաջլին դիպաւ. եւ Յակոբի ամոլաջիլը թուլացաւ նորա գոտեմարտած ժամանակը: Եւ նա ասեց. թող տուր ինձ, որովհետեւ արշալոյսը ծագեց. եւ Յակոբն ասեց. – Չեմ թողիլ քեզ՝ մինչեւ որ ինձ չօրհնէս: Եւ նա ասեց նորան, Ի՞նչ է անունդ. նա էլ ասեց. Յակոբ է: Եւ նա ասեց. Այլ եւս քո անունը Յակոբ չասուի, այլ Իսրայել, որովհետեւ Աստուծոյ հետ եւ մարդկանց հետ մարտնչեցիր եւ յաղթեցիր: Եւ Յակոբը հարցրեց եւ ասեց. Աղաչեմ՝ անունդ ասիր: Եւ նա ասեց. Ինչու՞ ես իմ անունը հարցնում. եւ նա օրհնեց նորան այնտեղ: Եւ Յակոբն այն տեղի անունը Փանուէլ դրաւ, որովհետեւ ասեց. Դեմ առ դեմ տեսայ Աստուծոյն, եւ իմ անձը ողջ մնաց­”: – ­”Իսրայել­” նշանակում է Աստծո (իմա՝ Եհովայի) հետ գոտեմարտող: Այստեղ առավել քան ակնհայտ է, որ Եհովան, որը մարդու տեսքով մարտնչում է Հակոբի հետ, չի կարողանում հաղթել նրան. ա՜յ քեզ աստված… Այդ նույն Եհովան չարքի պես վախենում է արշալույսից, եւ քանզի երեւակվող արեւածագը նրա համար մահ է նախապատրաստում, նա իրեն պարտված է համարում, եւ խնդրում է Արեւից փախչելու թույլտվություն՝ օրհնելով Հակոբին: Իսկ ո՞վ է փախչում Արեգակի լույսից… Պարզից էլ պարզ է:

Աստվածաշու՞նչ­”, թե՞ ­”Բիբլիա­”

Ո՞րն է Աստծո շունչը – 2

(վերլուծական հարցեր եկեղեցուն)

…Մի շատ կարեւոր դրվագ էլ ներկայացնենք ինքնակոչ աստծո վերաբերյալ, որ բազմաթիվ զեղծարարություններից եւ ­”սրբագրություններից­” հետո էլ, որպես ճշմարիտ վկայություն այդ ինքնակոչության, մնացել է:
- (Ծննդոց, գլ. Զ) – ­”…Եւ Աստուած խօսեց Մովսէսի հետ եւ ասեց նորան. Ես եմ Եհովան: Եւ երեւեցայ Աբրահամին, Իսահակին եւ Յակոբին Ամենակարող Աստուծոյ անունով, բայց իմ Եհովայ անունովը նորանց չ՛յայտնուեցայ, որ նորանց տամ Քանանի երկիրը ուր որ պանդխտացան… Եւ ձեզ ինձ համար ժողովուրդ վեր կ՛առնեմ, եւ ձեզ համար Աստուած կ՛լինիմ. եւ պիտի գիտենաք որ ես եմ Եհովան ձեր Աստուածը՝ ձեզ Եգիպտացիների ծանր գործքերի տակիցը հանողը…­”: – Այստեղ Եհովան խոստովանում է, որ ինքն Ամենակարող Աստվածը չէ եւ ստորաբար ստելով է Արարչի անունից հանդես եկել: Իսկ իր ընտրյալ ժողովրդին պարզաբանում է, որ նրանց եգիպտացիներից կփրկի, եթե իրեն ճանաչեն որպես Աստված, եւ որ ինքն ընդամենը խավարասեր Եհովան է: Ահա թե ում են ապավինում միլիոնավոր մարդիկ՝ ­”Հայր Աստված­” կանչելով, թախանձագին ­”Տեր ողորմե՜ա­” ձայնակցելով, ահա թե ինչու է մարդկությունը խելահեղորեն գահավիժում դեպի կործանում, անդունդ՝ խավարի իշխանություն, ընդ որում, այդ անկման մեջ առաջատարը առավելապես մենք՝ հայերս ենք… Ու դեռ շարունակում ենք հպարտանալ, որ առաջինը մենք ենք… Ականջդ կանչի Ագաթանգեղոս, որ նկարագրեցիր այդ վայրագությունները, որոնք քրիստոնեական մուտքի աննախադեպ ­”սիրո­” դրսեւորումներից էին մեր ազգի հանդեպ:
- (Ծննդոց, գլ. ԺԹ) – ­”Եւ Ղովտը Սեգովրից վեր գնաց եւ սարումը բնակուեց, եւ իր երկու աղջկերքն իր հետ. որովհետեւ վախենում էր Սեգովրումը բնակուելու եւ բնակուեց մի այրում ինքը եւ իր երկու աղջկերքը: Եւ մեծն ասեց պզտիկին. Մեր հայրը ծեր է, եւ երկրիս մէջ մարդ չ՛կայ մեզ մօտ գալու համար ինչպէս ամեն երկրի սովորութիւնն է: Եկ մեր հօրը գինի խմեցնենք, եւ նորա հետ պառկենք, եւ մեր հօրիցը սերունդ յարուցանենք: Եւ այն գիշերը իրանց հօրը գինի խմեցրին, եւ մեծ աղջիկը գնաց եւ իր հօր հետ պառկեց. եւ Ղովտը չիմացաւ նորա պառկելը եւ վեր կենալը: Եւ եղաւ որ միւս օրը մեծ աղջիկը պզտիկին ասեց. Ահա երէկ գիշեր հօրս հետ պառկեցի, այս գիշեր էլ նորան գինի խմեցնենք, եւ դու գնա հետը պառկիր, եւ մեր հօրիցը սերունդ յարուցանենք: Եւ այն գիշերն էլ իրանց հօրը գինի խմեցրին, եւ պզտիկ աղջիկը վեր կացաւ նորա հետ պառկեց, եւ Ղովտը չիմացաւ նորա պառկելը եւ վեր կենալը: Եւ Ղովտի երկու աղջկերքը իրանց հօրիցը յղացան: Եւ մեծը որդի ծնեց եւ անունը Մովաբ դրաւ. նա է Մովաբացիների հայրը մինչեւ այսօր: Եւ պզտիկն էլ որդի ծնեց, եւ նորա անունը Բենամմի դրաւ. սա է Ամմոնի մարդկանց հայրը մինչեւ այսօր­”: – Սա, իհարկե, ավելին է, քան պոռնկությունը… Եվ այստեղ էլ Եհովան, իր բնույթի համաձայն, վարձատրում է անառակ քույրերին, չնայած կարող էր մի երկու որձ ուղարկել՝ այդ երկու վիժվածքին հանգստացնելու համար (ներողություն եմ հայցում ընթերցողներից, բայց այլ բնութագրում չունեմ – Ա.Ա.), սակայն նա այլ կերպ է վարվում, անառակների ժառանգներին նախահայրեր է դարձնում… Սրբազան պոռնկության դասական օրինակ:
- (Ծննդոց, գլ. ԻԷ) – ­”Եւ եղաւ երբոր Իսահակը Յակոբին օրհնեց վերջացրեց, եւ եղավ հէնց որ Յակոբը դուրս եկաւ իր հօր Իսահակի առջեւից, նորա եղբայր Եսաւը եկաւ որսիցը: Նա էլ խորտիկներ շինեց եւ բերաւ իր հօր մօտ, եւ ասեց հօրը. Վեր կաց, հայր իմ, եւ կեր քո որդու որսիցը, որ քո հոգին ինձ օրհնէ: Եւ նորա հայրը Իսահակը ասեց նորան. Դու ո՞վ ես: Եւ նա ասեց. Ես քո անդրանիկ որդի Եսաւն եմ: Եւ Իսահակը մեծ սարսափով սաստիկ սարսափեց եւ ասեց.Ապա նա ո՞վ էր, որ որս էր որսել եւ բերել ինձ համար, եւ ես ամենիցը կերայ քո գալուց առաջ եւ օրհնեցի նորան. նա օրհնուած էլ կ՛մնայ: Եւ երբ որ Եսաւը լսեց իր հօր խոսքերը, մեծ եւ դառն աղաղակով սաստիկ լաց եղաւ, եւ ասեց իր հօրը, Ինձ էլ օրհնիր, հայր իմ, ինձ էլ: Եւ նա ասեց. Քո եղբայրն եկաւ նենգութեամբ եւ առաւ քո օրհնութիւնը: Միթե՞ նորա անունը Յակոբ չեն ասում. եւ ահա սա երկու անգամ է որ ինձ խաբել է. իմ անդրանիկութիւնն առաւ, եւ հիմա էլ ահա օրհնութիւնս առաւ, եւ ասեց. Ինձ համար օրհնութիւն չե՞ս թողել: Եւ Իսահակը պատասխանեց եւ ասեց Եսաւին. Ահա նորան քեզ վերայ իշխան դրի, եւ իր բոլոր եղբայրները տուի նորան ծառաներ լինելու համար.եւ ցորենով ու գինով հաստատեցի նորան. եւ հիմա քեզ ի՞նչ անեմ, որդիս…­”: – Եհովայի ու իսահակների համար կարեւորը արդարության վերականգնումը չէ, այլ խաբեբային առաջ մղելը, սին առաքինությունը եւ կեղծ աստվածապաշտությունը հովանավորելը: Ահա այսպես էլ առաջնորդվելով ցայսօր՝ խարդախությամբ ու նենգությամբ, Եհովայի ընտրյալները տիրում են այլոց անդրանիկությանը, օրհնությանը, առաքելությանն ու երկրներին, սակայն, դրանով նրանք կատարելության չեն հասնում (հասկանալով դա), բայց լուծում են շատ կարեւոր խնդիր՝ խաչ են քաշում այլոց առաքելություններին (նույնն է՝ խաչին են հանում ամբողջ ազգերի)… Իսկ մենք սա հասկանու՞մ ենք: Ե՞րբ ենք գիտակցելու, որ մեր սրբազան լեռնաշխարհում մեր սրբազան ծագումը խլված է մեզնից…
Իհարկե, կարող ենք էլի տասնյակ օրինակներ բերել, թե ինչպես է Եհովան ջհուդա-հրեական ցեղերին ուղարկում այս կամ այն երկիրը թալանելու, ավերելու, սրբապղծելու, դավադրելու, սպանելու եւ ուրիշ այլանդակությունների համար, այսպես կոչված հին կտակարանում չկա մի էջ, որը պղծությամբ պարուրված չլինի… սակայն, դա այս դեպքում զուտ ժամանակի վատնում կլինի, պարզապես բավարարվենք այսքանով եւ որպեսզի խորապես ծանոթանաք այդ ­”Աստվածաշունչ­”-ին (կրկին՝ ափսո՜ս անվանում), նախ այն առանց նախապաշարումների կարդացեք, որից հետո խորհուրդ կտանք ընթերցել Տաքսիլի ­”Զվարճալի ավետարան­”-ը, Հոլլբախի ­”Սրբերի պատկերասրահ­”-ը, հայ պատմաբան Լեոի ­”Հայ կղերական դիվանագիտությունը­”, Վոլոդյա Գրիգորյանի ­”Մերկ ու տկլոր. Անհեթեթ Ավետարաններ-ժողովրդախժռ տերեր­”, Արամ Հովհաննիսյանի ­”Զարհուրելի Եհովան­”, Հակոբ Սանասարյանի ­”Համակարգված դավադրություն­”, Լեւոն Սողոմոնյանի ­”Գրիգոր լուսավորի՞չ, թե՞ խավարիչ­” աշխատությունները եւ այլն (նաեւ՝ համաքրիստոնեական ­”Էկումենիկ ուղեգիծ­” փաստաթուղթը), ու ձեզ համար առավելագույնս կբացահայտեք քրիստոնեության ու վերջինիս հռչակած սրբերի իրական դեմքը… խե՜ղճ Հիսուս Քրիստոս, ու՞մ եւ ինչի՞ համար խաչվեցիր…
Նաեւ փոքր-ինչ ուշադրություն դարձրեք ­”սուրբ­” գրքում ամրագրված թվաբանական պարզագույն սխալներին (ընդհուպ՝ Սեմի, Քամի ու Հաբեթի պարագայում…), որը հաստատապես հիմնավորում է այն ճշմարտությունը, որ այս գիրքը, դարեդար գրվելով (որում ­”չգիտես­” ինչու չեն ներառվել Հուդայի, Հովհաննեսի եւ այլոց ­”պարականոն Ավետարանները­”), պարբերաբար կեղծվել է, իսկ այն կցկտուր տվյալներն էլ, որոնք աշխարհի հնագույն ազգի ու պետության՝ հայերի եւ Հայաստանի մասին թողնվել են, ոչ մի պատկերացում չեն տալիս մարդկության օրրանի եւ փրկության երկրի մասին: Միտումն ավելի քան ակնհայտ ու հասկանալի է: Իսկ ինչ վերաբերում է տասը պատվիրաններին, դրանցից եւ ոչ մեկը Եհովան ու նրա ընտրյալները չեն կատարում, դրանք գրված են այլ ազգերի համար, որպեսզի նրանց խաբելն ու շահագործելը հեշտ լինի…
Ամեն դեպքում մեկ անգամ էլ առավել սթափ նայեցեք ­”քրիստոնեական­” կոչվող աշխարհին ու նրա դերակատարներին եւ անփոփոխ կտեսնեք ­”Հին կտակարան­”-ի պոռնկություններն ու խարդախությունները, ավերածությունները, ­”հոգեւոր եւ աշխարհիկ­” մարդկանց աներեւակայելի այլանդակությունները: Ո՛չ, սա շեղում չէ, որը հաճախ կոծկվում է ­”արեւմտյան արժեքներ­” անվամբ, այսպես եղել է, այդպես էլ շարունակվում է, այդպես գրված է ­”սուրբ­” գրքում… Իսկ այժմ, եթե ցանկություն ունեք, խաչակնքե՜ք, բայց միեւնույնն է՝ ոչի՛նչ չի փոխվելու…
Մենք ենք մեր կյանքը փոխելու: Մեկ ուղի կա. մեր առաքինությամբ ու առաքելությամբ՝ ­”Փոքր Մհերին­”-ին ­”քարանձավից­”՝ մեր փակված հոգուց դուրս բերելով……

Հ.Գ. – Մենք չենք առաջարկում քրիստոնյաների պես՝ ջարդուփշուր անելով վերջ տալ քրիստոնեությանը, այն 1700-ամյա մշակութային արժեք է, այլ պահանջում ենք վերանայել այնտեղ արծարծվող սին եւ օտար արժեքները, բարքերը, հայության հետ բացարձակապես կապ չունեցող ստահոդ պատմությունները, ինչը միանշանակ թույլ կտա միավորել հայկական տարբեր եկեղեցիները, նաեւ դիմագրավել՝ համաշխարհային տարաբնույթ կրոններին ու աղանդներին: Այլ կերպ՝ հայերը պետք է ծունկի գան զուտ Հայկական Օծյալության (քրիստոնեության) գաղափարախոսության, Ճշմարիտ Փրկչության երեւույթի առջեւ: (Պատահական չէ, որ միջնադարյան Հայաստանում լայն ծավալում ստացած Թոնդրակյան շարժումը, որի հետեւորդները շեշտում էին իրենց՝ ­”Արամյան ազգի որդիներ­” լինելը, նույնպես հորդորում էին հրաժարվել ­”Հին կտակարան­”-ից։) Ժամանակին, մինչեւ հայոց հավատքին անցնելը, առաջարկվել է նաեւ ստեղծել այսպես կոչված անցումային արիա-քրիստոնեություն՝ ­”Հին կտակարան­”-ի դուրս շպրտումով, տեղը Հայոց պատմության-ծագումնաբանության ամրագրումով, սակայն, մենք վստահ ենք, որ միայն ամբողջապես թոթափելով այլապաշտության լուծը եւ առաջնորդվելով Հայկականությամբ՝ մենք՝ հայերս, կընթանանք մեր Առաքելության արահետով՝ հավերժության ճանապարհով…
Պետք է վերջապես բացահայտ խոսել, որ Նոյը (որպես մարդկության հավաքական կերպար) իր տապանով Համաշխարհային Ջրհեղեղից փրկվել է Հայկական Լեռնաշխարհում, նրա հսկա բնիկների՝ Հայերի՝ Աստծո-Որդիների՝ Մարդ-Աստվածների կողմից: Նույնիսկ ­”Բիբլիա­”-ն է վկայում Աստծո եւ մարդկանց որդիների գոյությունը: Մենք որպես Արարչական տարածքի՝ Արարատյան լեռնաշխարհի բնիկներ, ոչ մի կասկած չպիտի ունենանք մեր ծագման հետ կապված, թող այլոք որոնեն իրենց հայրենիքն ու ծագումը…
­”(Ծննդոց, գլ. Զ) – Եւ եղաւ երբոր մարդիկ սկսեցին շատանալ երկրի վերայ, եւ աղջկերք ծնեցին իրանց. Աստուծոյ որդիքը տեսնելով մարդկանց աղջկերանցը (ընդգծումը-Ա.Ա.), որ գեղեցիկ էին, ամեն իրանց հավանածներիցը իրանց համար կանայք էին առնում: Եւ Եհովան ասաց. իմ հոգին մարդի վերայ միշտ չ՛մնայ, այն պատճառով որ նա մարմին է. այլ նորա օրերը հարիւր քսան տարի լինին: Եւ հսկաները կային այն օրերը երկրի վերայ. եվ այնուհետեւ էլ որ բոլոր Աստուծոյ որդիքը մարդկանց աղջկերանց մօտ էին մտնում, եւ նորանք նորանց համար ծնում էին. նորանք այն զօրաւորներն էին, որ վաղուց անուանի մարդիկ էին: Եւ Եհովան տեսաւ որ շատացել էր մարդկանց չարութիւնը երկրի վերայ, եւ նորանց սրտի խորհուրդների գաղափարները չար էին ամեն օր. Այն ժամանակ Եհովան զղջաց, որ երկրի վերայ մարդ ստեղծեց, եւ իր սրտի մեջ տրտմեց: Եւ Եհովան ասեց. Երկրի երեսիցը ջնջեմ մարդը որ ստեղծեցի, մարդից մինչեւ անասունը, մինչեւ սողունը եւ մինչեւ երկնքի թռչունը, որովհետեւ զղջում եմ որ նորանց ստեղծել եմ: Բայց Նոյը Եհովայի առաջին շնորհք գտաւ…­”:
Ցավոք, մեր գենը մեր դեմ ելավ ու խախտվեց տիեզերակարգը՝ Հսկա Հայկը մարտնչեց Տիտանյան Բելի դեմ, Սասնա ծուռ Դավիթը՝ Մսրա Մելիքի, եւ այսպես շարունակ…
Մի հարցի էլ ուշադրություն դարձնենք, Հայ Աստվածները, ոչ թե ջրհեղեղով կամ հրով ոչնչացրին հայերին՝ իրենց լքելու համար, այլ իրենք հեռացան… ու կվերադառնան փոխադարձ սիրո ու հավատի պայմաններում: Աստված չի կարող չար լինել ու Հայոց դիցարանը չունի չարի ու պատժի աստված…
Արամ Ավետյան 

 “Լուսանցք”   Թիվ 17, 18,    6– 12  հուլիսի, , 13– 19  հուլիսի,  2007 թ.

Ո՞վ է քրիստոնյաների աստվածը

April 9, 2011

Եթե քրիստոնյա ես՝ քո աստվածը Եհովան է, լա՜վ իմացի՛ր, մոլորյալ հայ:

Հասկացողը՝ քրիստոնեությանն ու եհովականությանը (հուդայականությանը) ճանաչը, կասի՝ «Ի՜նչ մի հայտնագործություն ես անում. մի՞ թե պարզ չէ, որ բանը հենց այդպես է որ կա»:

Սակայն, իմ խոհերը այդպիսիններին չէ, որ ուղղված են, այլ այն՝ իրենց քրիստոնյա համարող հայերին, ովքեր չգիտեն, որ իրենց, որպես քրիստոնյայի, աստվածը Եհովան է: Սրանց հավատքային եսը այն աստիճան է խաթարվել, որ չեն տեսնում քրիսոնեություն երեւույթի հետ կապված մի տարրական փաստ՝ քրիստոնեության աստվածը նույն հուդայականության աստվածն է: Միտս եկավ հետեւյալը. հեռուստատեսային հարցազրույցներից մեկի ժամանակ ցեղակրոն Արմեն Ավետիսյանը (Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդը-Ս.Մ.) բացատրում էր հարցատուին՝ իրեն քրիստոնյա համարող Նվեր Մնացականյանին (մեր լավագույն լրագրողներից մեկին), որ քրիստոնեությունը հուդայականության ճյուղավորումներից է, եւ, հետեւաբար, քրիստոնյաների աստվածը ոչ այլ ոք է, քան հուդայականների աստվածը՝ Եհովան: Լրագրողը, ասվածին սարկազմով մոտենալով եւ բուն իրականությունից փախչելով, պատասխանեց, թե «ուրեմն՝ ստացվում է, որ ես Եհովայի վկա՞ եմ…»: Այո՛, Եհովայի վկա կամ եհովական. տարբերություն չկա: Բայց, ցավոք, ինքը չգիտի դա ու չի ուզում իմանալ:

Այսպես ուրեմն՝ խոսքս ուղղված է նման հայերին:

Խոսքս էլ հռետորական շեշտադրումով չի լինելու. փա՛ստ, միայն ու միայն փաստ, որն է ամեն մի ճանաչողության ելակետը:

Հայ քրիստոնյան, ինչ-ինչ, չի հակաճառի այն բանում, որ իր դավանանքի առանցքը Հիսուսն է՝ Նոր կտարակարանում ներկայացված: Եվ, հետեւաբար, չհակաճառելով, հավատ պետք է ընծայի այդ գրքում Հիսուսի կամ նրա աշակերտների ասածներին: Իսկ այդ ասածներից անտարակուսելիորեն հետեւում է այն, որ Հիսուսի աստվածը (երկնային հայրը) Եհովա աստվածն է՝ հուդայացիների աստվածը: Այս տարրական ճշմարտությանն է հանգում Նոր կտակարանի՝ ուշադիր, առանց կանխադիրքորոշման ընթերցողը (հանգում, քանի որ Նոր կտակարանի ժամանակակից տեքստերում Եհովա անունը ուղղակիորեն չի տրվում): Հիշենք այս առումով գրքի այն դրվագը, որտեղ Հիսուսը սատանայի կողմից փորձարկվում եւ ասում է. «Ետե՛ւս գնա, սատանա՛յ, որովհետեւ գրուած է՝ պիտի երկրպագես քո ՏԷր Աստծու՛ն եւ միայն նրա՛ն պիտի պաշտես» (Մատթէոս, ընդգծումներն իմն են-Ս.Մ.)՝ կրկնելով Հին կտակարանում Եհովայի կողմից Աբրահամի սերունդներին բազմիցս ասված դավանաբանական կարգախոսը՝ դրանով իսկ, փաստորեն, հաստատելով, որ իր Աստվածն էլ է Եհովան: Նորկտակարանային մեկ այլ դրվագում Հիսուսին հարցնում են հարության մասին: Նա, դարձյալ դիմելով եբրայացիների հավատքային գրքի օգնությանը, պատասխանում է. «Բայց մեռելների յարութեան մասին չե՞ք կարդացել: Աստծուց (Եհովայից-Ս.Մ.) ձեզ ասուած է. ե՛ս եմ Աբրահամի Աստուածը, Իսահակի Աստուածը եւ Յակոբի Աստուածը. եւ Աստուած մեռելների Աստուածը չէ, այլ՝ կենդանիների» (Մատթէոս): Խոսքը մովսեսական գրքում Աբրահամի սերունդների համար Եհովայի կողմից ասվածի մասին է, որին Հիսուսը նաեւ իր աստվածը համարելով՝ նրա խոսքը նաեւ իր հավատքի (տվյալ դեպքում՝ հարությանը վերաբերողի) ելակետն է համարում: Հիսուսը դույզն անգամ չի կասկածել, որ Եհովա աստծո նկատմամբ իր հավատը ո՛չ միայն մովսեսականության, այլեւ դրա «լրացում» իր վարդապետության կենաց հիմքն է կազմում: Ահավասիկ, ասվածի մեկ այլ հիմնավորում էլ: Նրան հարցնում են, թե՝ «Վարդապե՛տ, Օրէնքի մեջ (խոսքը Եհովայի՝ Մովսեսի միջոցով իսրայելցիներին տված օրենքի մասին է-Ս.Մ.) ո՞ր պատուիրանն է մեծ», որին նա պատասխանում է՝ դիմելով մովսեսական գրքին. «Պիտի սիրես քո Տէր աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ հոգով ու ամբողջ մտքով: Այս է մեծը եւ առաջին պատուիրանը. եւ երկրորդը՝ սրա նման է. «պիտի սիրես քո ընկերոջը, ինչպես քո անձը: Այս երկու պատուիրաններից է կախուած ամբողջ Օրէնքը (այդ թվում նաեւ իր «օրենքը»-Ս.Մ.) եւ մարգարէները (այդ թվում՝ ինքը-Ս.Մ.)» (Մատթէոս): Պատասխանում Եհովայի՝ Մովսեսին ասածներից տարբերություն կա՞:

Եհովան, որպես Հիսուսի Աստված, նրա՝ Մովսեսին տված կրոնը որպես Հիսուսի կրոնի հիմք, վերջինս որպես Եհովայի «ուղարկված» լինելը հաստատում են նաեւ Հիսուսի աշակերտները: Ահավասիկ Պետրոսը, ով «Գործք առաքելոց»-ում ասում է. «Ով իսրայելացիներ… Աբրահամի Աստուածը եւ Իսահակի Աստուածը եւ Յակոբի Աստուածը, մեր հայրերի Աստուածը փառաւորեց իր Որդուն՝ Հիսուսին…»: Դա նույն տեղում հաստատում է նաեւ Ղուկաս Ավետարանիչը. «Մովսէսը մեր հայրերին ասաց. «Ձեր (իսրայելցիների-Ս.Մ.) Տեր Աստուածը (Եհովան-Ս.Մ.) ձեր եղբայրների միջից ինձ նման մի մարգարէ (Հիսուսին-Ս.Մ.) պիտի վերկացնի ձեզ համար. նրան պիտի լսէք ամեն ինչում… Դուք եք որդիները մարգարէների եւ այն ուխտի, որն ուխտեց Աստուած (Եհովան-Ս.Մ.) մեր հայրերի հետ ու ասաց Աբրահամին. «Երկրի բոլոր ազգերն քո սերնդի մէջ պիտի օրհնուեն»»: Նույն «Գործք…»-ում, նույնը հաստատող Պողոսի ասածն էլ մեջբերենք. «Ով իսրայելացիներ, եւ դու՛ք, որ Աստծուց երկնչում էք, լսեցէ՛ք. Իսրայելի այս ժողովրդի աստուածը (Եհովան-Ս.Մ.) ընտրեց մեր հայրերին եւ եգիպտացիների երկրում ժողովրդին բարձրացրեց… Աստուած, ըստ իր խոստման, սրա (Դավիթի-Ս.Մ.) սերնդից յարուցեց Իսրայելի համար մի փըրկչի՝ Հիսուսին»:

Այսպիսով, ակնհայտ է, որ Հիսուսի աստվածը, նրան «ուղարկողը» հուդայացիների աստված Եհովան է. հուդայականության եւ քրիստոնեության միջեւ սկզբունքային տարբերություններ չկան. դրանք գործում են Եհովայի՝ իր ժողովրդի հետ կնքած նույն «ուխտի» շրջանակներում:

Չտեսնել այս օրգանական կապը, նշանակում է անբարո վարվել հենց իր՝ Հիսուսի եւ նրա ստեղծած ուսմունքի հանդեպ:

Սակայն հարցին ավելի կոնկրետ՝ դավանաբանական մոտեցում էլ ցուցաբերենք: Ինչպես նշվեց, Հիսուսն իր համար որպես միակ Աստված համարելով իր հայրերու Աստծուն՝ Եհովային, նրա՝ Աբրահամին, Մովսեսին ու մյուս հուդամարգարեներին պատվիրած «օրենքում» է տեսնում իր կրոնի կենաց հիմքը: Այդ մասին նա Նոր կտակարանում իրեն լսողներին շատ որոշակիորեն ասում է: Ահավասիկ (լա՜վ լսիր, հայ քրիստոնյա). «Մի՛ կարծէք, թե Օրէնքը (Եհովա-մովսեսական օրենքի մասին է խոսքը-Ս.Մ.) կամ մարգարենէրին (իրենից առաջ եկած ջհուդ մարգարեների մասին է խոսքը-Ս.Մ.) ջնջելու եկայ. չեկայ ջնջելու, այլ՝ լրացնելու: ճշմարիտ եմ ասում ձեզ. մինչեւ որ երկինք եւ երկիր անցնեն, մի յովտ իսկ,-որ մի նշանախեց է,- օրէնքից եւ մարգարենէրից չի անցնի… Ով որ այս (մովսեսական-Ս.Մ.) պատուիրանների փոքրերից անգամ մի բան կջնջի, երկնքի արքայության մէջ փոքր պիտի կոչուի. իսկ ով կը պահի եւ կուսուցանի, երկնքի արքայության մէջ նա մեծ պիտի կոչուի» (Մատթէոս):

Հիսուսը ըստ ամենայնի գիտակցում էր, դրանում իր եբրայացի ուսուցիչները իրեն լրիվ հասու էին դարձրել, որ Մովսեսն ու մյուս մարգարեները իսրայելցիներին ամեն ինչ, ամենամեծ բաներից սկսած՝ ամենափոքրերով վերջացրած, ասել էին: Բայց նրանք գրեթե ոչինչ չէին ասել ո՛չ հրեաներին, եւ դրանցից, հատկապես, հեթանոսներին, այսինքն՝ ցեղային ու ազգային ինքնագիտակցություն ունեցողներին եւ սրանց մեջ հատկապես՝ արիներին՝ «այս աշխարհի» տերերին: Հուդայական հոգեւոր վերնախավի կողմից այդ առաքելությունը դրվեց Հիսուսի վրա, նրան, իհարկե, երկար մշակելուց հետո:

Այլ կերպ՝ հրեական հոգեւոր ընտրանին հասկացել էր, որ մովսեսականությունը հիանալի դավանանք ու գաղափարախոսություն էր հուդայացիներին որպես ազգ ձեւավորման, իրենց ներքին-ազգային իդեալների գործնական իրականացման համար: Բայց նա, դրան զուգահեռ, հասկանում էր նաեւ, որ հուդայական գերխնդիրը անկատար կմնար, առանց «այս աշխարհի կործանման» ծրագիր-գաղափարախոսության,-որի իրականացման պարտականությունն էլ հենց դրվեց Հիսուսի վրա (հետագայում նաեւ՝ Մուհամեդի…): Հիսուսի միջոցով դեպի արտաքին հեթանոսական աշխարհն ուղղված ջհուդական հոգեւոր վերնախավի հեռագնա ռազմավարական ծրագրերի մեջ էր մտնում նաեւ նրան «խաչելու» լեգենդի ստեղծումը, այն պատրանքի ստեղծումը, որ տեսե՛ք, մենք նրան չենք ընդունում, ուստի եւ նա ձեր՝ հեթանոսներիդ «փրկության» համար է միայն ուղարկված, նրան դու՛ք ընդունեք, եթե ցանկանում եք փրկվել (նրանք համոզված էին, որ իրենց «զոհի» փառքը հեթանոսական աշխարհում վաղ թե ուշ իրենց քարոզիչների օգնությամբ կտարածվի, ինչպես եւ իրոք եղավ. հեթանոսական աշխարհը կուլ տվեց իրեն հետագայում սպանող այդ խայծը…): Հիսուսն իր վրա դրված հույժ ազգօգուտ դերը անտրտունջ տարավ, թեեւ երբեմն-երբեմն «անհանգստանում» էլ էր… Նա եւ նրա միջոցով հուդայական հոգեւոր վերնախավը, ինչ խոսք, պետք է համոզվեր, որ «օրենքին» իր ավելացրածը բուն հուդայացու, հուդայակա՛ն ներաշխարհի համար չէ: Այդ համոզմունքը ձեռքբերելուն էր ուղղված ջհուդական միջավայրում եւ դրա հոգեւոր կենտրոններում նրա վարած, ընդ որում, լիովին ազատորեն վարած՝ քարոզչական գործունեությունը: Ինչպես եւ սպասվում էր՝ հուդայացին չընդունեց այս՝ իր ծոցից ելածին (ինչպես Մովսեսին), նրա ասածները նրա հոգուն մասամբ էին հարազատ միայն:

Այսպիսով, Հիսուսը համոզվելով, որ իր կրոնը հուդայացու համար չէ, այլ նրա թշնամու՝ հեթանոսի, «այս աշխարհի» տիրոջ, – այդ համոզմունքից ծնված վերջին պատվիրաններից մեկն է հղում իր աշակերտներին. «Ինձ է տրուած ամեն իշխանութիւն երկնքում եւ երկրի վրայ. ինչպես Հայրը ինձ ուղարկեց, ես էլ ձեզ եմ ուղարկում: Գնացէ՛ք այսուհետեւ ձեզ աշակերտ դարձրեք բոլոր հեթանոսներին եւ մկրտեցէ՛ք նրանց… Ուսուցանեցէ՛ք նրանց պահել այն բոլորը, ինչ որ ձեզ պատուիրեցի: Եվ ահա ես ձեզ հետ եմ բոլոր օրերում՝ մինչեւ աշխարհի վախճանը» (Մատթէոս),-որը եւ նրա աշակերտները ըստ ամենայնի կատարեցին…

Նկատենք, որ Հիսուսի աշակերտները, պայմանավորված հուդայական հոգեւոր ընտրանուց ստացած նոր հրահանգներով, հիմնականում մը-կրտեցին հեթանոսական աշխարհի եվրոպական հատվածը՝ Ասիան բաց թողնելով. վերջինս թողնվում էր հետագայում ստեղծվելիք նույնպես հուդայածին մեկ այլ կրոնի՝ մահմեդականության վրա, հեթանոսական աշխարհի տարբեր հատվածներ միմյանց դեմ հանելու նպատակադրումով: Ասվածը լուսաբանենք ընդամենը երկու օրինակով: Հիսուսը հուդայացուն ասելով, որ նա Մովսեսի պատվիրաններից փոքրերից անգամ մի բան չպետք է ջնջի, նկատի ունի, որ նա, օրինակ, մովսեսական «ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման» պատվիրանը հլու հնազանդ պետք է կատարի, եւ դա հատկապես իր թշնամիների հանդեպ: Բայց նա նույն հուդայացուն իր կողմից պատվիրում է չմոռանալ նաեւ «թշնամուն սիրելը» (առաջին հայացքից՝ առաջինին տրամագծորեն հակառակ պատվիրանը), բայց չմոռանալ՝ ոչ թե ի՛ր համար, այլ՝ հեթանոսի՛ն ուսուցանելու, նրան, միայն նրան ասելու համար: Եվ դա, պարզ է, նրա ինքնապաշտպանական բնազդը վերացնելու համար: Մեկ այլ օրինակով, Հիսուսը կրկնելով մովսեսական կանոնը այն մասին, որ «մի՛ շնանար», այն «զարգացնում» է հետեւյալ կերպ. «իսկ ես ձեզ ասում եմ. ամենայն մարդ, որ կնոջ նայում է նրան ցանկանալու համար, արդեն շնացավ նրա հետ իր սրտում: Եթէ քո աչքը քեզ գայթակղեցնում է, հանի՛ր այն եւ դէ՛ն գցիր քեզնից» (Մատթէոս): Անշուշտ, «մի՛ շնանար»-ը հուդայացու ազգակերտման գործում հույժ կարեւոր դերակատարում ուներ: Մովսեսը իր հայրենակիցների սեռական կյանքի փորձից ելնելով՝ լավ գիտակցում էր, որ նրանց՝ սեռական կյանքի զանազան շեղումների ու մոլությունների տրվելը մի շարք ախտածին երեւույթների պատճառ էր հանդիսացել:

Ահա թե ինչու նա իր հայրենակիցներին անընդհատ հիշեցնում էր «մի՛ շնանար»-ը, ընդ որում, շնանալու տակ հատկապես հասկանալով բառի ուղղակի իմաստը: Այս կանոնը հուդայացու սեռական գործարանները բուժված տեսնելու անհրաժեշտությունից էր բխում: Դա հասկանում էր նաեւ հայրենասեր Հիսուսը՝ իր հայրենակիցներին վերստին հիշեցնելով այդ կանոնը:

Բայց այն, ինչը իսկը մարդկային մի տեսակի համար է, ոչ միշտ է մեկ այլի համար պիտանի լինում, ավելին՝ այն նրա կյանքում կարող է նույնիսկ ապականիչ դեր կատարել: «Մի՛ շնանար»-ը հեթանոսների եւ, հատկապես, արիացրիների համար չէր, բայց Հիսուսը դա տարածեց նաեւ նրանց վրա: Նա, այն ինչի մասին արիացիները նույնիսկ չէին էլ խոսում (նույնիսկ չէին էլ մտածում, էլ չասած՝ անելու մասին), իր աշակերտներին պատվիրեց նրանց այդ մասին հա՜ «հիշեցնել»,-հիշեցում, որը հասցեատիրոջ մեջ առնվազն կասկած կարող էր հարուցել, որ ինքը… շնանում է՝ դրանից բխող բոլոր բացասական հետեւանքներով հանդերձ (շա՛տ զարմանալի է, որ հայ քրիստոնյան հորթի հրճվանքով է լսում Մովսեսից Հիսուսին, վերջինիցս էլ՝ իրեն հասած «մի՛ շնանար»-ը. հետաքրքրիր է, եթե օրերից մի օր քրիստոնեության քարոզիչները իրեն նմանատիպ այլ պատվիրաններ էլ տան, դիցուկ, «մի՛ գռմռա», «մի՛ հաչա», «մի՛ ոռնա», մի խոսքով, «մի՛ անասնանար»…, – նա դարձյա՞լ այդպես կհրճվի…): Ահա իրողությունը, այն պարզ իրողությունը, որը իմանալուց իրեն հեռու է պահում խեղճ հայ քրիստոնյան:

Այդպիսի միամիտ, եթե ոչ ավելի վատթար, հային կարելի է կարեկցել, բայց ոչ երբեք՝ արդարացնել, քանզի «ճշմարտությունն ավելի թանկ է» (Պլատոն): Եվ դա այդպես է ՝ հատկապես «չար» հոգիների՝ իմատասիրող հոգիների համար, որպիսիներից է իմը:

Սերգեյ Մանուկյան

Փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու

Հ.Գ. – խմբ. կողմից – առանց գրաքննության պատրաստ ենք տպագրել նաեւ մյուս կողմի տեսակետը: Պաշտոնական նամակով մենք արդեն դիմել ենք Հայ առաքելական եկեղեցուն՝ իր տեսակետը հեթանոսություն-քրիստոնեություն առնչությունների մասին արտահայտելու համար: Բայց…

«Լուսանցք» թիվ 97,  մարտի 27- Ապրիլի 2,  2009թ.

Քրիստոնյաների “Հայր մեր”-ը

April 9, 2011

( մեկնաբանություն ըստ էության )

 Մտածում եմ՝ ցեղահավատք, հայ-ազգային՝ ծագումից եկող արեւային կենսաձեւ-բարոյականության պաշտամունքն ունեցողս ի՜նչ գործ ունեմ այդ՝ առաջին դարում ջհուդական կամ խառնածին համայնքում, դրան պատած՝ ոչնչապաշտական, վախի, սարսափի, բճականու քաղցի հոգեվիճակից ծնված ինչ-որ աղոթքի հետ, մանավանդ որ՝ լիքը գործեր կան անելու: Բայց, երբ շուրջբոլորդ ու ամեն օր հայի (ոչ ջհուդի կամ խառնածնի) շուրթերից ինչ-որ անբնական հրճվանքով ու թութակաբար ասված այդ աղոթքն ես լսում, – դե արի ու դրա հետ գործ մի ունեցիր, մանավանդ որ՝ Հայաստանի նորընտիր նախագահի երդման արարողության ժամանակ՝ Հայաստանի քրիստոնեական հոտի հովվապետի դիրիժորությամբ ու նորընտիր նախագահի գլխավորությամբ ես տեսնում՝ հայ քաղաքական ու մշակութայինէլիտայիկողմից (բացառությամբ նախկին նախագահի) այդ աղոթքը մրմնջալիս: 

Փորձենք մտովի հասկանալ այդ աղոթքը “հավատքով” ասող կամ լսող հայի՝ այդ պահին ունեցած հոգեվիճակը՝ զգայական կամ մտային ապրումները. կամ դրանում ինչ-որ մոգական՝ անիմանալի “իմաստ” է տեսնում, մտածելով՝ “ես՝ մահկանացուս, պե՞տք է հասկանամ դրա խորախորհուրդ՝ աստվածային իմաստը (ո՜վ եղա ես…)”. կամ դա ի սկզբանե ասողների իսկը եւ իսկը հոգեվիճակն է պատում (հացկարոտ, վախեցած, սարսափած, անորոշությունների թակարդն ընկած, փրկության խարսխի սպասմամբ). կամ ինչ-որ զուտ անձնական՝ աղոթքի խոսքերի հետ բնավ կապ չունեցող կամ մասնակիորեն կապված՝ ապրումներ են գլուխ բարձրացնում (նման՝ միջնադարյան “Գյուղացին ու իր էշը” հայկական զրույցում գյուղացու՝ եկեղեցում “Հայր մեր”-ը լսելիս ունեցած ապրումների…). կամ էլ (ամենահաճախ պատահողը)՝ չի լսում (աղոթքի խոսքերը ականջի թմբկաթաղանթին են դիպչում ու խուլորեն հետ են արձագանքվում) ու ասում որպես ասուն արարած (աղոթքի խոսքերը մեխանիկորեն ու ձեւականորեն մրմնջում է…): 

Բայց դե ամեն մի խոսք ունի իմաստ (եթե այն բացարձակ՝ աստվածային խորհուրդ է պարունակում, ինչպես դա հուշում է բառի աստ՝ բացարձակը խորհրդանշող բառարմատը), կամ էլ՝ անիմաստություն, եթե այն անխորհուրդ՝ զուտ անհատական ապրումներով պայմանավորված ինչ-որ նշանակություն է ունենում: Մարդ բանականը, եթե նա այդպիսին է, պարտավոր է հասկանալ խոսքերի այդ իմաստը կամ անիմաստությունը, եթե ցանկանում է մարսել դրանք ու իր հոգու համար դարձնել դրական (իմաստուն խոսքի դեպքում) կամ բացասական (երկրորդ դեպքում) խթանիչներ: Եվ բուն իմաստը կամ անիմաստությունը: Այդ առումով բացառություն չեն նաեւ “Հայր մեր”-ի խոսքերը: Բայց մի ճշգրտումով. դրանք մտքի անիմաստության (բառի նշված իմաստով) ոլորտին են պատկանում եւ, հետեւաբար, դրանք մեր հոգու համար ընդամենը բացասական խթանիչի դեր կարող են կատարել: Փորձենք դա ցույց տալ: 

Հա՛յր մեր, որ երկնքում ես“: Նախ՝ ի՞նչ երկնային հոր, ասել է, թե՝ Աստծու, մասին է խոսքը: Դա առաջինը ասողը՝ Հիսուսը, երբեք էլ չի թաքցրել, որ իր Աստվածը Աբրահամի, Մովսեսի, Դաթվի, եբրայեցիների մյուս նախնիների Աստվածը, այսինքն՝ Եհովան է: Հետեւաբար՝ հայը աղոթքում դիմելով երկնային հորը՝ դրանով իսկ դիմում է ոչ այլ մեկին, քան հենց Եհովային, ասել է թե՝ ներկայանում է որպես նրա ստեղծած ժողովրդի՝ եբրայեցու սերունդ, պարզ՝ եհովայական: Իր ու իր երկնային Հոր, նրա Զորությունների ուրացումն էլ ինչպե՞ս կլինի: Հետո էլ՝ Հիսուսը երբեք էլ չթաքցնելով, որ իր համար գոյություն ունի միայն երկնային հայրը՝ իր աշակերտներին պատվիրել է. “Երկրի վրա ո՛չ մեկին հայր մի՛ անվանեք” (մյուս հարազատներին՝ մորը, եղբայրներին էլ… համապատասխանաբար): Այս դեպքում էլ՝ հայի կողմից երկրային հորը (մյուս հարազատներին) ուրացումն էլ ինչպե՞ս կլինի: Իսկ եթե խորամուխ լինենք այդ խոսքերը առաջինը արտաբերողների հոգեվիճակում, ապա դժվար չէ կռահել, որ դրանում ինչ-որ լուրջ խաթարումներ են եղել, կապված՝ հոր՝ մոր մոտ ինչ-որ մի ժամանակ հայտնվելու եւ անհայտանալու (փաստորեն՝ պիղծ զավակ լինելու…), հորից մերժված ու վտարված լինելու (փաստորեն՝ ստիպողաբար որբության ողբերգությունը ապրելու), կամ էլ՝ հոր կողմից իր նկատմամբ տեսակ-տեսակ դաժանություններ ու լլկանքներ տեսնելու հետ, որից էլ այդպիսիների մեջ երկրային հորը չտեսնելու, նրա նկատմամբ քենով ու վրեժխնդրությամբ լցվելու հոգեբանական դիրքորոշումն է առաջացել, որպիսին, պարզ է, նրանք աշխատել են արմատավորել նաեւ այլոց մեջ… Իսկ երկրային հորն ուրացողը, փաստացի, ուրանում է նաեւ երկնային հորը, քանզի աղոթք ասողները զանց են առնում նրա՝ իրենց մեջ դրած ամեն ինչը՝ բնազդ, պարտք-պարտականություն, գործելու տարրական մղում եւ այլն, աղոթքի հասցեատերը՝ իբր թե աստված, դրա մի արտաքին “դեկոր” է պարզապես… Գալով հային՝ (հային եւ ոչ՝ խառնածին հային…) մենք նրանում հայրուրացության ու հայրատյացության այդ հողը բնավ չենք տեսնում. նրա համար երկրային հայրը, ով իր նկատմամբ միշտ էլ սիրով ու հոգատարությամբ առլեցուն է, միշտ էլ զգայելի ու պաշտելի է. “Երկրի վրա հայրս՝ երկրային աստվածս, երկնքում՝ Արարիչը՝ երկնային Հայրը, Հայրս է դեպ երկնային հորը տանող առաջին սրբագործ շղթան”, – ասում է հայի հավատքը: Ուսկից, հետեւաբար, հայի մեջ “Հայր մեր”-ի բերված խոսքերի նկատմամբ “սերը”… 

Սու՛րբ թող լինի քո անունը, քո արքայութի՛ւնը թող գայ, քո կա՛մքը թող լինի ինչպէս երկնքում, այլեւ երկրի վրայ“: – Կրկին նկատենք, որ խոսքը Եհովային՝ եբրայացիների աստծուն է ուղղված: Ինչպես եբրայական սուրբ գրքերից գիտենք, այդ աստվածը եբրայացիների՝ իր ստեղծած մարդաշխարհի1 մի հատվածի հետ քանիցս առանձնակի ուխտ է կապում, պարզ է՝ ըստ եբրայական մարգարեների: Ըստ այդ ուխտի՝ Եհովան եբրայացիներին խոստանում է իրեն ընտրյալ ժողովուրդ դարձնել. ըստ այդմ՝ ըստ ամենայնի հովանի կանգնել այդ ժողովրդին ու ամեն ինչ անել նրա հաստատումը, բարգավաճումը, հարստացումը, թշնամիներից վրեժ առնելը ապահովելու համար, – եթե նա երկնային զորություններից (Եհովան չի ժխտում իր պես այդպիսի զորությունների գոյությունը) միայն իրեն պաշտի ու կատարի իր պատվիրանները: Երկար ժամանակ եբրայական հոգեւոր վերնախավը կարծում էր, թե Եհովայի եւ եբրայացիների անձնական կապի հավատքային այդ վերահաստատումը (այսպես ասած՝ եհովականությունը) եւ այդ հիմամբ Մովսեսի ստեղծած ազգայնամոլական գաղափարախոսությունը՝ մովսեսականությունը, բավական են Աբրահամի սերունդներին ազգ դարձնելու եւ այդպիսինի ազգային իղձերը իրականացնելու համար: Բայց, պարզվեց, բանը այդպես չէր. “այս աշխարհը”, այդ աշխարհի “տերերը” թույլ չէին տալիս դրա իրականացումը: Խնդիր առաջացավ այդ աշխարհը “քանդել”: Իսկ քանդել հնարավոր էր միայն նույն եհովականությամբ ու նույն մովսեսականությամբ, ավելի ստույգ՝ դրանցից ածանցված աղանդով: 

Որպիսին եւ, որպես առաջին քայլ, եղավ քրիստոնեության ստեղծումը (դրանից հետոյի քայլը եղավ մահմեդականության՝ քրիստոնեության հակոտնյայի ստեղծումը): Հիսուսին եւ նրա կրոնը ստեղծեց եբրայական հոգեւոր վերնախավը, եւ ստեղծեց իր զուտ ազգայնամոլական ծրագրի տրամաբանության շրջանակներում: Եվ Հիսուսը, փայլուն կատարելով իր վրա դրված այդ առաքելությունը (իր խոսքերով՝ “Իզրայելի ոչխարների” փրկության համար գալը), պարզ է, պետք է որ ձգտեր Եհովայի իշխանության (“արքայության”) հաստատմանը թե՛ երկնքում եւ թե՛ երկրի վրա, այնպես, որ հեթանոսները՝ այս աշխարհի “տերերը” իրենից “լույս” մուրան՝ թողած լույսի իրենց բուն աղբյուրները: 

Եվ հայը, կրկնելով նրա կրոնի գլխավոր աղոթքի բերված խոսքերը, փաստորեն, հիմարաբար դառնում է նրան գործակից, նրա հետ քանդում իր թե երկրային, եւ թե երկնային տունը… Ասել է, թե (ըստ հայկական ասացվածքի)՝ “կոշտը նստել, քարի դարդ կուլա”, ինչպես նաեւ՝ “իրեն համար ժամ չի անի, ուրիշի համար պատարագ կանի”: “Խելքի աշեցեք”. կավելացներ Ջիվանին: 

 ծնթ. – 1Խոսքը հենց մարդաշխարհի եւ ոչ աստվածամարդկանց (“աստծո որդիների՝ ըստ եբրայական Բիբլիայի) մասին է, որոնց արարումին Եհովան արդեն մասնակից չի եղել:

 Մեր հանապազօրեայ հացը տո՛ւր մեզ այսօր“: – Իր քրիստոնեությամբ, եհովայամովսեսական կրոնի այդ աղանդով հեթանոսին՝ ազգային վարք ու բարքով ապրողին, իր աստծով՝ Եհովայով շղթայելով՝ Հիսուսն այդուհետ հաջորդ քայլն է անում. ազգային հային հիվանդացնել, զրկել կենսագործունեությունից, իր հացն աշխատելու տարրական մղումից, ասել է, թե՝ նրան դարձնել մուրացող, ողորմություն խնդրող, բախտին ապավինող, աչքը ուրիշի (աստծո, թե մարդու՝ միեւնույն է) ստեղծածի վրա դնող, գող… Այս վերջին կապակցությամբ Հիսուսն իր աշակերտներին ուղղակի ասում է. “…Ա՛յլ է սերմանողը եւ ա՛յլ՝ հնձողը: Ես ուղարկեցի ձեզ հնձելու այն, որի վրայ աշխատանք չէիք թափել. ուրիշներ աշխատանք թափեցին, իսկ դուք նրանց վաստակի մէջ մտաք”: 

Հիսուսին ու նրա ջհուդական շրջապատին պատած այս ընդհանուր տրամադրությունների հետ մեկտեղ ու դրան համահունչ պետք է տեսնել նաեւ որոշակի պահի թելադրանքով “հաց տուր հանապազօրյա” ասողների մեջ առաջացած իրավիճակային ապրումների հանգամանքը. նրանք քաղցա՜ծ էին: Մի կողմ թողնենք սակայն այն, թե ինչ է ուզում Հիսուսը դարձնել մարդուն (հեթանոսին), ու թե ինչ որոշակի իրավիճակային մղումներով է նա մտատանջվում եւ գանք ի բնե, ի վերուստ ստեղծված կամ արարված (որպիսին մեր՝ մարդու մեջ արարչածին՝ Արմեն տեսակի պարագայում է) առողջ մարդուն, ու նրա բացարձակ կենսամղումներին. հաստատ նրան ի սկզբանե Աստծո կամ Արարչի կողմից ամեն հնարավորություն տրվել է իր հանապազօրյա հացը աշխատելու համար, եւ խնդիրը այդ հնարավորությունները օգտագործելու մեջ է միայն (ամեն կենդանի արարած էլ այդ առումով իր տեսակի մեջ կատարյալ է ստեղծվել): Եվ եթե մարդ չի օգտագործում իրենում ի վերուստ դրված այդ հնարավորությունները եւ այլոց հնարավորություններին է ապավինում, նա հակաաստվածային (մեր պարագայում՝ նաեւ հակաարարչական) մեղք է գործում: Հայը, աղոթքում բերված խոսքերը ասելով եւ գործելով, ըստ այդմ, առավել մեծ մեղք է գործում, քան այլոք: Արժե աղոթքի այդ տողերի մեկնաբանության վերջում մի քանի ժողովրդական դիպուկ ասացվածքներ հիշել՝ “Աղոթքը փոր չի կշտացնի” (ռուսական), “Մեղքն ու աղոթքը միատեղ են ապրում” (ռուսական), “Բավական է աղոթել, հարկավոր է աշխատել”, “Ով աշխատում է՝ նրան ի՜նչ հարկավոր է աղոթել” (լատվիական), “Ուժեղը աստծուն չի աղոթում ու խնդրում, այլ ինքն է վերցնում կամ ինքն է անում” (բուլղարական): 

 Թո՛ղ մեզ մեր պարտքերը, ինչպես եւ մենք ենք թողնում մեր պարտապաններին“, – իր նեղանձնական գծուծ հաշվարկն է այնուհետեւ ներկայացնում Հիսուս Քրիստոսը: Պարտապաններին “գցոցին”, ամենամեծ պարտապանին՝ աստծուն նաեւ “հարիֆացնելը” էլ ինչպես կլինի: Դրանով իսկ Հիսուսը փաստորեն ցանկանում է իրեն եւ իր աշակերտներին ազատել, գուցեեւ՝ հոգս առաջ բերող, տեսակ-տեսակ՝ աստվածության, բնության, ընտանիքի, հայրենիքի, պետության, այլ բնական ամբողջությունների (իր խոսքերով՝ “պարտապանների”) հանդեպ ունեցած պարտք-պատասխանատվություններից եւ ունենալ միա՜յն իրավունքներ ու “ազատություններ”: Եվ Նոր կտակարանում ներկայացված՝ նրա ու նրա աշակերտների կյանքը ոչ այլ ինչ է, քան հենց դրան ձգտում (ծնողներին են ուրանում, պետական գոյություն ունեցող օրենքներն են ոտնահարում, Հիսուսը իր ազգի ներկայացուցիչներին “իժի ծնունդներ” է համարում, նա պտղաթափ եղած թզենին է չորացնում, Հիսուսի աշակերտները ուրանում են իրենց ուսուցչին, իսկ մեկը՝ Հուդան, մատնում է նրան եւ այլն):

Այն դեպքում, երբ “Իրավունք” եւ “ազատություն” հասկացություններն անպայման կապված են պատասխանատվության զգացողության հետ: Իրավունքն ու ազատությունը ազատներին՝ ամբողջական անհատներին է վերաբերվում, նրանց, ովքեր պատասխանատվություն են զգում իրենց բնական դերերի համար: Նրանց իրավունքն ու ազատությունը պատասխանատվություն կրելու իրավունքն ու ազատությունն է: Արարիչը կամ Աստված նրանց ստեղծելու է դա իրականացնելու համար եւ ո՛չ զանց առնելու: Ոչ ամբողջական՝ կիսատ անձերը, ովքեր որեւէ պատասխանատվություն չեն զգում իրենց բնական դերերի նկատմամբ, առաջնորդվում են միայն իրավունքի ու ազատության պահանջով: Ըստ այդմ, “մարդու իրավունք եւ ազատություն” հասկացությունը կիսատ անձերի՝ անազատների, սկզբունքն է”, – սա էլ ասում է Հայ տեսակից բխած խոսքը (տե՛ս “Ուխտագիրք”-ը): Այս առումով զարմանալ կարելի է, թե ինչպե՜ս կարող է ՀՀ իշխանությունը ընդդիմությանը մեղադրել պետության եւ երկրի հանդեպ անպատասխանատու վարք դրսեւորելու մեջ, երբ ինքն է “Հայր մեր”-ի հիշյալ խոսքերով դա քարոզում:

 “Մի՛ տանիր մեզ փորձության”, – կարդում ենք հետո: – Ի՞նչ է փորձությունը, որից այդքան վախենում է Հիսուսը (երեւի՝ վախեցած է): Անհատի, մարդկային այլ ամբողջությունների եւ աշխարհի (ինքն իր հետ) անմիջական հարաբերություն է, որից դրանում ձեւավորվում է իր կյանքը առաջ մղող որոշակի փորձառույթ՝ արտահայտված տարբեր ձեւերով (գիտելիք, զգացողություն, հմտություն, կարելիություն…), – ասում է տարրական փորձագիտությունը: Եվ, այդ առումով, սկզբունքորեն վերցրած՝ փորձություն է մարդու կատարած ամենափոքր քայլն անգամ, էլ չասած աստվածության՝ բացարձակ զորության հետ հարաբերվելը եւ կամ էլ որեւէ այլ խիզախ քայլ անելը: Եվ, հետեւաբար, հեռու մնալ փորձությունից, նշանակում է՝ խխունջի պես պարփակվել ինքն իր մեջ, վախենալ որեւէ քայլ անել, վախենալ աշխարհի ու ինքն իր (իր ներքին “ես”-ի) հետ հարաբերվելուց, ըստ այդմ՝ դառնալ արտաքին հանգամանքների գերի դարձող, կույր-կույր այնտեղ գնացող, որտեղ այդ հանգամանքներն են տանում: Իզո՞ւր է Հիսուսը մեկ այլ տեղ ասում, թե “ուրացիր քո անձը”՝ փորձության ձեւերից մեկի կողմերից մեկը: Աղոթքի այդ խոսքերն էլ hայի համար չեն, ով, ո՜վ չգիտի, իրեն անընդհատ փորձության ենթարկող է (կրակի հետ է նա անգամ “խաղում”), ում համար փորձությունը միշտ էլ հանդես է գալիս որպես՝ կենարար սկզբունք: Հայ ժողովրդական ասացվածքն է անգամ ձեւակերպել փորձի այդ կողմը. “Փորձը փորձանք չէ”:

“Փրկի՛ր մեզ չարից”, – կարդում ենք աղոթքի վերջնամասում: Խոսքը Եհովա աստծո կողմից նաեւ հայ քրիստոնյայի պարագայում՝ իբր թե չարից փրկվելու մասին է: Սակայն իմանալով դա առաջինը ասողների ինչ ծնունդ լինելը (նրանք չը-արիներ, այսինքն ո՛չ բարի “պտուղներ”, ո՛չ արիական ծագում ունեցողներ էին), ինչպեսեւ՝ թե դա ասելով նրանք ում էին դիմում (չարի աստված Եհովային), ապա ասվածը իր բուն իմաստով վերականգնելով, ստացվում է, որ չարերը խնդրում են չարի աստծուն՝ իրենց փրկել բարիներից, այսինքն՝ հեթանոս արիներից (հիշենք, որ այդ խոսքերն առաջինն ասողներն ապրում էին արիական երկիր համարվող Հռոմի տիրապետության տակ գտնվող Իսրայելում, որը ցանկանում էր ազատվել իր այդ “դաժան” տիրոջից): Ի՜նչ կապ ունեն իսրայելցու այդ փրկչական հույսերը հայի հետ. եթե ունեն էլ, ապա ճիշտ հակառակ իմաստով: Սակայն մի կողմ թողնենք աղոթքի այդ խոսքերի բուն իմաստը (հային անհաղորդ) եւ դրանք մեկնաբանենք բնականության տեսանկյունից: Ներքին դրական, թե բացասական ուժի առկայությունը հնարավորություն է տալիս ամեն մի էակի՝ կենդանի բնական գոյացության, մինչեւ իր կյանքի պարբերության ավարտը, լինել անխոցելի հիվանդությունների, ծերացման եւ նման մարմնական մաշվածության նկատմամբ, այդ ուժը նրան միշտ ապավեն է լինում արտաքին կամ ներքին՝ իր գոյությանը վտանգ սպառնող ուժերից պաշտպանվելու համար: Ամեն մի կենդանի օրգանիզմի, խոտի անգամ հատուկ այդ՝ ներքին ուժականությունից եկող ինքնապահպանման բնազդը, առավել չափով, քան մյուս կենդանի օրգանիզմներին՝ հատուկ է նաեւ մարդուն, ինչ խոսք՝ նաեւ հային, ում այդ բնազդը, թերեւս, առավել է հատուկ (ուստի եւ “փրկեա՛ մեզ” ասող հայն իրեն խոտի տեղ անգամ չի դնում…): Անշուշտ, մարդուն հատուկ ներքին ուժականությունը անընդհատ սնվում է երկրային մթնոլորտի, վերջինս էլ, իր հերթին, երկնային ոլորտների ուժականություններից՝ այդպես պահպանելով, նորոգելով ու զորացնելով իրեն: Բայց եթե մարդու ներքին ուժականությունը չլինի, այդ ուժերը նրան ոչի՜նչ էլ չեն տա, ավելին՝ նրա վրա բացասական կներգործեն: Փաստորեն՝ “փրկեա՛ մեզ” ասողը անդամալույծ, անհույս հիվանդ է:

Իսկ հայը, դա ասելով, ո՛չ միայն ուրանում է ինքն իրեն, իր ներքին ուժականությունը, դրա հիմքով իրեն չարից պաշտպանելու կամքը, այլեւ՝ իրեն օգնելու համար դիմում է մի ուժի, ով իրեն բնավ էլ չի օգնի, այլ ճիշտ հակառակը՝ կտկարացնի, ուժաթափ կանի, ինչպես վկայում է նրա՝ շուրջ երկու հազար տարի դա ասելու պատմությունը, այդ ամբողջ ընթացքում նրա՝ “Չարի թակարդներից անելանելի” պաշարվելը (արտահայտությունը Նարեկացու “Մատյանից” է). “Ես (հայս – Ս.Մ.)՝ Արարչի դեմ նենգավորս միշտ եւ բանսարկուի (Եհովայի – Ս.Մ.) հանդեպ հավատարիմ”, – ինչպե՜ս չաղաղակեր մեր Նարեկացին:

 Ընդհանրացնելով ասվածները՝ ամփոփենք: – “Հայր մեր” աղոթքն ասող հայի պարագայում ստացվում է, որ իր համար օտար աստվածը՝ Եհովան, իրեն չարությամբ սնողը եւ նրա “ընտրյալ ժողովուրդ”-ը ավելի հարազատ են, քան իր Արի Ծագումն ու Արյունը, իր Ազգը, իրեն բարությամբ սնող Արարիչն ու իր Աստվածները (“երանի՜ այն ժողովրդին”, ով “իր Արարչին” ու “իր Աստծուն” է պաշտում, – ասում է Նարեկացին): “Հայր մեր”-ն ասող հայը չի զգում իր հրեղեն ծագումը, չի ճանաչում ինքն իրեն, նրա համար գերադասելի է մնալ խավարի ու “փրկեա՛ մեզ”-ի տկարության ու անհուսության ճիրաններում, քան լինել “լուսապաճույճ”, կենսանպաստ ուժականությամբ առլեցուն. նա որբացած է ինքն իրենից եւ իրեն որոնում է օտարի, նրա խոսքի մեջ, բայց ոչ՝ իր մեջ, իր ազգային խոսքի մեջ: Կրկին ընդգծենք՝ այդ աղոթքով հայը բուն իմաստով դիմում է չարի աստծուն՝ Եհովային: Իսկ պարզ չէ՞, որ այդպիսի աստվածը երբեք էլ բարիք չի բերի բնույթով բարի իրպեսին: Աղոթելով այդ աստծուն՝ հայը իր կենսահուրով սնում է նրան, իսկ նա երբեք էլ փոխադարձաբար չի սնում իրեն, քանզի նա չարի, մահաբեր, խավարաբեր աստված է եւ միայն “իր ժողովրդին” է սնում, ինչպես նա ինքն է դա բազմիցս ասել եբրայական մարգարեների բերանով:

 Վերադառնալով մեր նոր նախագահի երդման (ավելի ճիշտ կլիներ “օծում” լինելը, ինչպես հայոց մեջ հնում ընդունված է եղել, ու որի ընդամենը մի բաղադրիչն է “երդում”-ը…) արարողության ավարտին “խմբակային” “Հայր մեր” ասելուն (որը դրդեց մեզ սույնը գրելուն), ասենք հետեւյալը: ՀՀ ամեն մի նոր նախագահ (մինչեւ Հայոց նոր թագավորի կամ… արքայի գալը), որքանով որ նրա նախա-գահ, (այսինքն՝ մինչեւ գահը՝ լրիվությամբ երկրի տեր-գահակալ) լինելը հնարավորություն է տալիս, պետք է “Հայր մեր”-ի հիշատակված տողերի “իմաստների” իսկը հակառակն անի… եւ դա էլ՝ հայոց մեծ առաջնորդներից մեկի՝ Նժդեհի ոգով ներկայացված, ա) Վահագնի՝ իր հայրերի Աստծո “հետ խոսի”, նոր՝ “ավետարան արիների”-նը կազմի նրա հավատո հանգանակը, “ազգային ոգին”՝ այդ գերագույն հերոսը նրան առաջնորդի ու գլխավոր սնուցարան հանդիսանա, ազգային, զուտ ազգային, եւ ապա նոր դրանից ելնելով՝ համամարդկային նպատակներ հետապնդի, բ) ձգտի “հավերժանալ շինարարելով, արարելով”, այդ՝ “չափազանց հայկականով”, եւ նույնով տոգորի իր ազգին (ո՜ւր մնաց “հաց հանապազօրյա” մուրալը, այդ՝ զուտ “հացի” խնդիրը), գ) ունենա ամենաբարձր պատասխանատվության զգացումը երկրի, հայրենիքի, հայության, արյան, պետության, ազգային իդեալների նկատմամբ եւ ասի՝ “իմ մեծ իրավունքն ու ազատությունը իմ մեծ պատասխանատվության մեջ է կայանում”, դ) մտածի, ապրի ու գործի ըստ՝ “մահը տրված է մարդուն այն հաղթահարելու” (էլ չասած սովորական կենսական փորձությունների մասին) դիրքորոշման, ե) նույնը անի ըստ՝ “Ինքն իրեն հարգող ժողովուրդը իր ինքնապաշտպանության հույսը դնում է նախ ի՛ր բազուկի, ի՛ր զենքի վրա: Իր ուժերից զատ ամեն ինչի (նույնի՜սկ “աստծո” բարեգթությանը – Ս.Մ.) ապավինող ժողովուրդն արժանի չէ անկախ հայրենիք ունենալու, ազատ ապրելու” սկզբունքին եւ նույնով ներշնչի իր ազգին: Եվ այդ ամենը՝ նորոգ ձեւով, նախորդ նախագահներից տարբեր ձեւերով, քանզի նոր նախագահ է: ՀՀ նորընտիր նախագահը այդ ամենն իր երդման խոսքում ինչ-որ չափով արտահայտեց: Բայց դա խիստ ստվերեց “Հայր մեր”-ն ասելով: Ստվերվածը նրա նախագահական գործունեության մեջ գլխավոր ուժագիծը կլինի՞, թե՞ ստվերիչը…

 Մեր օրերում հայ պետական գործիչներին ու հայ մտավորականությանը զանգվածաբար հատուկ՝ դեպի Հայաստանյայց եկեղեցին, նրա դավանաբանությունը, նրա “Հայր մեր”-ի կողմնորոշումը, ինչ խոսք, պայմանավորված է ազգը ինչ-որ առանցքի շուրջը միավորելու մտահոգությամբ: Բայց այս կապակցությա՞մբ չի ասել հայ “հավատքի” “նոր շենքը” կառուցող Նարեկացին, թե՝ “ավազի վրա կառուցեցի շենք հիմարության”…

 Ս. Լ. Մանուկյան

Փիլիսոփայության գիտությունների թեկնածու

“Լուսանցք” Թիվ 61, 6 – 12 հունիսի, 2008թ.
“Լուսանցք” Թիվ 62,  13-19 հունիսի, 2008թ.
“Լուսանցք” Թիվ 63,  20-26  հունիսի, 2008թ.
“Լուսանցք” Թիվ 64,  27 հունիսի -3  հուլիսի, 2008թ.
“Լուսանցք” Թիվ  65,  4 -10 հուլիսի, 2008թ.
“Լուսանցք” Թիվ  66,  11 -17 հուլիսի, 2008թ.

“Ավետարանական ստրկություն”

April 9, 2011

Վ. Ս. Բարիշենկո

Ջհուդա-քրիստոնեության եւ դրանից բխող հանցագործ գաղափարախոսությունների մասին՝ իր ժողովրդի ճակատագրին ոչ անտարբեր ընթերցողների համար
Ռուսաստանի Գերագույն Դատախազին.
պատճեները՝
Ռուսաստանի գերագույն դատարանին,
Պետական դումայի պատգամավորներին,
Ռուսաստանի ֆեդերացիայի պատգամավորներին,
Ռուսաստանի դատախազներին. – (ընդհանուր ծավալը՝ շուրջ 1000 էջ)

Ռուսաստանում ազատ գործում են հրեական կրոնական, հասարակական եւ քաղաքական կազմակերպություններ՝ հրեական կրոնական սկզբունքներին համապատասխան: Հուդայական կրոնն իր աշխարհատեսության, իր “մաֆիայի” վարքի հիմքն է:

Այն խորագույն շովինիստական ու ցեղապաշտական գաղափարախոսություն է, որ քարոզում է այլ ժողովուրդներից հրեաների առավելությունն ու բացառիկությունը, իսկ միաժամանակ՝ նաեւ դրանց թերարժեքությունն ըստ ազգային, կրոնական ու ռասայական պատկանելության:Հրեաներն աշխարհի միակ ժողովուրդն են՝ որ մոգոնել են իրենց աստվածընտրյալությունն ու անհանդուրժողականությունն այլ ժողովուրդների ու կրոնների նկատմամբ:

Հրեաների շովինիզմն ու ռասսիզմն առանձնահատուկ են: Այն հիմնված է մնացյալ ժողովուրդների ու կրոնների ատելության ու անհանդուրժողականության մշտական քարոզչության վրա:

Հուդայիզմի կրոնն արծարծված է մի քանի գրքերում, որոնցից հիմնականներն են Թորան (Մովսեսի հնգամատյանը) եւ Թալմուդը: Դրանցից բոլորը չէ, որ հանրամատչելի են: Այս վերլուծության համար հիմնականում կօգտագործենք Աստվածաշունչը` որպես հանրամատչելի գրավոր սկզբնաղբյուր:
Աստվածաշունչը երկու կրոնների՝ Հուդայիզմի (Հին կտակարան) եւ քրիստոնեության (Նոր կտակարան) համատեղումն է: Հին կտակարանի հիմքը Թորան է, կամ Մովսեսի Հնգամատյանը, որ հուդիզմի սկզբունքն է: Հրեաների այսպես կոչված “աստված ընտրյալությունը” թափանցում է ողջ Աստվածաշունչը` դառնալով ջհուդաքրիստոնեական սկզբունքների բանալին: Դիտարկենք մի քանի սկզբունքային սահմանումներ Հին կտակարանից.
1. Հրեաները դիմում են աստծուն. “Այլ ժողովուրդների մասին, որ առաջացել են Ադամից, Դու ասացիր, որ դրանք ոչինչ են, բայց նման թքի…: Այդ ժողովուրդները հանուն ոչնչի են Քո կողմից հանդուրժվել”:
Այստեղ այլ ժողովուրդների բացահայտ նվաստացում է, իսկ թքի հետ համեմատումը՝ կեղտոտ վիրավորանք: Այստեղ հրեաների ցեղական ու կրոնական գերազանցության, իսկ մնացյալ ժողովուրդների թերարժեքության քարոզչություն է:
2. Հին կտակարանը հրեաներին ստիպում է մշտապես մնալ պատերազմի մեջ մնացյալ ժողովուրդների հետ. “…ձեր աղջիկներին մի ամուսնացրեք նրանց տղաների հետ եւ նրանց աղջիկներին մի վերցրեք ձեզ հարս. խաղաղություն մի փնտրեք նրանց հետ բոլոր ժամանակներում”:
3. “…Քո աստվածը քեզ կուղեկցի այն երկիրը, որը խոստացել է տալ մեծ ու լավ քաղաքներով, ինչպիսիք դու չես կառուցել, լիքն ամեն բարիքով քարակերտ պահեստներ, որոնց պատերը դու չես կանգնեցրել, խաղողայգիներ ու ձիթենածառեր՝ որոնք դու չես աճեցրել, բայց ուտելու ես ու միշտ կշտանաս”:
Այս գաղափարը ծրագրավորում է հրեայի գիտակցությունն՝ այլոց ունեցվածքը զավթելու, ձրիակերության եւ հետեւաբար ցեղական ու կրոնական թշնամանք, այն ժողովուրդների հետ, որոնց ունեցվածքը նրանք զավթել են ուզում: Պատմական իրականությունն ասում է, որ հրեաները միշտ էլ զբաղվել են այլոց ունեցվածքը յուրացնելով: Աստվածաշունչը նկարագրում է՝ թե ինչպես հրեաները, թողնելով Եգիպտոսը, թալանեցին այն: Ըստ որում՝ դրանով զբաղվում էր ամբողջ ազգությունն՝ առանց բացառության:
4. Աստվածաշունչը Հին Կտակարանում քարոզում է հրեական գերազանցություն, համաշխարհային տիրապետություն եւ ձրիակերություն: “Դուք կիշխեք ժողովուրդների, որոնք ավելի մեծաքանակ եւ ուժեղ են ձեզանից: Բոլոր վայրերն, ուր կդնեք ձեր ոտքը, ձերը կլինի: Ոչ ոք չի կարողանա դիմակայել ձեզ”:
5. Զավթված տարածքներում հրեաներն օրինակելի ջարդեր էին կազմակերպում. “Խոցում էին տեղացի ողջ ժողովրդին, ժառանգներին այնպես, որ ոչ ոք կենդանի չէր մնում եւ տիրանում էին նրանց հողին…
Ծախում էին նրանց քաղաքները, տղամարդկանց ու կանանց, երեխաներին, մնացյալին՝ սպանում…”:
6. Հուդայիզմի կարեւորագույն դրույթներից մեկը ֆիզիկական ու մշակութային ուծացումն է: Ահա թե ինչպես է հրեական աստված Հուդան սովորեցնում վարվել այլ ժողովուրդների դասական կրոնների սրբությունների հետ: “Ոչնչացրեք այն բոլոր վայրերը, որտեղ ձեզ ենթակա ժողովուրդները մեծարում էին իրենց աստծուն. ավերե՛ք նրանց մատաղարաններն ու սյուները, այրեք պուրակներն ու խորտակեք տաճարները, ջնջեք նրանց անուններն իսկ այդ վայրերից:
Անիծեք դրանց, մի՛ դաշնակցեք եւ մի՛ խղճացեք ու խնայեք, դրանց մատաղարաններն ավերե՛ք, սյուները շո՛ւռ տվեք, պուրակները կտրատե՛ք եւ պաշտամունքի խորհրդանիշերն այրե՛ք”: “…Սպանեցե՛ք արական սեռի բոլոր երեխաներին, իսկ այն կանանց, որ տղամարդ են ճանաչել, սպանեցե՛ք: Կանացի սեռի բոլոր երեխաներին, որ տղամարդկանց հետ հարաբերություններ չեն ունեցել՝ թողեք ձեզ համար”: “Այն քարոզչին կամ երազաբանին, որ կաշխատի ձեզ համոզել հրաժարվել այս սկզբունքներից, սպանե՛ք”:
Հրեաները չեն խղճում ու խնայում իրենց հարազատներին էլ, եթե նրանք տրվում են այլոց հավատին: “Եվ ասաց Մովսեսն Իսրայելի դատավորներին. սպանե՛ք ձեր մարդկանց, որոնք կառչել են “այլոց”: Եթե գտնվի տղամարդ կամ կին, որը կգնա ու կծառայի ա՛յլ աստվածների՝ Արեւին, Լուսնին, կամ ողջ երկնային զորավիգներին, քարերով կջարդեք մինչեւ մահ”:
Հնագույն հեթանոսական կրոններն ի մեծի մասի հիմնված են Արեւապաշտության՝ լույսի, ջերմության կենարար հումքի պաշտամունքի վրա:
Հուդա-քրիստոնեական կրոնը դրանց բոլորին դատապարտում է մահվան:
“Վտարեք երկրի բոլոր բնակիչներին ու ոչնչացրե՛ք: Ոչնչացրե՛ք եւ դրանց ձուլածո պաշտամունքներն ու բոլոր պատկերները, բոլոր սրահները թալանեցե՛ք: Բոլոր հողերը գրավեցե՛ք եւ այդտեղ բնակվեցեք”: “Երբ քո առջեւ կհայտնվի իմ Պատգամավորը եւ կառաջնորդի այլոց մոտ՝ ես կոչնչացնե՛մ դրանց. մի՛ խոնարհվիր դրանց աստվածներին եւ մի՛ ծառայիր դրանց, մի՛ ընդօրինակիր դրանց գործերը, խափանի՛ր դրանք, դրանց սյուները”:
Այստեղ երեւում է աշխարհի բոլոր ժողովուրդների ազգային ավանդական կրոնների նկատմամբ հրեաների թշնամական ատելությունը: Նրանք քարոզում են այլադավանների եւ ազգային սրբությունների ու մշակութային արժեքների ոչնչացում, որ հոգեւոր ու ֆիզիկական գենոցիդ է կոչվում:
Հուդաքրիստոնեական Աստվածաշունչը հագեցած է բոլոր ազգային մշակույթների ոչնչացման բացարձակ կոչերով: Հրեաների իրական գործընթացը լիովին համապատասխանում է հուդայիզմի այդ դրույթին: Նրանք մշտապես ոչնչացրել եւ ոչնչացնում են այլոց մշակութային հուշարձանները. ոչնչացնում են քաղաքների, նույնիսկ փողոցների պատմական անունները: 1917թ., հրեակոմունիստների կողմից Ռուսաստանում իշխանության զավթումից հետո, նրանք ակտիվորեն փոխեցին քաղաքների ու փողոցների ազգային պատմական անունները` տեղադրելով հրեական ավազակների անուններ. ինչպես՝ Մարքս, Լենին, Ձերժինսկի, Լունաչարսկի եւ այլ անպիտանների ու հանցագործների անուններ: Իրենց ամբողջ պատմական գործունեության ընթացքում եւ աշխարհի բոլոր երկրներում հրեաները չհայտարարված պատերազմ են մղում պատմական ճշմարտության դեմ: Հրեաները մշտապես պայքարում են նաեւ խոսքի ու մամուլի ազատության դեմ. հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է իրենց հանցագործ գործունեությանը: Հենց դրա համար է գրվում ու քարոզվում նրանց կողմից հակասեմիտիզմի դեմ պայքարի մասին Ռուսական Ֆեդերացիայի քրեական օրենսգրքի 282-րդ հոդվածը, այսպես կոչված էքստրեմիզմի կամ տեռորիզմի դեմ:
7. Հին Կտակարանում այլ ժողովուրդներին իշխելու հրեական համաշխարհային գաղափարը ֆինանսական հարկի ու առձեռն վարկի միջոցով՝ շարադրված է այսպես. “…եւ դու պարտք կտաս շատ ժողովուրդների, իսկ ինքդ պարտք չես վերցնի, ինքդ կիշխես շատ ժողովուրդներին, իսկ նրանք քեզ (քո վրա) չեն իշխի”: Այլ ժողովուրդներին իշխելու հրեական ձգտումը բնականաբար առաջացնում է հակահրեական արձագանք: Այդպիսով ազգային, ռասսայական եւ կրոնական թշնամանք ժողովուրդների միջեւ: Այստեղ են եւ, այսպես կոչված, հակասեմիտիզմի արմատները: Դրա դրդապատճառը հուդիզմն է:
8. Հրեաների կենդանական գազանությունը նմանակում չունի պատմության մեջ: Մինչ Ավետյաց Երկիր մտնելը Մովսեսը հետախուզության ուղարկեց Հիսուս Նավինին ընկերոջ հետ: Վերադառնալով նրանք հրահրեցին հրեաներին տիրապետել այսպիսի արտահայտությունների. “Մի՛ վախեցեք այս հողի ժողովրդից, քանզի այն կդառնա ուտելիք մեզ համար”: Հրեաներն արդեն կերել էին աշխարհի մի քանի ժողովուրդների (Ամորեններ, Խեթեր եւ այլն), դրանցից ոչինչ չէր մնացել, բացի աստվածաշնչյան հիշատակումից:
Ի՞նչ կարող են առաջացնել այդ պատմություններն այլ ժողովուրդների մոտ. երեւի պատասխան ատելություն:
9. Դավիթ թագավորի ժամանակներում հրեաները գազանային անողոքությամբ ոչնչացրին Ռավի Ամոնական ամբողջ բնակչությանը՝ մարդկանց կենդանի նետելով սղոցների, երկաթյա մեխանիզմի կացինների տակ եւ վառարանների մեջ: Սա վկայում է, որ “կրեմատորիաներն” հրեաները ստեղծել էին Հիտլերից շատ առաջ: Նա միայն նույնն էր արել. գուցե ի պատասխա՞ն…
10. “…Քեզ համար ա՛յլ մարդկանց կտամ եւ քո հոգու համար՝ ժողովուրդներ” (Հիսուս):
11. Ինչ գարշելիություններ է քարոզում հուդայիզմը՝ լավ է երեւում մի “աստվածամեծար” Լեւիտի պատմությունից:
Մի անգամ նա գիշերում էր Ճենովայում, եւ բնակիչները որոշեցին բռնաբարել նրան: Լեւիտն իր փոխարեն նրանց հանձնեց իր հարճին եւ նրանք հրճվեցին նրանով, գիշերը զվարճանալով: Այդ կինը սողեսող հասավ բնակարանի դռներին եւ մնաց պառկած մինչեւ արեւածագ: Լեւիտը միայն առավոտյան մոտեցավ իր սիրուհուն եւ տեսավ, որ նա մահացած է: Նա վերցրեց դանակը եւ մարմինը կտրատեց տասներկու մասի եւ ուղարկեց Իսրայելի բոլոր ծայրամասերը:
Ի՞նչ զգացումներ կարող է առաջացնել այդ “սրբի” արարմունքը նորմալ մարդու մոտ: Երեւի գարշանք: Այդ բոլոր զազրելի արարմունքները նկարագրվում ու քարոզվում են զանգվածային տպաքանակներով: Բնականաբար, դա առաջացնում է հակակրանք, ատելություն ու բաժանում: Բայց ըստ Աստվածաշնչի՝ “աստվածապաշտ” Լեւիտի արարքները հրեաների մոտ ոչ թե գարշանք էին առաջացնում, այլ` լոկ զարմանք:
12. Աստվածաշնչի 14-րդ գլխի Երկօրինության մեջ հրեական “Աստվածը” սովորեցնում է նրանց ինչպես սնվել, եւ այդտեղ երեւում է նրա “շովինիզմը” (ոտանավոր 21): “Մի կերեք ոչ մի անկենդանություն. քո բնակավայրերում հայտնված օտարին տուր այն կամ ծախիր, թող նա ուտի, քանզի դու սրբազան ժողովուրդ ես քո Տեր Աստծո մոտ”: Եհովան ավելի լավն է, որ հրեաներին նման գարշանքի է մղում:

Բնականաբար, հուդայական նման պատգամները հրահրում են միջազգային ու ցեղապաշտական, կրոնական հակամարտություններ:Այլածիններին թունավորված սննդով կերակրելը շատ կարեւոր վարքակերպ է հրեաների համար. այն վերաբերում է ոչ միայն նյութական սննդին, այլ` նաեւ հոգեւոր: Նրանք մյուս ժողովուրդներին կերակրում են եւ քրիստոնեությամբ՝ իրենք հեռու մնալով դրանից:

Այլոց կերակրում են եւ “ինտերնացիոնալիզմով”, քայքայելու համար նրանց ազգային ու ռասսայական հավատքները, պատմությունները, մշակույթը, սովորույթները, գիտությունը, վարքն ու բարքը: Ավերում են նրանց մոտ իրոք մարդկային ամեն ինչ՝ դարձնելով նրանց անդեմ ու անմիտ ինտերնացիոնալիստ, ինչպիսին իրենք երբեք չեն դառնում: Հին կտակարանը խստագույն հրեական ցեղապաշտություն է, ռասիզմ եւ ինքնամեծարում:
Նոր կտակարանը (քրիստոնեություն)՝ թուլամիտներին տրված սատանայական ապազգայնություն է (ինտերնացիոնալիզմ): Հրեաներն այլոց կերակրում են ոչ միայն քրիստոնեական ապազգայնությամբ: Նրանք ընտրության են ներկայացնում եւ այլ թունավորված ապազգային ուտատեսակներ. իսլամ, կոմունիզմ, համաշխարհային քաղաքացություն, “նոր համաշխարհային կենսակարգ”: Նրանք մոգոնեցին “դասակարգային պայքարի” գաղափարն ու դրանով կերակրում են մյուս ժողովուրդներին՝ ազգային վերնախավը հենց այդ ժողովուրդների ձեռքով տապալելու եւ դրանց տեղը գրավելու համար:
Դասակարգային պայքարի գաղափարը հրեական միջավայրում լիովին արգելված է. նրանց համար գլխավորն ազգային միասնությունն է: Բայց փորձեք դուք ստեղծել Ռուսական Ազգային Միասնություն (ՌԱՄ)՝ ձեզ կծածկեն “ֆաշիստներ, ազգայնամոլներ, ռասիստներ” պիտակներով: Նման ապացույցներ, ինչքան ասես կարելի է ներկայացնել, բայց այսքանն էլ բավարար է հուդայիզմի գաղափարներին արմատական գնահատական տալու համար:

Հրեական “սինագոգերն” այսօր էլ լոկ կրոնական կենտրոններ չեն, այլ դպրոցներ` միջազգային հրեական վերնախավի համար կադրեր դաստիարակելու համար:

Հուդայիզմը՝ որպես գաղափարաբանություն, հարուցում, հրահրում է ազգային ու կրոնական թշնամանք, փնովում ու նվաստացնում է ոչ հրեաների ազգային պատկանելությունը: Հուդայիզմը նվաճողական ու անբարոյական գաղափար է, չարի նպատակներ արարող, որ հրեաներին մղում է հանցագործությունների իբր աստծո անունից` նրանց ներշնչելով արդարացման միտում:

Հրեաների նկատմամբ այլ ժողովուրդների հակակրանքի պատճառը հուդայիզմն է: Այն ահռելի քանակով հրատարակվում եւ քարոզվում է: Այս ամենը ոչ թե պատմություն է, այլ նաեւ նրանց ներկան ու ապագան: Սա նաեւ նրանց կենսակարգն է՝ պատգամները բոլոր ժամանակների համար:
Իսրայելում սահմանադրություն չկա. դրան փոխարինում են Թորան ու Թալմուդը: Հենց դրանք են նրանց օրինաչափությունները: Դաստիարակման ու կրթության համակարգն ամբողջովին հիմնված է Թորայի ու Թալմուդի սկզբունքներին: Հուդայիզմը հրեական ազգային գաղափարախոսության եւ հոգեբանության վրա է հիմնված:

Աշխարհի ժողովուրդների բնական հակադրվածությունն անվանվում է “հակասեմիտիզմ”: Միշտ էլ հակասեմիտիզմի հարցի շուրջ մեծ աղմուկ է բարձրացել, բայց ոչ ոք չի բացատրում դրա պատճառները: Գուցե խնդիրը հակասեմիտներում չէ՞, այլ հենց սեմիտների՞… մեջ: Ինչո՞ւ աշխարհի բոլոր նշանավոր մտավորականներն ատում էին հրեաներին: Օրինակի համար կարելի է մեջբերել հանրահայտ համաշխարհային անձանց մի քանի արտահայտություններ հրեաների մասին:

Ջորջ Վաշինգտոն (1732-1799, ԱՄՆ-ի նախագահ) “Միանգամայն ցավալի է, որ ոչ մի պետություն, ավելի հին քան մերը, դրանց չզսպեց որպես հասարակության ժանտախտ ու մեծագույն թշնամի, որոնց առկայությամբ դժբախտացած է Ամերիկան”:

Մուհամմեդ (570-632, Ղուրանից) “Ինձ համար անըմբռնելի է, որ առ այսօր ոչ ոք չվտարեց այդ կենդանիներին, որոնց շունչն անգամ նման է մահվան: Չի՞ ոչնչացնի յուրաքանչյուրը՝ կենդանիներին, որոնք ուտում են մարդկանց, եթե դրանք էլ մարդու տեսք ունեն”:

Մարտին Լյութեր (1483-1546) “Որքան մոտիկ է հրեաներին Էսֆիրի գիրքը, որն արդարացնում է նրանց արյունարբությունը, վրեժխնդրությունն ու ախորժակներն ավազակային հույսերի: Երբեք Արեւը չի լուսավորել առավել թշնամական ու վրեժխնդիր ժողովրդի, որն օրորում է այլադավանների խեղդման ու ոչնչացման գաղափար”:

Ջորդանո Բրունո (իտալացի գիտնական, իմաստասեր, 1548-1600) “Հրեաները ժանտախտակիր, ախտավոր ու վտանգավոր ցեղ են, որն իր ծննդյան պահից ենթակա է արմատազերծման”:

Պետրոս Առաջին (ռուս կայսր, 1672-1725) “Ես գերադասում եմ իմ երկրում տեսնել մահմեդականներ ու հեթանոսներ, քան հրեաներ: Սրանք խաբեբաներ ու վաշխառուներ են: Դրանք բնակվելու եւ իրենց գործերը կազմակերպելու թույլտվություն չեն ստանա: Չնայած իմ տնօրինություններին, նրանք ջանում են իրագործել դա՝ իմ պաշտոնյաներին կաշառելով դառնալ լիիրավունք”:

Ժան Ֆրանսուա Վոլտեր (ֆրանսիացի գրող, 1694-1778) “Հրեաները ոչ այլ ինչ են, քան զազրելի ու բարբարոս ժողովուրդ, որը երկար ժամանակ համատեղել է զզվելի շահասիրությունն այն ատելության հետ, որ տածում է այլ ժողովուրդների նկատմամբ, որոնք նրանց հանդուրժում են եւ որոնցով նրանք հարստանում են”:
Բենիամին Ֆրանկլին (ամերիկացի գիտնական, պետական գործիչ 1706-1790) “Որ երկրում ասես, ուր հրեաներ են տեղավորվում, անկախ իրենց քանակից, իջեցնում են տեղաբնակների բարոյականը, առեւտրական ազնվությունը: Մեկուսացնում են իրենց եւ չեն ձուլվում: Եթե մենք սահմանադրական ճանապարհով դրանց չհեռացնենք ԱՄՆ-ից, ապա 10-ից ավելի քիչ տարում դրանք կհորդան մեծ քանակով, վեր կգրավեն եւ կփոխեն կառավարման մեր ձեւը: Եթե դուք դրանց չբացառեք, ապա 10 տարուց ոչ ուշ մեր ժառանգները կաշխատեն դրանց դաշտերում, երբ նրանք իրենց գրասենյակներում ձեռքերը կսեղմեն: Ես զգուշացնում եմ ձեզ, պարոնա՛յք, եթե դուք հրեաներին մեկընդմիշտ չբացառեք, ապա ձեր ժառանգները կանիծեն ձեզ ձեր գերեզմաններում”:

Նապոլեոն Բոնապարտ (1769-1821) “Հրեաներին հարկ է դիտարկել որպես ազգ, բայց ոչ որպես կրոնական խմբավորում: Դրանք ազգ են մեր ազգի մեջ: Ամբողջ գյուղերի սեփականությունները հափշտակվում են հրեաների կողմից, նրանք վերականգնել են ճորտատիրությունը, նրանք ագռավների իսկական երամներ են: Հրեաների պատճառած աղքատությունը մեկ հրեայի պատճառածը չէ,՝ այլ հետեւանքն է՝ այդ ողջ ազգի էության: Դրանք մորեխի պես լափում են Ֆրանսիան: Հրեաներն ազգ են, որն ընդունակ է անենանողկալի հանցագործությունների”:

Ֆերենց Լիստ (հունգարացի կոմպոզիտոր 1811-1886) “Կգա պահ, երբ բոլոր քրիստոնյա ազգերը, որոնց մոտ հրեաներ են ապրում, հարց կդնեն՝ հանդուրժե՞լ դրանց եւ այսուհետ, թե՞ արտաքսել: Այս հարցն իր նշանակությամբ նույնքան կարեւոր է, որքան հարցն այն մասին, թե ուզո՞ւմ եք ապրել. առողջությո՞ւն, թե՞ հիվանդություն, բա՞նտ, թե՞ ազատություն, սոցիալական հանգի՞ստ, թե՞ մշտական հուզում”:

Հենրի Ֆորդ (Ամերիկացի գրող եւ ավտոարդյունաբերող, 1863-1947, 1947-Նյու-Յորք Թայմս, 08.03.1925թ.) “Հսկողության ենթարկեք հիսուն ամենահարուստ հրեական ֆինանսիստներին, որոնք պատերազմներ են հրահրել իրենց շահույթների համար, եւ պատերազմները կվերանան”:
Ուինսթոն Չերչիլ (անգլիացի պետական գործիչ) “Կարիք չկա չափազանցելու հրեաների դերը բոլշեւիզմի արարման եւ ռուսական հեղափոխության գործում: Ավելին, ոգեշնչման եւ շարժման գլխավոր ուժը բխում էր հրեա առաջնորդներից: Խորհրդային հիմնարկություններում հրեաների գերակշռությունը զարմանալի էր: Ահաբեկչական համակարգն իրագործվում էր ի մեծի մասամբ հրեաների եւ որոշ դեպքերում նաեւ հրեուհիների միջոցով: Նույնպիսի դիվային հանրահայտության հասան հրեաները նաեւ Հունգարիայում, երբ այդտեղ կառավարում էր հրեա Բելա Կունը”:
Նման փաստարկներ կարելի է երկար թվել, բայց միայն վերնախավը չէր, որ հասկանում էր “ընտրյալների” էությունը: Հասարակ ժողովուրդն էլ էր հիանալի հասկանում հրեաներին: Կարելի է մեջբերել մի քանի ասացվածք ու առակ.
- Չարքերն ու ջհուդները սատանայի զավակներն են:
- Ջհուդին հավատալ՝ նույնն է ինչ ջուրը ցանցով թափել:
- Ջհուդը կուշտ է խաբկանքով:
- Ջհուդը վախենում է ճշմարտությունից, ինչպես ճագարը՝ թմբուկից:
- Չկա անփուշ ձուկ, ինչպես անչար ջհուդ:
- Որ աստվածը չբարկանա՝ ջհուդը թող չբարձրանա:
- Ջհուդը գործում է ոնց տզրուկը մաշկիդ:
- Ով ջհուդին ազատում է՝ նա ինքն իրեն բանտարկում է:
- Ով ծառայում է ջհուդին՝ չի շրջանցի աղետը:
- Հանուն շահի, բարիքի, ջհուդը միշտ էլ կխաչակնքի:

Ինքը՝ հրեական աստված Եհովան, իր “աստվածատուր” ժողովրդին բնորոշում է որպես գարշելի ազգ: Նա մեղադրում էր նրանց մշտական արվամոլության մեջ եւ դիմում էր ոչ այլ կերպ, քան “Սոդոմի տերեր ու Գոմորի ժողովուրդ”: Ասում էր նաեւ, որ հրեաները “մեղավոր ժողովուրդ են, բարձված անօրինականություններով. չարագործների ցեղ, մահապարտների զավակներ”: Մի այլ հրեական աստված՝ Սավաոփը, նրանց մասին ասում էր. “Փոքրից մեծ՝ դրանցից յուրաքանչյուրը տրված է շահին եւ հոգեւորականից մինչեւ Առաքյալ գործում են ստով…: Բայց ամաչո՞ւմ են այդ գարշանքներից: Ո՛չ ամաչում են, ո՛չ էլ կարմրում”:

***
Հուայիզմը կրոնական կանոնակարգ է: Քաղաքական պայքարի նպատակների համար հրեական հանցախումբն արարել է շարժում՝ “սիոնիզմ” անվամբ: Այն մտնում է ցանկացած քաղաքական ու գաղափարական դիմակների տակ: Սիոնիզմի իրական էությունը հուդայիզմն է:

***
1975թ. նոյեմբերի 10-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեան բնորոշեց, որ “սիոնիզմը ռասսիզմի տարատեսակ ու ճնշման միջոց է”: Սա ամբողջ համաշխարհային հասարակության սկզբունքային գնահատականն է ամենաբարձր մակարդակով: Սա կարեւորագույն պատմական ու իրավաբանական փաստ է:

Քրիստոնեություն
Հուդայիզմի զարգացման, առաջընթացի հետագա փուլը եղավ քրիստոնեությունը: Ըստ ծագման՝ Հիսուս Քրիստոսը մաքուր ջհուդ էր. Դավթի ու Աբրահամի ուղղակի ժառանգը: Որպես ճշմարիտ ջհուդ նա աղճատվեց (մկրտվեց) ծննդյան 8-րդ օրը: Այս առթիվ քրիստոնյաներն հետագայում հայտարարեցին մեծ տոն՝ “Տիրոջ մկրտում”, որը նշում են նոր տոմարով հունվարի 1-ին, կամ հնի՝ 14-ին: Տերտերները նրան անմիջապես չաստվածացրին: Նրան աստված հռչակեցին միայն մեր թվարկության 325թ., Նիկեայի 1-ին Տիեզերական ժողովում, որտեղ եկեղեցու հրեա-մասոնական հոգեւորականներն ինքնակամորեն, ձայների մեծամասնությամբ (218 կողմ, 2 դեմ), ինչպես կուսակցական ժողովում, նրան նշանակեցին “աստված”: Քրիստոսը շատ կարեւոր խնդիր էր լուծում՝ հրեական հանցախմբի հանձնարարությունը. մնացյալ ժողովուրդների հոգեւոր տարրալուծում: Դավիթների որդին նպատակ ուներ կոտրել ժողովուրդների ինքնապահպանման բնական ձգտումը, ճիգերն՝ ընդդիմանալու այլոց հարձակմանը, հրեական նվաճմանը՝ չարին:
1. Քրիստոսը քարոզում էր. “Դուք լսեցիք, թե ինչ են ասում. աչքն աչքի համար, ատամն՝ ատամի: Իսկ ես ձեզ ասում եմ. մի՛ ընդդիմացեք չարին: Ով կխփի ձեր աջ այտին, նրա կողմ շրջիր եւ մյուսը: Ով կցանկանա վերցնել շապիկդ՝ վրայինն էլ տուր (տուր եւ վարտիքդ)”:
Քրիստոսի քարոզի այս սկզբունքը՝ “Մի դիմադրիր չարին”, գլխավորն է քրիստոնեության մեջ: Այս պախարակելի միտքը Քրիստոսն աշխատում է տեղադրել անմիտ հավատացյալների գլխում՝ դրանց չառարկող ճորտեր դարձնելու բուն նպատակով:
2. Ճորտատեր հրեաները կցանկանային, որ քրիստոնյա-ճորտերն իրենց այնպես պահեին, ինչպես սովորեցնում է սիոնիստ Հիսուսը: “Դուք գիտեք` ինչ են ասվում` “սիրի՛ր մերձավորիդ եւ ատի՛ր թշնամուդ”, իսկ ես ասում եմ. սիրեցե՛ք ձեր թշնամիներին, օրհնեցե՛ք անիծողին, աստվածացրե՛ք ձեզ ատողին, աղոթեցե՛ք ձեզ նեղացնողին…”: Քրիստոնյան պիտի լիներ իրական ստրուկ: Նման ստրուկն անկասկած գերադասելի էր հին ստրուկներից, որոնք երբեմն նույնիսկ ծառանում էին: Այս ստրուկի մոտ շղթաներն ուղիղ գլխի մեջ էին, գիտակցության մեջ: Հոգեւոր ճորտը՝ քրիստոնյան, ջհուդներին ավելի շահավետ էր, քան հին միջոցով նոր ճորտացվածը:

Ջհուդ Քրիստոսի քարոզչությունը ճգնում է բացառել մարդկանց համարժեք դիմադրությունը հրեական զավթմանն ու աճին: Քրիստոնեությունն արդյունքի հասա՛վ, չնայած ամբողջ ապազգայինին, քանզի դիմեց եւ բնականին՝ սրին, կրակին, բնաջնջելով ժողովուրդների առողջ ուժերը, այլ ոչ թե մյուս այտն էլ հակառակորդին տրամադրելով՝ ինչպես քարոզում է առ այսօր այլոց: Ինքը եւ այսօր (2004թ.) դեռ նվաճում է, իսկ այլք՝ կորցնում: Ըստ որում, ո՛չ լոկ ռազմադաշտերում, ինչն ավելի սարսափելի է: Նա նվաճում է մարդկանց ուղեղը, հոգին է առնում, կյանքին տեր դառնում…

Ջիվանին կասեր.
Մի քաղաք գիտեմ ժամի սիրահար,
Բնակիչները հայ, մոտ քսան հազար,
Իրենք հաց չունին ուտելու համար՝
Նորից վանք են շինում՝ խելքի աշեցեք…
(Կներես ընթերցող, չեմ կարողանում այս օրից անկախ, միայն անցյալի դավերը բացել, լոկ դրանք լացել. իսկ մեր օրե՞րը… Հետո ուշ կլինի՝ ինչպես հիմա):
Քրիստոնեությունն անընդմեջ շեշտում է, որ հիմնված է սիրո վրա: Սա քարոզի հիմնարար սուտն է, խաբեբայությունը՝ կոչված իրոք քող, դիմակ լինելու:
Քրիստոնեության մեջ սիրո կոչեր կան, բայց …, իսկ մոտիկներիդ՝ հարազատ մարդկանց, նա քարոզում է աներեր զոհել, սիրով չտարվել: Ահա այդ քարոզչությունը. “Եթե որեւէ ոք, գալով ինձ մոտ, չի ստի իր հորն ու մորը, կնոջն ու զավակին, քրոջը, եղբորը, կյանքն իր սեփական՝ չի՛ կարող լինել նա իմ կենվորը”: Նա քարոզում է. “Հոգին սիրողը կկործանի այն, իսկ այն ատողը միշտ կպահպանի կյանքում հավերժական”: Վերջին կարգի չարագործն իսկ չի կոչի նման բանի՝ ատել մորն ու հորը, կնոջն ու երեխաներին, սեփական հոգին եւ պաշտել իրեն, եթե այդ չարը խելագար չէ: Բայց չարագործը տեսնելով, որ իր զրուցակիցը շատ է “խելացի”, ասաց ավելին, բացատրեց նրան, որ նպատակն իր այլ է լիովին. “Կարծո՞ւմ եք, արդյոք, որ ես եկել եմ ձեզ խաղաղություն ու սեր շնորհելու…: Ո՛չ, ասում եմ ձեզ, եկել եմ զատեմ ու ամորձատեմ. հինգ արարիչներ մի տան մեջ շատ են: Նրանք կկռվեն ու կբաժանվեն. երեքն՝ երկուսի, երկուսը՝ մեկի: Հայրը որդու դեմ, մայրը՝ աղջկա, իսկ աղջիկը՝ մոր, սկեսուրը՝ հարսի”: Նույնն է քարոզվում եւ Մաթեւոսի Աստվածաշնչում. “Մի մտածեք, թե ես եկել եմ երկրին խաղաղություն տալու. ես սուտ եմ բերել, քանզի եկել եմ բաժանելու որդուն հորից, մորն աղջկանից, հարսին սկեսուրից… թշնամիները տանից պիտ լինեն…”:

Ջհուդա-մասոնական նոր ձեռնարկը՝ բոլշեւիզմը, ուզում էր ջհուդա-մասոնական հին նպատակներն իրագործել յուրովի: Մարքսը, Էնգելսը, Լենինն ու Տրոցկին արյան ծովեր թափեցին. սպանել տվեցին հորը` որդուն, որդուն էլ՝ հորը, եղբայրն եղբորը, քրոջը, մորը, հարազատները մորթեցին իրար… Ողջը վարվեցին քրիստոնեաբար, նույն գործակարգով (տեխնոլոգիա): Քրիստոսի քարոզչությունն ապշեցնում է իր հրեական անպատկառությամբ, նա վատը որպես լավ է քարոզում, հիվանդը՝ առողջ, գեշը՝ գեղեցիկ…: Քրիստոսը հասավ իր խաբածներին ծնկի բերելուն:

Հեթանոսները ծնկի չեն իջել՝ երկրպագելով ճիշտ աստվածներին: Գիտեին նրանք, որ իրենք նրանց ստրուկները չեն, այլ զավակները:
Ջհուդը մարդկանց ինքնագնահատանքը իջեցրեց զրոյի: Նա մարդկանց իրենց հոգիներում ստրուկ դարձրեց: Քրիստոնյայի գերագույն մեղքը հպարտությունն է: Ստրուկը հպարտ չպետք է լինի, այլ թույլ, մեղսակիր: Քրիստոնյայի մոտ ամեն բնական արարք հանցանք է, նույնիսկ ծննդի կենարար կարգը՝ պախարակելի: Այդու էլ դեռ կույս՝ բայց բեղմնավորված Մարիամը վիժեց իրեն՝ Հիսուսին: Ահա՛ ինչի է հասցնում մարդկանց այդ քարոզչությունը, ահա՛ հենց սա է սատանայական “խաչն՝ ընդհակառակը”: Քրիստոնեական եկեղեցում հավատամքային գլխավոր ծեսերից մեկն, այսպես կոչված, “մասունք” ընդունելն է: Սա արարողություն է եւ նշանակում է, որ մտովի արյուն են խմում եւ մարդկային մարմնի մի կտոր միս ուտում: Արդյո՞ք դրանով եկեղեցին չի այլասերում ու քայքայում հավատացյալների հոգին… Քրիստոսն ասում է. “Եթե չուտես մարմինն ու չխմես արյունը մարդու զավակի՝ չես ունենա կյանք: Ուտողն իմ մարմինն ու խմողն իմ արյունը, կապրի հավիտյան”:

Մասունքի ծեսով եկեղեցին մի կրակոցով երկու նապաստակ է սպանում. մեկով հարբեցնում է մարդկանց, վարժեցնում (սպիրտի ազդեցությանը), երկրորդով՝ դարձնում մարդակեր ու արյունախում` այլասերելով ուղեղն ու հոգին:
Քրիստոնեությունը դեռ մտովի է մարդուն վարժեցնում մարդակերության, իսկ հուդայիզմը դրան է մղում ներկայում: Ջհուդների վերաբերմունքն Արիական Արյան հանդեպ, սնապաշտական բնույթ է կրում: Արիական արյունն օգտագործում են ոչ միայն բարձրագույն մասոնները, այլեւ Խասիդների շարքային հավատացյալներն էլ:

Չնայած Աստվածաշնչում Հին Կտակարանը Թորայի առավել մեղմացված տարբերակն է, այնուհանդերձ այդտեղ էլ են պահպանվել ուղղակի ցուցումներ հրեաների այդ գազանային սովորույթի արարման: Քանի առկա են հրեաները, այդ սովորույթն իրագործում են: Այս մասին մի աշխատություն ունի եւ Վլադիմիր Իվանի Դալը, որի գիտական հիմնավորվածությունն ու մանրակրկիտությունը տարակուսանք չեն թողնում: Այդ ծեսը կատարվում է ծոմապահության հրեա-սատանայական տոնի՝ Պասի նախօրյակին: Նրանք գողանում են երեխաներին, գազանաբար տանջում ու հոշոտում: Մարմինը ծակոտում են հատուկ կրոնական ասեղներով, հաճախ քերում են մաշկը, արյունը քամում եւ այն օգտագործում են կրոնական նպատակներով. մասնավորապես՝ ավելացնում են պասի ուտելիքին:

Նման անթիվ փաստերի հիման վրա են “խեղճ ու դժբախտ” հրեաներին ճնշում ու հալածում մարդկության ամբողջ պատմության ընթացքում: Նման ոճրագործությունների պատճառով են ատում հրեաներին հակասեմիտներն ու “անիծյալ ֆաշիստները”: Հրեա-դիվային այս տոնը քրիստոնեությունը հռչակել է “սուրբ”:

Քրիստոսը մարդուց հոգի է ուզում: “Այդժամ Հիսուսն ասաց իր աշակերտներին. -Եթե որեւէ ոք ցանկանա գալ իմ հետեւից՝ թող ժխտի իրեն եւ խաչս վերցնի ու հետեւի ինձ, եթե ուզում է իր հոգին պահի, կկորցնի այն, իսկ եթե հոգին ինձ համար դնի՝ կգտնի նրան”:

Իրական աստվածն հոգի է տվել ա՛յս կյանքի համար եւ դեռ կենդանի մարդու հոգին նա չի կարող խլել, իսկ մահից հետո դրանք իրենք են գնում նրա մոտ: Բայց ո՞վ կարող է այդպես պահանջել. հարկավ սատանան, ում պետք են դեռ ողջ մարդկանց հոգիները: Եվ այդ սատանան հենց Քրիստոսն է, կամ սատանայի լոկ մի ծառան է:

Նոր Կտակարանը նույնպիսին է՝ ինչպիսին Հինը՝ հրեական շովինիզմի գիրքը
Այս բոլոր գրքերը հրեաներն են գրել, բոլոր հերոսները հրեաներ են, ներկայացված է միայն հրեաների պատմությունը: Այս բոլոր գրքերում քարոզվում է հրեաների առավելությունն ու նրանց ատելությունը այլ ժողովուրդների հանդեպ: Բերենք օրինակ (Մաթեւոսի ավետարան, գլուխ 15, շարադրանք 22-28)՝ “Եվ ահա այդ շրջաններից եկած մի կին գոչում է նրան. “Գթա ինձ Աստված, Դավիթների զարմ, աղջիկս դաժանորեն գժվում է”: Նա ոչ մի բառով չէր պատասխանում: Աշակերտները խնդրում էին. “Հեռացրու դրան, քանզի գոռում է մեզանից հետո”: Եվ նա ասաց խնդրող կնոջը. “Ես ուղարկված եմ միայն Իսրայելի Տան ոչխարների մոտ””:
Ինչպիսի՞ն պիտի լինի քրիստոնեական հոտի մտավոր ու հոգեւոր կարողությունը:

“Օրհնյալ են ՀՈԳՈՎ ԱՂՔԱՏՆԵՐԸ, քանզի նրանցն է երկնային արքայությունը”. այս է քարոզում Քրիստոսը: Շատ պարզ ու հստակ է, որ քրիստոնեությունը հաշվարկված է թուլակամների ու թուլամիտների համար: “Այս կերպ վերջիններն առաջ կգնան, իսկ առաջինները` հետ կմղվեն”: Լոկ սին հավատի վրա կառուցված կրոնները շատ են սիրում թուլամիտներին. դրանց հետ հեշտ է ու հարմարավետ:

Քրիստոնեության բարոյականի երկդիմությունն ու երեսպաշտությունը սահմաններ չունի. մի դեպքում շատ որոշակի, գնահատական լավի ու վատի, իսկ մյուս դեպքում ցանկացած պահին կարելի է դեն նետել բոլորն ու հայտարարել. “Մի՛ դատեք եւ դուք դատված չեք լինի. ինչով որ չափեք՝ նույնով կչափվեք”: Թվում էր, բարոյական չափանիշերը նրա համար են, որ գնահատվեն ոչ միայն այլոց՝ այլեւ սեփական արարմունքները: Հիսուսի այս կոչը դուրս է ամեն բարոյականից, մարդկային վարքի գնահատականից:
Ցանկացած հասարակարգում անհատի վարքը միշտ ենթարկվում է գնահատանքի, եւ եթե դա բացասական է, ապա անհատն էլ պիտի ենթարկվի ոչ լոկ դատական, այլ նախ բարոյական պարսավանքների: Այլ կերպ տանելի կարգ չես կառուցի: Բայց Քրիստոսի հետեւորդներին ձեռնտու է երկդեմ բարոյականը. այն թույլ է տալիս խուսափել պատասխանատվությունից, այդ անսկզբունք եւ այդո՛ւ հարմար բանաձեւի օգնությամբ:

Իսկ ի՞նչ բարոյական դիմագիծ ունեն Քրիստոսի տասներկու “սուրբ առաքյալները”: Հուդան երկար բանակցեց եւ երեսուն արծաթով ծախեց Քրիստոսին: Դա այն օրերին պատշաճ գումար էր՝ մի ողջ հողամաս Պաղեստինի մոտ: Իսկ նրա սիրելի աշակերտ Պետրոսը միայն երեք անգամ ուրացավ նրան, երբ իրեն փոքրիկ վտանգ սպառնաց. հարկավ երդվել էր երբեք չուրանալ, եւ նույնիսկ մեռնել “ուսուցչի համար”: Նույնն ասել էին մնացյալ առաքյալները: Այդքան էին համընկնում “սուրբ առաքյալների” խոստումներն իրենց վարքագծին: Նրանք առաջին իսկ վտանգի պահին վախեցան ու ցրվեցին, իսկ Պետրոսն իսկույն հրաժարվեց իր սուրբ Քրիստոսից: Խղճուկ վախկոտներ ու ստախոսներ, մորթապաշտներ ու երդմնազանցեր. ահա “սուրբ” կոչված առաքյալների իրական դեմքը: Այդ “առաքյալներ”-ն էլ՝ “ուսուցիչ” էին իրենց հռչակել ամբոխի համար: Սկսվեց նաեւ “բարիք խոստանալ, բայց չարիք բերել” գործելակերպը: Առաքյալները յուրացրել էին ուսուցչի վարքը:
Ողջախոհ մարդկանց զարմացնում է այն, որ համակարգով իրար հակադիր 2 կրոններ զետեղված են մեկ հորինվածքի մեջ՝ Աստվածաշնչում, որը նաեւ սուրբ, կանոնադրական երկ է հռչակված: Բայց զարմանալի ոչինչ էլ չկա: Աստվածաշունչը ամբողջական է, սահմանում է կարգ՝ համաշխարհային ճորտատիրական հասարակության: Ճորտատիրական հասարակարգը երկդասակարգ է. ճորտեր ու տերեր, ուր առաջինը ժողովուրդներն են, իսկ երկրորդը՝ հրեաները:

Ահա եւ ամբողջ Աստվածաշունչը՝ նրա ողջ էությունը: Այսու, երբ խոսում ենք Աստվածաշնչի մասին, ճիշտ կլինի ասել՝ հուդայաքրիստոնեության:
Մարդիկ վարժեցվող ու կառավարվող արարածներ են: Ինչու եւ ինչպես նրանց վարժեցնես, այնպես էլ նրանք կապրեն աշխարհում: Մի հին իմաստուն շատ ճիշտ էր ասել. “Մարդը նման է մի դատարկ կժի՝ ինչ գցես մեջը, այն էլ կզնգա՝ թե թափահարես”: Հուդայիզմն ու քրիստոնեությունը դաստիարակում, ձեւավորում են երկու հակադիր հոգետեսակներ: Հրեաների համար նախանշված հուդայիզմը ստրկատիրոջ աշխարհընկալում է դաստիարակում, իսկ մնացյալ ժողովուրդների համար նախանշված քրիստոնեությունը նրանց ստրուկի, լավագույն դեպքում ճորտի հոգի է տալիս: Ահա՛ ողջ խաղը: Այս նկատառումով բոլոր քրիստոնեական երկրներում իշխանություն է տրված հրեաներին:

Քրիստոնեությունը` հուդայիզմի “հինգերորդ շարասյուն”
1992թ. Նյու-Յորքում, րաբիններին ուղղված դիմումում, ամենայն Ռուսաց եւ Մոսկվայի արքեպիսկոպոս Ալեքսեյ II-ը անթաքույց գրում է. “…Մենք բոլորս Հին Կտակարանի զավակներն ենք, որ նորացված է Քրիստոսի կողմից: Երկու կտակարաններն էլ աստիճաններ են նույն աստվածամարդկային գործընթացում: Կտակարանների քարոզած աստծո հետ մարդու առնչման գործընթացում իսրայելցիները դարձան ընտրյալ ժողովուրդ, ում էլ վստահվեց ծնել օրենքներ ու առաքյալներ: Կտակարանների քարոզչության գլխավոր նպատակը դրանք համատեղելն ու դրանցում քարոզվող կրոնների համատեղումն ու հարազատությունն ապացուցելն էր: Հուդայիզմի ու քրիստոնեության միասնականությունն ունի եւ հոգեւոր եւ բնական հարազատության հիմքեր: Քրիստոնեությունն ընդգրկում է եւ հուդայականություն, իսկ հուդայիզմի ամբողջությունը՝ հենց քրիստոնեությունն է: Հրեաները հավատով շատ մոտ են մեզ. մեր օրենքները՝ ձեր սահմանածն են, առաքյալները հրեաներ են: Մեր եկեղեցու վերնախավը, հոգեւորական առաջնորդները վճռականորեն դատապարտում են հակասեմիտիզմը”:
Մարդու վարքը նախ գնահատվում է ոչ թե այլ մարդկանց՝ այլ առաջինը՝ ի՛ր արժեւորմամբ: Հիպնոսացրեք մարդուն եւ ներշնչեք, որ ինքը գորտ է, եւ նա կսկսի գորտի պես կռռալ: Հուդայիզմը բարձրացնում է հրեայի ինքնագնահատականը մեծ բարձրության. հետեւաբար եւ հոգեդրությունը: Հուդայիզմն ասում է հրեային. “Դու աստվածընտրյալ ժողովուրդ ես. մնացյալ բոլորը՝ գոյեր, կենդանիներ մարդկային տեսքով: Դու պետք է լինես տնօրինողը ամբողջ աշխարհի, կառավարողը:

Գոյերի ամբողջ կուտակած կայքը քո սեփականն է, որ առժամանակ դեռ նրանց մոտ է”:

Հրեաներն այս մարտական ոգով չեն գնում հանքից պղինձ հանելու եւ այն ձուլելու. նրանք գնում են բանկ, ֆինանսական ընկերություններ, առեւտրական կազմակերպություններ, պետական խոշոր պաշտոն են վերցնում, հեռատեսություն վարում… Քրիստոսը հակադարձ վարք է քարոզում հավատացյալին. “Դու լոկ ստրուկն ես Աստծո. դու փոքրիկ մարդ ես. ամեն ինչ աստծո կամքով է լինում. իշխանությունն էլ նա է սահմանում: Դու մեղսակիր ես. զսպիր պարծանքդ, հպարտությունդ: Հաշտվի՛ր եղածին, համբերի՛ր, տանջվիր, թեկուզ տառապիր: Թե չենթարկվես, ինքնակամ դառնաս, մյուս աշխարհում դժոխք կգնաս: Այտիդ խփեցին՝ մյուսն էլ դեմ տուր. շապիկդ են խլում՝ բաճկոնդ էլ տուր”:

Արդյունքում՝ քրիստոնյայի ինքնագնահատականը, նրա ոգին իջնում է գրեթե զրո աստիճանի եւ այդ մակարդակով նա գոյատեւում է ինչպես ողորմելի մի բութ արարած, այլ ոչ թե ապրում մարդու պես հպարտ: Քրիստոնյային դարձնում են հիվանդ, ինքնափնովող մի բութ արարած, ինքն իր մեջ զանցանք, մեղքեր պրպտող:

Քրիստոնեական կառավարները (ի մեծի մասի ծագումով ջհուդ) ոչ ամաչում են եւ ոչ էլ թաքցնում, որ արհամարում, մարդ չեն համարում հավատացյալին, այլ միայն ոչխար, որին ըստ այդմ եւ հոտաղ է պետք. չէ՞ որ դա “հոտ” է:
Հեթանոսի (բնապաշտի) մոտ “լավ մարդ” հասկացության մեջ մտնում է ազնվածին, խելացի, հպարտ, պատվասեր, գեղեցիկ, կրթված, ունեւոր, կենսախինդ եւ այդու երջանիկ մարդը: “Վատ մարդ” հասկացության մեջ՝ խառնածին, անկամ, վախկոտ, հիմար, տգեղ, ենթարկվող, հիվանդ, անդաստիարակ, աղքատ, անօգնական տառապյալն ու դժբախտը:
Քրիստոսի մոտ ամեն ինչ “թարս” էր. նրա հերոսը խղճուկ աղքատն էր, դժբախտ խոնարհը. նա՛ էր օրհնվում ու խրախուսվում, իսկ թե դրա հետ տգեղ էլ լիներ՝ Քրիստոսն ուրիշ արժեք չէր ուզի:

Բնական բարոյականի այդ ավերման մասին շատ լավ է գրել Ֆրիդրիխ Նիցշեն իր “Բարոյականության ծագումաբանություն” աշխատության մեջ: Քրիստոնեությունը միշտ էլ ատել է ազատությունը, հատկապես մտքի, խոսքի ու խղճի: Ազատությունը երբեք չի եղել քրիստոնեական արժեքների համակարգի մեջ: Զարմանալի չէ, քանզի այն կարգ է տրված ստրուկին՝ հրեաներից: Հոգեւոր ստրկությունը բացառում է այլամտությունը: Քրիստոնեական շարադրանքները մեծ սիրո մասին՝ լոկ դիմակներ են, որոնց տակ խորը նենգապահվել է ամենադաժան, հակամարդկային, նվաճողական մի սեւ գաղափար՝ ընդդեմ բնապաշտական, բնական ճիշտ գաղափարի:
Մարդիկ լավ գիտեն “մարդասիրական” արմատները խաչակիր վանքի. այն լոկ տասներեք մլն մարդ է խորովել խարույկի վրա, ըստ որում՝ միշտ էլ բացաչք՝ կենդանի: Եվ այրում էին ո՛չ պատահածին, այլ ընտրյալին. գիտնականներին, աստղագետներին եւ այլք ընտրյալների, այրում էին միշտ միմիայն նրանց, ովքեր հասու էին չարին ու բարուն:

Քրիստոնեությունն անշեղ հալածեց գիտությունը, արվեստն ու ընդհանրապես՝ ամբողջ մշակույթը: Քրիստոնեությունն հրահրեց նաեւ մեծ պատերազմներ ու արշավանքներ՝ կոչեցյալ “Խաչակրաց”: Քրիստոնյաները տասնհինգ դարեր եվրոպացիներին արգելեցին նույնիսկ բաղնիք գնալ` հայտարարելով այն հեթանոսական պիղծ ձեռնարկություն՝ գայթակղող օջախ: Մշակութային ուծացման ջհուդական վարքակարգի համաձայն՝ ոչնչացվեցին հին ձեռագրերը, գրադարանները. մինչշումերականը՝ Բաբելոնում, Ալեքսանդրականը՝ Եգիպտոսում, Էտրուսականը՝ Հռոմում, պապիրուսուինը՝ Մեմֆիսում, մեկն էլ Ցարգրադում (կավելացնենք` հայկական մատյանները, գիրը, հավատն ու տաճարները… (հայարիականը)` Հայք-Հայաստանում-խմբ.): Գողացան Յարոսլավ Մուրու եւ Իվան Գրոզնու գրադարանները, Աթենքում այրեցին կուտակման տաճարը եւ այլ բազմաթիվ նման արարքներ…: Այս բոլորն, իհարկե, միայն մի նպատակով՝ ոչնչացնել պատմական ելակետային աղբյուրները:

Բողոքական քրիստոնյաների դրդմամբ Պետրոս առաջինը հրամայեց կրճատել օրացույցը 5508 տարով եւ թվարկությունը սկսել “փրկչի” ծննդից: Բոլոր ժողովուրդների կրոնները հեթանոսական՝ բնապաշտական էին:
Քրիստոնյաները նպատակասլաց ոչնչացրեցին բնապաշտության տաճարներն ու հուշարձանները, հին ձեռագրերը: Քրիստոնեական եկեղեցու բյուր հանցանքների փաստական կողմը խորն է արծարծում Կառլ Հայնց Դեշները՝ իր քառահատոր “Քրիստոնեության հանցալից պատմությունը” աշխատության մեջ: 988թ-ին սրով ու հրով Ռուսաստանում քրիստոնեություն մխրճեց կիսահրեա (ջհուդուհի Մալկեի եւ ռուս Սվյատոսլավի որդին) իշխան Վլադիմիրը, որի անվան մեջ իսկ ջհուդական ձգտումն է դրված: Նա ոչնչացրեց ազգային աստվածների բոլոր պատկերներն ու քանդակները, ազգային բոլոր գրավոր արժեքները՝ հետեւողականորեն իրագործելով հուդայիզմի ֆիզիկական ու մշակութային գենոցիդի գլխավոր դրույթը: Ներկայումս հեռուստատեսությամբ ճառախոսում են քրիստոնեության քարոզիչները, բայց արգելված է դեմ խոսող մարդկանց ճառախոսությունը (“ազատություն” է):
Քրիստոնյաները շատ են գոռգոռում համաշխարհային “սեկտաների” դեմ, բայց չեն ասում, որ դրանց մեծ մասը իրենք են հիմնել՝ նույն Քրիստոսի պաշտամունքի վրա: Բավարար է, որ հիշատակվի լոկ “Մարիա-Դեվի-Քրիստոսի” “գլոբալ” սեկտան, որ ամորձատում են միմյանց:
Քրիստոնեական եկեղեցին կաթողիկոսներով կառավարվող շատ ավելի լուրջ մեծ հանցախումբ է՝ պետությունների սահման չիմացող:

ԿոմունիզմԿոմունիզմի գաղափարը հղացել էր Կարլ Մարքսը: Այդ գաղափարի իրագործողը Ռուսաստանում եղավ Լենինը (հայրը՝ կալմիկ, մայրը՝ հրեուհի): Հրեական օրենքներով՝ ժառանգի ազգությունը մայրական է: Մայրական գծով Լենինի պապի անունն էր Իսրայել Մովսեսի Բլանկ: Կոմկուսի ղեկավարության հիմնական կազմում էին նաեւ հատուկ հրեաներ՝ Տրոցկին, Զինովեւը, Կամենեւը, Սվերդլովը, Կագանովիչը եւ այլք:
Կարլ Մարքսը “Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստ”-ում գրում է. “Կոմունիստներն իրենց տեսությունը կարող են արտահայտել մեկ դրույթով՝ “մասնավոր սեփականության ոչնչացում”: Շատ կարճ ու դիպուկ է. դրանում է կոմունիզմի էությունը: Իր՝ կոմունիզմի կառուցման միջոցը բռնությունն էր: Ահա թե ինչ է գրում Լենինն այդ առնչությամբ. “Պրոլետարիատի դիկտատուրան՝ ոչնչով չսահմանափակված, ոչ մի օրենքով բացարձակապես չարգելված, անմիջական բռնության վրա հենված իշխանություն է” (տՏսվ. րՏոՐ. րՏփ. Ց.12, րՑ.320):

“Հավասարություն եւ եղբայրություն, ազատություն, սոցիալական արդարություն, մարդասիրական հասարակարգ”՝ միայն դիմա՞կ էր:
Կոմունիզմը գերհարուստ հրեաների պայքարն էր ողջ աշխարհի դեմ: Կոմունիզմը՝ հրեականության համաշխարհային իշխանության հասնելու գերնպատակն էր:

Հրեական համաշխարհային ֆինանսական վերնախավը ֆինանսավորում էր եւ է կոմունիստական կազմակերպություններին: Այդ փաստերն այժմ ավելի քան բավարար են: Կապիտալիզմը վաղուց էր հրեության ձեռքերում, բայց առկա էին եւ ոչ հրեա կապիտալիստներ. թեկուզ դեկորատիվ, բայց առկա էին անխուսափելի ազատություններ. մարդիկ ճորտ էին, բայց ո՛չ ստրուկներ…
Կոմունիզմն արարվեց լիարժեք ստրուկ ծնելու համար: Բայց հրեան իսկ ապահովված չէ ամեն փորձանքից՝ նա էլ կարող է բախվել գոյության աներեր պատին: Նա ինքը, սնեց ու առաջ մղեց անհենք, անանուն մի անզոր գոյի՝ Իոսիֆ Վիսարիոնովիչ Ջուգաշվիլուն, որը նույն ոճով կնքվեց Ստալին: Բայց “անմեկնելի են գործերն աստծո”. կասեր ցանկացած տերտեր ու րաբբին…
“Գերագույն” կնքված Մեծ Ստալինը՝ տեղյակ ջհուդա-մասոնական մեծ նպատակին եւ ինքն էլ վարձված այն իրացնելու՝ ծածուկ խաթարեց… Միայն Յահվեն չէր տիրում աշխարհին: Տիեզերքն անսահման է բոլոր առումներով եւ աստվածային: Հետագան պարզեց, որ Ջուգաշվիլին անկեղծորեն չէր պաշտել Յահվեին: Յահվեի կամքով երկնքին հասած՝ նա դավաճանեց հենց այդ Յահվեին: Պարզվեց՝ լոկ նա չէր իշխում աշխարհին: “Ժողովուրդների հայր” հռչակվելով՝ Ստալինն անշեղ սկսեց պատժել՝ բանտել ու կախել, գնդակահարել հրեաներին… սարսափը պատեց ջհուդա-մասոն բուն “ընկերներին”: Նրանք սկսեցին ամեն կերպ փախչել, դիմակավորվել, շյուղից իսկ կառչել…
Հարկավ սիոնը դա դիտարկում էր, խիստ տագնապում էր ու մտահոգվում, մտատանջվում էր…

“Ժողովուրդների հայր” հռչակվեց “խելագար դահիճ”, որն անմեղ մարդկանց բանտերն էր տանում, սպանում, ջնջում: Սա երկար տեւել չէր կարող: Ձեռնարկվեց չարին պատասխան չարը՝ “հայր”-ը թույն խմեց՝ թողեց աշխարհը… “Առաջնորդ” կարգվեց ուրախ տխմարը, որ բաժակ օղուն տվեց աշխարհը. երբ ունեցածում կարող էր լողալ եւ այլոց էլ դեռ լող սովորեցնել…, բայց այդ դեպքում չէր լինի տխմար: Այս անգամ ջհուդն էլ չէր սխալվել: Էլ կարիք չկար ուղիներ փնտրել, ուրիշի խնդրել. նշանակվածը ինքը կգտներ ավերման ճարը, որ պարզ էր ինչպես արեւոտ սարը: Դա միշտ ժպտադեմ ոչինչ չանելն էր՝ երկիրը այդ կերպ անկման տանելն էր… Երկիրը, որ կուռ ընդդիմացել էր համաշխարհային նվաճումների (Չինգիզ-Բաթուից մինչ Ադոլֆ Հիտլեր) գրավվեց առանց կրակոցների ու հատուկ ջանքի, հաղթվեց դոլարի անպատկառ վարքից… Հին ֆիզիկական ընդհարումները մարտական էին՝ բայց դե անհարիր նոր կենաց կացին. ինչքան էլ դրանք հաջող լինեին, կարող էին եւ դիպչել հաղթածին:

Դոլարն անաղմուկ երկիր գրավեց, կարգը տապալեց, իրեն տեր կարգեց, առանց ճչալու՝ այդ մասին ի լուր ազդարարելու՝ գրավվածներին վիշտ պատճառելու, ողբի մղելու: Շատերն այսօր դա չեն գիտակցում, բայց հարկավ կզգան հրեից ծոցում, երբ արդեն լծված նրանց սայլակին՝ քաշելիս կլինեն զառիթափն ի վեր… Սա հասկացավ խենթ Ջուգաշվիլին եւ ձեռնարկեց այն բարեփոխելու նույնքան խենթ ու մեծ գործընթացը:

Վերոշարադրյալի հիման վրա պահանջում ենք`
1.Հուդայիզմը ճանաչել հանցագործ գաղափար, որ խախտում է մարդկային բարոյականության բնական նորմերը: Հուդայիզմի գաղափարական հիմունքները սահմանում են հրեաների բացառիկություն ու գերազանցություն, մնացյալ ժողովուրդների՝ թերարժեքություն: Հուդայիզմը հարկ է արգելել:
2. Հրեական բոլոր կազմակերպությունները համարել հանցագործ եւ պատասխանատվության ենթարկել “նվաճողական գործունեության մասին” հոդվածի համապատասխան: Հարկ է արգելել սինագոգերը, հրեական հասարակական ու քաղաքական կազմակերպությունները, քանի որ դրանք հիմնված են հուդայիզմի նվաճողական սկզբունքների վրա:
3. Քրիստոնեությունը հռչակել հանցագործություն, որ աղճատում է բարոյականի բնական կարգը: Քրիստոնեության գաղափարները, սկզբունքներն ու սահմանումները հրահրում են ցեղական ու կրոնական թշնամանք, քարոզում են հրեաների բացառիկություն ու առավելություն, այլ ժողովուրդների թերարժեքություն: Ջհուդաքրիստոնեական “Աստվածաշունչն” ատելությամբ է լցված այլ ժողովուրդների ազգային ավանդական բնապաշտական կրոնների նկատմամբ: Քրիստոնեությունն ու եկեղեցին հարկ է արգելել՝ որպես հանցագործ կազմակերպություն:
4. Ջհուդաքրիստոնեական Աստվածաշունչը հարկ է ճանաչել հանցավոր պլան՝ ամբողջ երկրագնդում իշխանությունը դարձնել հրեական:
5. Մարդասիրական արտաքսմամբ դրանց ուղարկել իրենց ազգային տարածք-պետություն Իսրայել` բռնագրավելով աստ թալանվածը:
6. Իսրայելի եւ հրեական համաշխարհային հանցախմբի կատարած անթիվ հանցանքների համար վճար սահմանել:
7. Պատասխանատվության ենթարկել բոլոր ա՛յն անձանց, ովքեր ջհուդաքրիստոնեական քարոզով են զբաղվում:
8. Դատական գործեր հարուցել ընդդեմ՝ ա) եղեռնի, բ) մարդատյացության, գ) ռազմամոլության, դ) նվաճողության:
12.08.2002թ.

Հրեական հալածանքների ու ջարդերի ժամանակագրական տվյալներ
1113թ. հրեական ջարդեր Կիեւում եւ ապա իշխանների ընդհանուր ժողովի որոշումը՝ վտարել դրանց Ռուսաստանից:
1290թ. Էդուարդ I-ը վտարում է հրեաներին Անգլիայից:
1391թ. Կարլոս VI-ը վտարում է հրեաներին Ֆրանսիայից:
1492թ. հրեաները վտարվում են Իսպանիայից:
1493թ. Ֆերդինանդ թագավորը հրեաներին վտարում է Սիցիլիայից:
1629թ. Ֆիլիպ IV թագավորը հրեաներին վտարում է Պորտուգալիայից:
1648թ. հրեական հանցախումբն անկարգություններ է կազմակերպում, այնուհետ “անգլիական” հեղափոխություն, որն ավարտվեց արյունոտ ահաբեկչությամբ եւ ապա թագավորի ծիսական սպանությամբ:
1743թ. կայսրուհի Ելիզավետան վտարեց հրեաներին Ռուսաստանից՝ հետեւյալ “ՈւԿԱԶ”-ով. “Բոլոր հրեաները՝ տղամարդ, թե կին, անկախ նրանց դիրքից ու կայքից, պարտավոր են անմիջապես կորչել սահմանից այն կողմ…”:
1789թ. հրեամասոնական հանցախումբը Ֆրանսիայում կազմակերպեց Բաստիլի “գրավումը”, որտեղ այդժամ առկա էին յոթ քրեական հանցագործներ: Սկսվեց “ֆրանսիական հեղափոխությունը”, որն ավարտվեց ահաբեկչությամբ եւ թագավոր Լյուդովիկ XVI ծիսական սպանությամբ:

1801թ. հրեամասոնական դավադրության արդյունքում Ռուսաստանի կայսր Պավել I-ին իր ննջարանում խեղդամահ արվեց հրեա Պելենի ձեռքով:
1825թ. նոյեմբերի 19-ին հրեամասոնական դավադրությամբ Ռուսաստանի կայսր Ալեքսանդր I-ը թունավորվեց 3 հրեաների կողմից` բժիշկ Վիլլեի, Վոլկոնսկու եւ Ստոֆրեգենի:

1881թ. մարտի 1-ին, 4 անհաջող մահափորձից հետո, ռումբի պայթյունով սպանվեց Ռուսաստանի կայսր Ալեքսանդր II-ը: Ալեքսանդր III-ը հայտարարեց՝ թե Ռուսաստանը ռուսաց համար է, եւ ռուս ժողովուրդը պետք է իր երկրին տիրակալ լինի: Նա համարձակորեն ամրապնդել է ներքին ու արտաքին քաղաքականությունը, չնայած հրեամասոնական հանցախմբի ծածուկ դիմադրություն:

Ցավոք, պատմությունն ուսուցանում է, որ ոչինչ չի ուսուցանում: Ցավալի է, բայց փաստ: Ժողովուրդները շուտ են մոռանում հրեյոց հարցը. հարյուր կամ ավելի քիչ տարիներ հետո՝ նույն քարի առջեւ հայտնվում են միշտ…

“Լուսանցք” Թիվ 128, դեկտեմբերի 4 – 10, 2009թ.
“Լուսանցք” Թիվ 129, դեկտեմբերի 11 – 17, 2009թ.
“Լուսանցք” Թիվ 130, դեկտեմբերի 18 – 24, 2009թ.
“Լուսանցք” Թիվ 131, դեկտեմբերի 25 – 31, 2009թ

Աղոթքի Անարդյունավետությունը

April 9, 2011

Քրիստոնեա շատ հավատացյալներ, որոնք մի կերպ կարողանում են դուրս գալ քրիստոնեության պատճառած կուրությունից եւ հարցեր տալ, առաջին հերթին այդ հարցերը վերաբերվում են աղոթքին-թե ինչու բիբլիայի աստվածը հաճախ չի   պատասխանում  աղոթքներին, նույնիսկ երբ աղոթքները անձնական բնույթի չեն:

Քրիստոնեա առաջնորդները, հայտնի պատճառներով փորձում են փարատել “զարթնելու” միտում ունեցող հավատացյալների կասկածները, գտել են մի հրաշք բացատրություն- Աստված մեզանից աւելի լաւ է իմանում մեր կարիքների մասին, հետեվաբար եթե խնդրանքը չի կատարվում այդ նշանակում է աստված ոչ թե չի պատասխանում այլ բացասականորեն է պատասխանում եւ պետք է ընդունել որ “ոչ”ն էլ պատասխան է:

 Սակայն այս կարծիքը համահունչ չէ բիբլիայում տեղ գտած Աստծո խոստումների հետ աղոթքի վերաբերյալ: Նկատի առնելով որ քրիստոնեա առաջնորդները չեն ցանկանում ասել իրականությունը, ասենք մենք. Բիբլիայում` Աստված խոստանում է որ շնորհելու է այն բոլոր բաները որոնք քրիստոնեաները խնդրեն աղոթքով:

 Ձեզ ենք ներկայացնում այն համարները որ գտնվում են “Նոր կտակարանում” եւ որտեղ խոստացված է որ բոլոր աղոթքները պատասխանվելու են եւ աղոթողը ստանալու է այն ինչ որ խնդրում էր:

 Քրիստոնեայի եւ մանավանդ քրիստոնեա հոգեւորականի համար ընդունել որ այս խոստումները չեն կատարվում նշանակում է ընդունել որ բիբլիայում կան բաներ որոնք ճիշդ չեն եւ այդ պատճառավ բերում են  ամենաանհեթեթ, ծիծաղելի, եւ անմիտ պատրվակները փորձելով արդարացնել եւ մեկնաբանել բիբլիայում գտնվող սխալ տեղեկությունը:

 Մատթէոս

  7

7Խնդրեցէ՛ք Աստծուց, եւ նա կը տայ ձեզ, փնտռեցէ՛ք եւ կը գտնէք, բախեցէ՛ք, եւ կը բացուի ձեր առաջ.

Ինչպես տեսնում էք նախապայմաններ չկան:

 8որովհետեւ, ով որ ուզի, ստանում է, ով որ փնտռի, գտնում է, եւ ով որ բախի, նրա առաջ կը բացուի։

Մի անգամ եւս առանց նախապայմանների:

 11Արդ, եթէ դուք, որ չար էք, գիտէք ձեր որդիներին բարի պարգեւներ տալ, որքա՜ն եւս առաւել ձեր Հայրը, որ երկնքում է, բարիքներ կը տայ նրանց, որ նրանից ուզում են»

Բարիքներ ուզեք եւ ստացեք, այդպես է ասում:

 18

19Դարձեալ ձեզ ասում եմ. եթէ ձեզնից երկուսը միաբանուեն երկրի վրայ որեւէ խնդրանքի համար, ինչ էլ որ խնդրեն, կը կատարուի նրանց համար իմ Հօր կողմից, որ երկնքում է.

Բացարձակապես ոչ մի նախապայման, ինչ էլ որ խնդրեն կատարվելու է: Ուժեղ խոստում…

 21

22Եւ ամէն ինչ, որ ուզէք աղօթքի մէջ հաւատով, կը ստանաք»։

Միակ նախապայմանը հավատքն է եւ ամեն ինչ ստանալու էք

 Ղուկաս 

11

7Եւ ես ասում եմ ձեզ. խնդրեցէ՛ք, եւ Աստծուց կը տրուի ձեզ, փնտռեցէ՛ք, եւ կը գտնէք, բախեցէ՛ք, եւ կը բացուի ձեզ համար, 8որովհետեւ, ով որ խնդրում է, առնում է, ով որ փնտռում է, գտնում է, եւ ով որ բախում է, բացւում է նրա առաջ։

Մատթէոսի աւետարանում նշվածի կրկնությունը: Նշանակում է բիբլիայի Աստվածը լրջորեն է տրամադրված:

 11Իսկ եթէ դուք, որ չար էք, գիտէք բարի պարգեւներ տալ ձեր որդիներին, որչա՜փ եւս առաւել ձեր երկնաւոր Հայրը բարիքներ կը տայ նրանց, որոնք ուզում են իրենից»։

Նորից  Մատթէոսի աւետարանում նշվածի կրկնությունը: Նշանակում է բիբլիայի Աստվածը լրջորեն է տրամադրված:

 Յովհաննէս

 11

22բայց հիմա էլ գիտեմ, թէ ինչ էլ որ Աստծուց ուզես, Աստուած քեզ կը տայ»։

Կրկին Ինչ էլ որ ուզես , ոչ մի նախապայման:

 14

13Եւ ինչ որ ուզէք իմ անունով, այն կ՚անեմ, որպէսզի Հայրը փառաւորուի Որդու միջոցով»։

Հիսուսի անունով ինչ ոչ ուզեք անելու է:

 15

7Եթէ իմ մէջ մնաք, եւ իմ խօսքերն էլ մնան ձեր մէջ, ինչ որ ուզենաք, խնդրեցէ՛ք Աստծուց, եւ ձեզ կը տրուի։

Այստեղ նախապայման կա, բայց հավատացյալ քրիստոնեան հեշտությամբ կարող է գոհացնել այս նախապայմանը:

 16

23 …Ճշմարիտ, ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, որ, ինչ իմ անունով իմ Հօրից ուզէք, պիտի տայ ձեզ։

Այստեղ Հիսուս նույնիսկ երդվում է որ ինչ որ ուզեք ստանալու էք:

 24Մինչեւ հիմա իմ անունով ոչինչ չխնդրեցիք. խնդրեցէ՛ք եւ պիտի ստանաք, որպէսզի ձեր ուրախութիւնը լիակատար լինի»։

Այստեղ Հիսուս նեղանում է որ չեն խնդրում եւ կրկնում է առաջարկը աւելացնելով որ ուրախանալու բաներ ալ կարելի է խնդրել:

 Հակոբոս

 1

5Իսկ եթէ ձեզնից մէկը իմաստութեամբ թերի լինի, թող խնդրի Աստծուն, – որ բոլորին այն տալիս է առատապէս եւ չի յանդիմանում, – եւ նրան կը տրուի։

Առանց բացառության բոլորի տալու է իմաստություն միայն թե խնդրեք:

 4

2Ցանկանում էք, բայց չունէք, ուստի եւ՝ սպանում էք, նախանձում եւ չէք կարողանում ձեռք բերել ձեր ուզածը. պայքարում էք, կռւում եւ ձեռք չէք բերում, որովհետեւ չէք խնդրում։

Չունեք որովհետեվ չեք խնդրում: Միայն խնդրեցեք:

 1 Յովհաննէս

 5

14Եւ ա՛յս է այն վստահութիւնը, որն ունենք մենք նրա հանդէպ. այն, որ ի՛նչ էլ խնդրենք ըստ նրա կամքի, նա մեզ կը լսի. 15եւ քանի որ գիտենք, թէ նա լսում է մեր խնդրանքները, ապա գիտենք նաեւ, որ կը ստանանք այն խնդրանքները, որ հայցեցինք նրանից։

Ասացեք Աստծո կամքով եւ ամեն ինչ տրվելու է:

 Հակառակ վերեվում նշված խոստումներին, աղոթողները շատ շատ անգամ չեն ստանում իրենց խնդրածը եթե նույնիսկ խնդրում են բաներ որոնք անձնական  քմահաճույքի համար չեն(թէեւ ինչպես տեսանք պարտադիր չէ)  այլ միտում ունեն   նպաստելու մի ընկերոջ կամ անծանոթի  բարելավումին : Օրինակի համար մենք վահագնականչ-ում ստանում ենք բավական ե-նամակներ ազնիվ քրիստոնեաների կողմից որոնք լրջորեն մտահոգված են մեր կորըստյալ հոգիների համար եւ մեզ տեղեկացրել են որ մեզ համար աղոթում են անդադար: Փաստորեն այդ աղոթքները ոչ մի շոշափելի արդյունք չեն տալիս արդեն մոտ մի տարի, այլապես մենք այս նյութը չէինք գրելու… 

Դաժան ճշմարտությունը այն է որ այդ խոստումները բոլորը սուտ են: Եթե որոշել ես հավատալ բիբլիային որպես Աստծո խոսք , ապա դու խաբված մարդ ես եւ քեզ, ներեցեք արտահայտության համար հիմարի տեղ են դրել:

Բիբլիան անկապ գրքերի հավաքածո է: Մարդիկ են որ որոշել են թէ որ գրքերը ներշնչված են և որոնք ոչ եւ քեզ ներկայացրել որպես “Աստվածաշունչ”:

 Կոնստանտին կայսրը իբրև թէ տեսիլք է տեսել և կրոնափոխ եղել 312 թվի մոտերը: Այդ ժամանակ Հիսուսի շարժումը և Քրիստոսի աղանդը սկսել էին ազդեցությամբ հզորանալ միջերկրականում, կայսրը տիրանալով բոլոր կայսրության 323թվին դադարեցուց բախումները քրիստոնյա եկեղեցվո դեմ: Մինջև այն ատեն քրիստոնյա շարժումները տարածված և անկազմակերպ էին, չկար “պաշտոնական” և միացած հասկացողություն Հիսուսի, Հոր և Սուրբ հոգու եկեղեցիի մեջ: Կայսրը ցանկացավ ունենալ մի հանգանակ միավորելու բոլոր եկեղեցիները, Եթ՞է քրիստոնէությունը պիտի լիներ կայսրության կրոնը ապա պետք է ենթարկվեր կայսրության շահերին:

Հետեվաբար Կոնսդանդինն էր որ լիազորեց Նիկիո Խորհուրդը որպեսզի քվեարկեն Հիսուսի ինքնության ուղղափառ/Ընդունված տեսակետին և քվեարկելով որոշեցին Հիսուսի Աստված և Աստծո Որդի   լինելը  , քվէարկելով որոշեցին թէ որ գրքերը ներշնչված էին և որոնք ոչ:

 Բիբլիայում կան հակասություններ, անկայունություն, անհամատեղելիություն, սխալներ եւ անորոշություններ: Զարմանալի է որ իմաստուն, խելոք եւ կրթված հայորդիներ շարունակում են հետեվել մի վարդապետության  որ էությամբ ապազգային է չասելու համար հակազգային եւ ընդունում բիբլիան որպես Աստվածաշունչ:

 Արթնացիր Հայ մարդ այդ աղոթքները նրանց եկամտաբեր է իսկ քո համար քնաբեր

Արթնացիր ,   եւ հավատա միայն ինքդ քեզ, 

Արթնացիր եւ իմացիր Դու Աստվածամարդ ես …

Աղոթողները ասում են որ իրենց թվում է որոշ պարագաներու աղոթքը կատարվել է, մի ուրիշ պարագաներու իրենց թվում է որ աղոթքի ճիշդ հակառակն է տեղի ունեցել եւ ուրիշ անգամներ ոչ մի բան էլ տեղի չի ունեցել:

Մենք երաշխավորում ենք նույնպիսի արդյունքներ նույնիսկ պատին աղոթելու դեպքում…

վահագնականչ

“Բիբլիական գոհարներ” – Գռեհկություն

April 9, 2011

ԳԻՐՔ ԾՆՆԴՈՑ
9
22Քամը՝ Քանանի հայրը, տեսաւ իր հօր մերկութիւնն ու դուրս գնալով՝ այդ մասին պատմեց իր երկու եղբայրներին։

17
10Այս է իմ ուխտը, որ պիտի պահես իմ եւ քո միջեւ ու քեզնից յետոյ գալիք քո զաւակների միջեւ, սերնդից սերունդ։ 11Ձեր բոլոր արու զաւակները պիտի թլփատուեն, պիտի թլփատէք ձեր անդամների թլիփները, եւ դա թող լինի իմ եւ ձեր միջեւ ուխտի նշանը։ 12Ձեր մանուկները՝ ձեր ցեղերի բոլոր արուները, ընդոծինն ու արծաթով գնուած ստրուկները, ամէն մի օտարածին, որ քո սերնդից չէ, ութօրեայ հասակում պէտք է թլփատուեն։ Պէտք է անպայման թլփատուեն քո տան ընդոծինն ու արծաթով գնուած քո ստրուկը։ 13Ձեր թլփատութեան մասին իմ ուխտը թող յաւիտենական ուխտ լինի։ 14Ութերորդ օրը թլիփը չթլփատուած արուն թող վերանայ իր ցեղի միջից, որովհետեւ խախտած կը լինի իմ ուխտը»։

23Աբրահամը իր որդի Իսմայէլի, իր բոլոր ընդոծինների, արծաթով գնուած իր բոլոր ստրուկների եւ Աբրահամի տանն եղած բոլոր արու մարդկանց թլիփը նոյն օրն իսկ թլփատեց, ինչպէս ասել էր նրան Աստուած։ 24Աբրահամը իննսունինը տարեկան էր, երբ թլփատեց իր թլիփը, 25իսկ իր որդի Իսմայէլը տասներեք տարեկան էր, երբ թլփատուեց նրա թլիփը։ 26Այդ օրը թլփատուեցին Աբրահամն ու իր որդի Իսմայէլը։ 27Նա թլփատեց իր տան բոլոր տղամարդկանց՝ ընդոծիններ լինեն նրանք թէ արծաթով գնուած օտարածին ստրուկներ։

19
4Երբ դեռ նրանք քուն չէին մտել, սոդոմացիների քաղաքի տղամարդիկ՝ երիտասարդից մինչեւ ծերը, ամբողջ ժողովուրդը միասին պաշարեցին տունը, 5Ղովտին դուրս կանչեցին ու հարցրին նրան. «Ո՞ւր են այն տղամարդիկ, որ գիշերը քեզ մօտ եկան։ Նրանց բե՛ր մեզ մօտ, որ կենակցենք նրանց հետ» 6Ղովտը դռնից դուրս՝ նրանց մօտ եկաւ եւ դուռը փակեց իր ետեւից։ 7Նա նրանց ասաց. «Քա՛ւ լիցի, եղբայրնե՛ր, մի՛ գործէք այդ չարիքը։ 8Ես երկու դուստր ունեմ, որոնց տղամարդ չի մօտեցել։ Բերեմ նրանց ձեզ մօտ, եւ նրանց հետ արէք այն, ինչ հաճոյ է ձեզ, միայն թէ այդ մարդկանց նկատմամբ որեւէ մեղք մի՛ գործէք, որովհետեւ նրանք մտել են իմ յարկի տակ»։

30Ղովտը ելաւ Սեգորից եւ լեռը բարձրացաւ, որովհետեւ վախենում էր մնալ Սեգորում։ Նրա հետ էին նաեւ իր երկու դուստրերը։ Ինքն ու իր երկու դուստրերը միասին բնակուեցին այդ լերան մի քարայրում։ 31Աւագ դուստրն ասաց կրտսերին. «Մեր հայրը ծերացել է, եւ երկրում չկայ մէկը, որ մեզ հետ պառկի, ինչպէս ողջ աշխարհի կարգն է։ 32Արի գինի խմեցնենք մեր հօրը, պառկենք նրա հետ ու մեր հօրից զաւակ ունենանք»։ 33Նրանք իրենց հօրը գինի խմեցրին այդ գիշեր։ Աւագ դուստրն այդ գիշեր պառկեց իր հօր հետ, իսկ Ղովտը չիմացաւ նրա պառկելն ու վեր կենալը։ 34Առաւօտեան աւագն ասաց կրտսերին. «Ես երէկ պառկեցի իմ հօր հետ։ Նրան այս գիշեր էլ գինի խմեցնենք, եւ դու մտի՛ր, պառկի՛ր նրա հետ, որ զաւակ ունենանք մեր հօրից»։ 35Այդ գիշեր էլ գինի խմեցրին իրենց հօրը, եւ կրտսերը պառկեց իր հօր հետ։ Ղովտը չիմացաւ նրա պառկելն ու վեր կենալը։ 36Ղովտի երկու դուստրերն էլ յղիացան իրենց հօրից։ 37Աւագը ծնեց որդի եւ նրա անունը դրեց Մովաբ, որ նշանակում է «Իմ հօրից»։ Նա է մովաբացիների նախահայրը մինչեւ այսօր։ 38Կրտսերը նոյնպէս ծնեց որդի եւ նրա անունը դրեց Ամման, որ նշանակում է «Իմ ազգատոհմի որդի»։ Նա է ամոնացիների նախահայրը մինչեւ այսօր։

21
4Աբրահամն ութերորդ օրը թլփատեց իր որդի Իսահակին, ինչպէս պատուիրել էր նրան Տէր Աստուած։

24
2Աբրահամն ասաց իր տան աւագագոյն ծառային՝ իր ամբողջ ունեցուածքի կառավարչին. «Ձեռքդ դի՛ր իմ ազդրի տակ եւ 3քեզ երդուեցնեմ Տիրոջ՝ երկնքի Աստծու եւ երկրի Աստծու անունով, որ իմ որդի Իսահակի համար կին չես առնի քանանացիների դուստրերից (որոնց մէջ եմ բնակւում ես), 4այլ կը գնաս այն երկիրը, որտեղ ծնուել եմ, իմ տունը, եւ այնտեղից իմ որդի Իսահակի համար կին կ՚առնես»։ 5Ծառան նրան պատասխանեց. «Գուցէ կինը չցանկանայ ինձ հետ գալ այս երկիրը։ Այդ դէպքում ես տանե՞մ քո որդուն այն երկիրը, որտեղ ծնուել ես դու»։ 6Աբրահամն ասաց. «Զգո՛յշ եղիր, իմ որդուն այնտեղ չվերադարձնես։ 7Երկնքի Տէր Աստուածը եւ երկրի Տէր Աստուածը, որն ինձ հանեց իմ հօր տնից ու այն երկրից, ուր ծնուել եմ, որը խօսեց ինձ հետ, երդուեց ինձ ու ասաց, թէ՝ «Քո սերունդներին եմ տալու այդ երկիրը», նա իր հրեշտակին կ՚ուղարկի քո առաջ, եւ այնտեղից կին կ՚առնես իմ որդի Իսահակի համար։ 8Իսկ եթէ կինը չուզենայ քեզ հետ գալ այս երկիրը, քո տուած երդումից անպարտ համարուես, միայն թէ իմ որդուն այնտեղ չվերադարձնես»։9Աբրահամի ծառան ձեռքը դրեց իր տիրոջ ազդրի տակ եւ երդուեց նրան այդ բանի համար։

34
Լիայի՝ Յակոբի համար ծնած դուստրը՝ Դինան, ելաւ այդ կողմի աղջիկներին տեսնելու։ 2Նրան տեսաւ քոռեցի Եմորի որդի Սիւքեմը, որը երկրի իշխանն էր, առեւանգեց նրան, պառկեց նրա հետ եւ պղծեց նրան։

13Յակոբի որդիները խորամանկութեամբ պատասխանեցին Սիւքեմին ու նրա հայր Եմորին, քանի որ Սիւքեմը պղծել էր իրենց քոյր Դինային։ 14Լիայի որդիները՝ Դինայի եղբայրներ Շմաւոնն ու Ղեւին, ասացին. «Չենք կարող անել այդ բանը՝ մեր քրոջը տալ անթլփատ մի մարդու, որովհետեւ դա մեզ համար նախատինք կը լինի։ 15Մենք կը համակերպուենք ձեզ հետ եւ կը բնակուենք ձեր երկրում միայն այն դէպքում, եթէ դուք նմանուէք մեզ՝ թլփատուեն ձեր բոլոր արու զաւակները։ 16Միայն այն ժամանակ մեր դուստրերին կը տանք ձեզ եւ ձեր դուստրերից մեզ կին կ՚առնենք։ 17Մենք կը բնակուենք ձեզ հետ եւ կը լինենք իբրեւ մէկ ժողովուրդ։ Իսկ եթէ չլսէք մեզ՝ չթլփատուէք, մեր դուստրերին կ՚առնենք ու կը հեռանանք»։ 18Եմորին ու Եմորի որդի Սիւքեմին հաճելի թուացին այս խօսքերը։ 19Երիտասարդը չյապաղեց անել այդ բանը, որովհետեւ շատ էր սիրում Յակոբի դստերը։ Նա իր հօր ընտանիքի անդամների մէջ ամենից աւելի յարգանք էր վայելում։ 20Եմորն ու իր որդի Սիւքեմը եկան իրենց քաղաքի դարպասի մօտ եւ, դիմելով իրենց քաղաքի տղամարդկանց, ասացին նրանց. 21«Այդ մարդիկ հաշտ ու խաղաղ են մեզ հետ։ Արդ, թող բնակուեն այս երկրում եւ վաստակ ձեռք բերեն այստեղ, որովհետեւ այս ընդարձակ երկիրը փռուած է նրանց առաջ։ Նրանց դուստրերին մեզ կին առնենք եւ մեր դուստրերին տանք նրանց։ 22Այդ մարդիկ մեզ նման լինելով՝ կը բնակուեն մեզ հետ, եւ մենք կը լինենք իբրեւ մէկ ժողովուրդ միայն այն պայմանով, որ մեր բոլոր զաւակները թլփատուեն, ինչպէս որ իրենք են թլփատուած։ 23Միթէ այդ ձեւով նրանց ունեցուածքը, նրանց անասունը եւ նրանց չորքոտանին մերը չե՞ն լինի։ Եթէ նրանց այդ պայմանն ընդունենք, նրանք կը բնակուեն մեզ հետ»։ 24Եմորի ու նրա որդի Սիւքեմի հետ համաձայնեցին բոլոր նրանք, ովքեր անցնում էին իրենց քաղաքի դարպասով, եւ թլփատուեցին բոլոր տղամարդիկ, ովքեր անցնում էին այդ քաղաքի դարպասով։ 25Երրորդ օրը, երբ դեռ նրանք ցաւերի մէջ էին, Յակոբի երկու որդիները՝ Դինայի եղբայրներ Շմաւոնն ու Ղեւին, ամէն մէկն առնելով իր սուրը, կազմ ու պատրաստ մտան քաղաքն ու կոտորեցին բոլոր արուներին։ 26Նրանք սրի քաշեցին նաեւ Եմորին ու նրա որդի Սիւքեմին, իսկ Սիւքեմի տնից առան Դինային ու գնացին։ 27Յակոբի միւս որդիները յարձակուեցին վիրաւորների վրայ եւ կողոպտեցին այն քաղաքը, ուր պղծել էին իրենց քոյր Դինային։ 28Նրանք վերցրին քաղաքում եւ դաշտում գտնուող նրանց արջառն ու ոչխարը, նրանց էշերը, 29գերեվարեցին ողջ մնացած մարդկանց ու նրանց կանանց, աւար առան նրանց ամբողջ գոյքը։ նրանք յափշտակեցին ե՛ւ քաղաքում, ե՛ւ տներում եղած ամէն ինչ։

35
22Երբ Իսրայէլը բնակուեց այդ երկրում, Ռուբէնը գնաց ու պառկեց իր հօր հարճի՝ Բալլայի հետ։ Իսրայէլն իմացաւ, եւ այդ բանը վատ թուաց նրան։ Յակոբն ունէր տասներկու որդի։

38
9Երբ Օնանը հասկացաւ, որ զաւակը իրենը չի լինի, իր եղբօր կնոջ ծոցը մտնելիս սերմը թափեց գետին, որպէսզի զաւակ չտայ իր եղբօրը։

13Այդ մասին իմացաւ նրա հարս Թամարը, որովհետեւ նրան յայտնել էին, թէ՝ «Ահա քո սկեսրայրը գալիս է Թամնա՝ իր ոչխարները խուզելու»։ 14Թամարն իր վրայից հանեց այրիութեան զգեստները, քող նետեց երեսին, զարդարուեց ու նստեց Ենանի դարպասի մօտ, Թամնա տանող ճանապարհի վրայ, որովհետեւ տեսաւ, որ Սելոմը մեծացել է, բայց Յուդան իրեն կնութեան չի տալիս նրան։ 15Երբ Յուդան տեսաւ նրան, կարծեց, թէ բոզ է, որովհետեւ նա երեսը ծածկել էր, ուստի ինքը նրան չճանաչեց։ 16Իր ճանապարհը թեքելով՝ Յուդան գնաց դէպի նա եւ ասաց. «Թո՛յլ տուր մտնեմ ծոցդ»։ Նա չգիտէր, որ դա իր հարսն է։ Սա ասաց. «Ի՞նչ կը տաս ինձ, եթէ մտնես ծոցս»։ 17Նա պատասխանեց. «Քեզ իմ հօտից այծի ուլ բերել կը տամ»։ Սա ասաց. «Իսկ մինչեւ բերել տալդ գրաւ կը տա՞ս»։ Նա ասաց. «Ի՞նչ գրաւ տամ քեզ»։ 18Սա ասաց. «Տո՛ւր մատանիդ, մանեակդ եւ այն գաւազանը, որ քո ձեռքին է»։ Եւ նա մտաւ նրա ծոցը։ Թամարը յղիացաւ նրանից 19եւ վեր կացաւ գնաց։ Նա իր վրայից հանեց քողը եւ հագաւ այրիութեան իր զգեստները։ 20Յուդան իր ոդողոմացի հովուի միջոցով այծի ուլ ուղարկեց, որպէսզի այդ կնոջից յետ ստանայ գրաւը, բայց հովիւը չգտաւ նրան։ 21Դիմելով տեղի մարդկանց՝ նա հարցրեց նրանց. «Ու՞ր է այն բոզը, որ Ենանում էր, ճանապարհի վրայ»։ 22Նրանք պատասխանեցին. «Այստեղ ոչ մի բոզ չի եղել»։ Վերադառնալով Յուդայի մօտ՝ նա ասաց. «Նրան չգտայ։ Տեղի մարդիկ էլ ասացին. «Այստեղ բոզ չկայ»։

39
7Այս բոլորից յետոյ նրա տիրոջ կինն իր աչքը գցեց Յովսէփի վրայ ու ասաց նրան. «Պառկի՛ր ինձ հետ»։ 8Բայց նա մերժեց՝ իր տիրոջ կնոջն ասելով, թէ՝ «Եթէ իմ տէրը իր տան ողջ ունեցուածքը վստահել է ինձ, 9եւ այս տանը ինձնից աւելի մեծ մարդ չկայ, ու ինձ ոչինչ չի արգելուած, քեզնից բացի, որովհետեւ նրա կինն ես, ապա ես ինչպէ՞ս կարող եմ անել այդ չար ու սոսկալի բանը եւ մեղանչել Աստծու առաջ»։ 10Թէեւ նա ամէն օր այդ մասին էր խօսում Յովսէփի հետ, բայց Յովսէփը չէր համաձայնում պառկել նրա հետ, ոչ իսկ մօտենալ նրան։ 11Այնպէս պատահեց, որ մի օր Յովսէփը իր ինչ-որ գործով տուն մտաւ։ Ընտանիքի անդամներից ոչ ոք չկար տանը։ 12Կինը բռնեց նրա շորերից ու ասաց. «Պառկի՛ր ինձ հետ»։ Յովսէփը թողնելով իր շորերը նրա ձեռքում՝ դուրս փախաւ։ 13Երբ կինը տեսաւ, որ նա շորերը իր ձեռքում թողած դուրս է փախել, տան անդամներին կանչելով՝ ասաց. 14«Տեսէ՛ք, ամուսինս եբրայեցի ծառայ բերեց տուն, որ մեզ խայտառակ անի։ Նա, մտնելով իմ սենեակը, ասաց. «Պառկի՛ր ինձ հետ»։ Ես բարձրաձայն աղաղակեցի, 15իսկ նա, լսելով իմ բարձրաձայն աղաղակը, շորերն ինձ մօտ թողած՝ փախաւ, գնաց դուրս»։ 16Նա շորերը պահեց մօտը մինչեւ ամուսինը տուն եկաւ, նրա հետ խօսեց այս բաները՝ ասելով, թէ՝ 17«Սենեակս մտաւ քո բերած եբրայեցի ծառան, որպէսզի խայտառակի ինձ։ Նա ասաց՝ «Պառկի՛ր ինձ հետ»։ 18Իսկ երբ լսեց, որ ձայնս բարձրացրի, շորերն ինձ մօտ թողած՝ փախաւ, գնաց դուրս»։ 19Երբ տէրը լսեց իր կնոջ պատմածը, թէ՝ «Այսպէս վարուեց ինձ հետ քո ծառան», խիստ բարկացաւ։

47
29Երբ մօտեցան Իսրայէլի մահուան օրերը, նա կանչեց իր որդի Յովսէփին ու ասաց նրան. «Եթէ ես շնորհ գտայ քո առաջ, ապա ձեռքդ դի՛ր իմ զիստի տակ ու խոստացի՛ր, որ իմ նկատմամբ արդար եւ ողորմած կը լինես եւ ինձ Եգիպտոսում չես թաղի.

ԵԼՔ

4
25Սեպփորան, վերցնելով մի սուր քար, թլփատեց իր անթլփատ որդուն եւ հրեշտակի ոտքերն ընկնելով՝ ասաց. «Ահա կատարուեց իմ մանկան թլփատութեան կարգը»։ 26Հրեշտակը հեռացաւ նրանից, քանի որ նա ասել էր, թէ՝ «Կատարուեց իմ մանկան թլփատութեան կարգը»։

12
44Որեւէ մէկը իր ծառային ու փողով գնուած ստրուկին թող թլփատի եւ թլփատուելուց յետոյ միայն թող նա ուտի դրանից։

48Եթէ մի օտարական մօտենայ ձեզ եւ ուզենայ կատարել Տիրոջ զատիկը, դու պէտք է թլփատես նրա բոլոր արու զաւակներին, եւ դրանից յետոյ միայն նա կարող է մօտենալ կատարելու զատիկը։ Նա կը համարուի երկրի տեղաբնակ։ Ոչ մի անթլփատ դրանից չպէտք է ուտի։

20
26Իմ զոհասեղանի վրայ աստիճաններով չբարձրանաս, որպէսզի դրա վրայ քո ամօթոյքը չերեւայ»։

ՂԵՒՏԱԿԱՆ

12
2«Խօսի՛ր Իսրայէլի որդիների հետ եւ ասա՛ նրանց. «Եթէ որեւէ կին յղիանայ եւ արու զաւակ ծնի, թող նա անմաքուր համարուի եօթը օր, այսինքն՝ այնքան, ինչքան իր դաշտանի շրջանի համար է անմաքուր համարւում։ 3Ութերորդ օրը նա թող թլփատի իր որդուն։

15
16Եթէ որեւէ տղամարդ սերմնահոսութիւն ունենայ, նա իր ամբողջ մարմինը պէտք է լուայ ջրով։ Նա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։ 17Ամէն հագուստ կամ մորթեղէն, որին կը դիպչի տղամարդու սերմը, պէտք է լուացուի ջրով։ Դա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։ 18Երբ մի կին ընդունի տղամարդու սերմը, երկուսն էլ պէտք է լուացուեն ջրով։ Նրանք անմաքուր են համարւում մինչեւ երեկոյ։ 19Այն կինը, որից արիւն է հոսում, եւ այդ արեան հոսումն իր մարմնից է, նա եօթն օր կը լինի իր դաշտանի մէջ։

21
20մի խօսքով՝ Ահարոն քահանայի սերնդի մէջ մարմնական արատ ունեցող որեւէ մարդ թող չմօտենայ քո Աստծուն զոհ մատուցելու, որովհետեւ նա մարմնական արատ ունի։ Աստծուն զոհ մատուցելու համար նա չպէտք է մօտենայ զոհասեղանին, որովհետեւ Աստծու ընծաները սրբութիւն սրբոց են։

22
24Ամորձիքը ճմլուած, ճզմուած, կռտած կամ կտրած կենդանին Տիրոջը չմատուցէք եւ ձեր բնակած երկրում նման բաներ չանէք։

ԹՈՒԵՐ

31
17Արդ, կոտորեցէ՛ք արական սեռի բոլոր մարդկանց, նաեւ այն բոլոր կանանց, որոնք կենակցել են տղամարդու հետ։ 18Կը խնայէք միայն այն կանանց, որոնք տղամարդու հետ չեն կենակցել։

31Մովսէսն ու Եղիազար քահանան արեցին այնպէս, ինչպէս Տէրը հրամայել էր Մովսէսին։ 32Պատերազմին մասնակցած տղամարդկանց բերած աւարի մնացած մասը կազմեց վեց հարիւր եօթանասունհինգ հազար ոչխար, 33եօթանասուներկու հազար արջառ, 34վաթսունմէկ հազար էշ։ 35Գերեվարուած աղջիկների թիւը երեսուներկու հազար էր, որոնք դեռ չէին կենակցել տղամարդու հետ։36Պատերազմին մասնակցածներին հասած աւարը կազմեց երեք հարիւր երեսունեօթը հազար հինգ հարիւր ոչխար, 37որոնցից Տիրոջը որպէս հաս տրուեց վեց հարիւր եօթանասունհինգ ոչխար, 38երեսունվեց հազար արջառից Տիրոջը որպէս հաս տրուեց եօթանասուներկու արջառ, 39երեսուն հազար հինգ հարիւր էշից Տիրոջը որպէս հաս տրուեց վաթսունմէկ էշ, 40իսկ գերեվարուած մարդկանց թիւը կազմեց տասնվեց հազար, որից Տիրոջը որպէս հաս տրուեց երեսուներկու հոգի։

ԵՐԿՐՈՐԴ ՕՐԷՆՔ

21
10«Երբ պատերազմի ելնես քո թշնամիների դէմ, եւ քո Տէր Աստուածը նրանց մատնի քո ձեռքը, աւար վերցնես նրանց ունեցուածքը 11եւ գերեվարուածների մէջ գեղեցիկ կին տեսնես, ցանկաս տիրանալ նրան ու նրան կին առնել քեզ, 12ապա նրան կը տանես քո տունը, կ՚ածիլես նրա գլուխը, 13կը կտրես նրա եղունգները, կը հանես նրա գերութեան զգեստները։ Նա թող նստի քո տանը ու մէկ ամիս թող սուգ անի իր հօր ու մօր համար։ Դրանից յետոյ կը մերձենաս նրան, կ՚ապրես նրա հետ, եւ նա կը լինի քո կինը։ 14Եթէ դու նրանից գոհ չլինես, ապա նրան ազատ կ՚արձակես։ Նրան արծաթով չվաճառես ու նրան չստորացնես, քանի որ լլկել ես նրան»։

23
Ամորձիքը ճզմած կամ կռտած մարդն իրաւունք չունի Աստծու ժողովարանը մտնելու։

28
15«Իսկ եթէ չլսես քո Տէր Աստծու ասածը՝ չպահես ու չկատարես նրա բոլոր պատուիրանները, որ ես այսօր պատգամում եմ քեզ, ապա այս անէծքները կը թափուեն քո գլխին, կը հասնեն քեզ։ 30Կին կ՚առնես, բայց մի ուրիշ տղամարդ նրան կը խլի քեզանից։ Տուն կը շինես, բայց ինքդ չես բնակուի նրա մէջ։ Այգի կը տնկես, բայց ինքդ չես քաղի բերքը։

ՅԵՍՈՒ

5
2Այն ժամանակ Տէրը Յեսուին ասաց. «Գայլախազ քարից դանակ շինի՛ր եւ նստի՛ր կրկին թլփատիր իսրայէլացիներին»։ 3Եւ Յեսուն գալախազէ դանակներ շինեց եւ թլփատեց իսրայէլացիներին այն վայրում, որ կոչւում էր Անթլփատների բլուր։ 4Եւ այդպէս Յեսուն թլփատեց այն իսրայէլացիներին, որոնք ճանապարհին էին ծնուել Եգիպտոսից դուրս գալուց յետոյ եւ բնաւ չէին թլփատուել. բոլորին էլ թլփատեց Յեսուն։ Ահա ա՛յս բազմութեանն է, որ թլփատեց Յեսուն. Եգիպտոսից դուրս եկած ամբողջ ժողովրդի արու մանուկներին։ Բոլոր պատերազմող մարդիկ մեռան անապատում՝ Եգիպտոսից իրենց դուրս գալու ճանապարհին։ 5Դուրս եկած ամբողջ ժողովուրդը թլփատուած էր։ Եգիպտոսից դուրս գալուց յետոյ ճանապարհին ծնուած բազմութիւնը 7Եւ նրանց փոխարէն տարաւ նրանց որդիներին, որոնց թլփատեց Յեսուն։ Նրանք անթլփատ էին, քանի որ ճանապարհին չէին թլփատուել։ 8Երբ ամբողջ ժողովուրդը թլփատուեց, հանգիստ առնելով մնացին բանակատեղիում, մինչեւ որ ապաքինուեցին։

ԴԱՏԱՒՈՐՆԵՐ

8
30Գեդէոնը եօթանասուն որդի էր սերնդագործել, որովհետեւ շատ կանայք ունէր։ 31Սիկիմում նրա ունեցած հարճն էլ նրա համար մի որդի ծնեց, եւ Գեդէոնը նրա անունը Աբիմելէք դրեց։

19
22Երբ նրանց սրտերը զուարթանում էին, քաղաքի բնակիչները՝ անօրէն մարդիկ, շրջապատեցին տունը, բախեցին դրսի դուռը եւ խօսելով այդ ծեր մարդու՝ տան տիրոջ հետ, ասացին. «Հանի՛ր քո տունը մտած այդ մարդուն, որ նրա հետ յարաբերութիւն ունենանք»։ 23Այն մարդը՝ տան տէրը, գնաց նրանց մօտ եւ ասաց. «Ո՛չ, եղբայրնե՛ր, անզգամութիւն մի՛ արէք, այդ մարդն իմ տունը մտնելուց յետոյ այդ անզգամութիւնը մի՛ արէք։ 24Ահա իմ կոյս աղջիկը եւ այդ մարդու հարճը. նրանց դուրս հանեմ, լլկեցէ՛ք նրանց, արէ՛ք նրանց հետ այն, ինչ հաճելի է ձեզ, բայց այս մարդու հետ այդ անզգամութիւնը մի՛ արէք»։ 25Բայց մարդիկ չուզեցին լսել։ Եւ այդ մարդն առաւ իր հարճին ու դուրս հանեց։ Նրանք կենակցեցին նրա հետ եւ լլկեցին նրան ամբողջ գիշերը մինչեւ առաւօտ եւ առաւօտը բացուելիս բաց թողեցին նրան։ 26Առաւօտեան կինը եկաւ, ընկաւ այն մարդու տան դռան շեմին, որտեղ իր տէրն էր, եւ հոգին փչեց։ 27Առաւօտեան նրա տէրը վեր կացաւ, բացեց տան դուռը, դուրս եկաւ, որ գնայ իր ճանապարհը եւ տեսաւ, որ իր հարճն ընկած էր դռան մօտ, ձեռքերը շեմի վրայ։ 28Եւ նրան ասաց. «Վե՛ր կաց գնանք»։ Նա պատասխան չտուեց, որովհետեւ մեռած էր։ Մարդը նրան վերցրեց դրեց էշի վրայ, վեր կացաւ եւ գնաց իր տեղը։ 29Երբ մտաւ իր տունը, վերցրեց սուրը, բռնեց իր հարճին եւ ոսկորներն էլ կտրատելով՝ բաժանեց տասներկու մասի եւ դրանք ուղարկեց Իսրայէլի բոլոր ցեղերին։

21
11Ահա թէ ինչ պիտի անէք. բոլոր արուներին եւ արուի հետ անկողին մտած կանանց կոտորեցէ՛ք»։ 12Եւ Գաղաադի երկրի Յաբիս բնակավայրի բնակիչների մէջ նրանք գտան չորս հարիւր կոյս աղջիկ, որոնք տղամարդու հետ անկողնում չէին պառկել։ Նրանց բերին բանակատեղի՝ Սելով, որ Քանանացիների երկրում է։

14Այն ժամանակ Բենիամինի ցեղի մարդիկ վերադարձան իսրայէլացիների մօտ։ Իսրայէլացիները նրանց կնութեան տուին Գաղաադի երկրի Յաբիս բնակավայրի աղջիկներին. եւ դա նրանց հաճելի թուաց։ 15Ժողովուրդը ցաւեց Բենիամինի ցեղի համար, որովհետեւ Տէրը Իսրայէլի ցեղերի մէջ ճեղք էր բաց արել։ 19Ժողովրդի ծերերն ասացին. «Ամէն տարի Տիրոջ տօն է լինում Սելովում, որը Բեթէլի հիւսիսում, Բեթէլից Սիկիմ տանող ճանապարհի արեւելեան կողմում, Լիբանանից հարաւ, Ելեբոնայում է գտնւում»։ 20Նրանք Բենիամինի ցեղի որդիներին պատուիրեցին եւ ասացին. 21«Գնացէ՛ք, դարա՛ն մտէք այգիներում։ 22Երբ տեսնէք, որ Սելովի աղջիկները, պար բռնած, խմբերով դուրս են գալիս, դո՛ւրս եկէք այգիներից, թող ամէն տղամարդ մի կին յափշտակի Սելովի աղջիկներից, եւ գնացէ՛ք Բենիամինի ցեղի երկիրը։ 23Եթէ նրանց հայրերը եւ եղբայրները գան ձեր դէմ բողոքելու, նրանց կ՚ասէք, թէ՝ «Խղճացինք նրանց, որովհետեւ պատերազմի ժամանակ այդ մարդիկ իրենց համար կին չառան». եւ քանի որ դո՛ւք չէ, որ նրանց կնութեան տուիք աղջիկներին, դա ձեզ համար մեղք չէ»։

1 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

18
25«Արքան գլխագին չի ուզում, այլ միայն այլազգիների հարիւր անթլփատութիւն, որպէսզի արքայի թշնամիներից վրէժ լուծի»։ Սաւուղը մտածում էր Դաւթին այլազգիների ձեռքը յանձնել։ 26Սաւուղի ծառաներն այս խօսքերը հաղորդեցին Դաւթին, ու Դաւթին հաճելի թուաց արքային փեսայ դառնալը։27Պայմանաւորուած ժամկէտը դեռ չէր վերջացել, որ Դաւիթն իր մարդկանցով վեր կացաւ եւ այլազգիներից հարիւր մարդ սպանեց, բերեց նրանց չթլփատուած անդամները, լցրեց արքայի առջեւ եւ արքային փեսայ դարձաւ. Սաւուղն իր դուստր Մեղքողին նրան կնութեան տուեց։

19
24Նա հանեց իր զգեստները ու նրանց առջեւ մարգարէանում էր։ Ամբողջ գիշեր ու ցերեկ նա մերկ ընկած էր գետնին։Դրա համար են ասում, թէ՝ «Սաւո՞ւղն էլ է մարգարէների մէջ»։

25
22Աստուած Դաւթին այսպէս եւ այսպէս անի, եթէ մինչեւ վաղն առաւօտ Նաբաղի ամբողջ տնից պատին միզող մէկ արու թողնեմ»։

34Բայց կենդանի է Իսրայէլի Տէր Աստուածը, որ այսօր ինձ արգելք հանդիսացաւ չարիք գործելու քո հանդէպ. քանզի եթէ շտապ չգայիր եւ իմ առջեւ չելնէիր, ինչպէս ասել էի, մինչեւ առաւօտ Նաբաղը կը զրկուէր պատին միզողներից»։

2 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

3
7Սաւուղն ունէր մի հարճ, որի անունը Ռեսփա էր։ Նա Յուղի դուստրն էր։ Սաւուղի որդի Յեբուսթէն ասաց Աբեններին. 8«Ինչո՞ւ ես պառկում իմ հօր հարճի հետ»։

6
20Դաւիթը յետ դարձաւ իր տունն օրհնելու. նրան ընդառաջ ելաւ Սաւուղի դուստր Մեղքողը եւ, ողջունելով նրան, ասաց. «Վայե՞լ էր Իսրայէլի արքային, որ այսօր իր աղախինների ու ծառաների առաջ մերկանայ, ինչպէս մերկանում են պարողները»։

12
11Այսպէս է ասում Տէրը. «Ահա ես քո դէմ չարիք կը յարուցեմ քո տնից. աչքերիդ առաջ քո կանանց պիտի վերցնեմ եւ տամ քո ընկերոջը, նա այս արեգակի լոյսի տակ պառկելու է քո կանանց հետ։ 12Դու այդ բանը ծածուկ արեցիր, իսկ ես այն անելու եմ ամբողջ Իսրայէլի աչքի առաջ, օրը ցերեկով»։

13
Դաւթի որդի Աբեսաղոմը ունէր շատ գեղեցիկ մի քոյր, որի անունն էր Թամար։ Դաւթի որդի Ամոնը սիրեց նրան։ 2Ամոնը նեղւում էր այն աստիճան, որ հիւանդացաւ իր քոյր Թամարի պատճառով։ Թամարը կոյս էր, եւ Ամոնի համար դժուար էր նրան մերձենալու որեւէ փորձ անել։ 3Ամոնն ունէր Յովնադաբ անունով մի ընկեր, որը Դաւթի եղբայր Սամաայի որդին էր։ Յովնադաբը շատ խորագէտ մարդ էր։ 4Սա ասաց Ամոնին. «Ինչո՞ւ ես դու այդպէս օրէցօր հիւծւում, ո՜վ արքայորդի, եւ ինձ չես պատմում»։ Ամոնը նրան ասաց. «Իմ եղբայր Աբեսաղոմի քրոջը՝ Թամարին եմ սիրում»։ 5Յովնադաբն ասաց նրան. «Պառկի՛ր քո անկողնում, հիւա՛նդ ձեւացիր, ու երբ հայրդ գայ քեզ տեսնելու, կ՚ասես նրան. «Թող իմ քոյր Թամարը գայ, իմ աչքերի առաջ ուտելիք պատրաստի, ինձ խաւիծ տայ, որպէսզի տեսնեմ եւ ուտեմ նրա ձեռքից»։ Ամոնը պառկեց ու հիւանդ ձեւացաւ։ 6Արքան եկաւ նրան տեսնելու։ Ամոնն ասաց արքային. «Թող իմ քոյր Թամարը գայ ինձ մօտ, իմ աչքի առաջ ուտելու համար բլիթներ պատրաստի, որ ես ուտեմ նրա ձեռքից»։ 7Դաւիթը մարդ ուղարկեց տուն, Թամարի մօտ՝ ասելով. «Գնա՛ քո եղբայր Ամոնի տունը եւ նրա համար կերակո՛ւր պատրաստիր»։ 8Թամարը գնաց իր եղբայր Ամոնի տունը, ուր նա պառկած էր, վերցրեց ալիւրը, խմոր շաղեց, նրա աչքի առաջ բլիթներ պատրաստեց ու եփեց դրանք։ 9Թամարն առաւ տապակը եւ դատարկեց նրա առաջ, սակայն նա չուզեց ուտել։ Ամոնն ասաց. «Իմ մօտ գտնուող բոլոր մարդկանց դո՛ւրս հանեցէք»։ Բոլորին դուրս հանեցին իր մօտից։ Ամոնն ասաց Թամարին. 10«Կերակուրը տա՛ր սենեակ, որ քո ձեռքից ուտեմ»։ Թամարն առաւ իր պատրաստած բլիթները, 11տարաւ իր եղբայր Ամոնի սենեակը ու մօտեցրեց նրան, որ ուտի։ 12Նա բռնելով նրան՝ ասաց. «Եկ պառկի՛ր ինձ հետ, քո՛յր իմ»։ Թամարն ասաց նրան. «Ո՛չ, եղբա՛յր, ինձ մի՛ բռնացիր, քանզի Իսրայէլում այդպիսի բան չի արւում։ 13Դու էլ մի՛ արա այդ անզգամութիւնը։ Ես ինչպէ՞ս տանեմ իմ նախատինքը։ Դու անզգամներից մէկը կը լինես Իսրայէլում։ Արդ, խօսի՛ր արքայի հետ, եւ նա չի հրաժարուի ինձ քեզ տալուց»։ 14Ամոնը չուզեց լսել նրան ու ձեռքը գցելով բռնութիւն գործադրեց եւ պառկելով նրա հետ՝ բռնաբարեց նրան։

16
22Աբեսաղոմի համար վրան խփեցին տանիքում, եւ Աբեսաղոմը բոլոր իսրայէլացիների աչքի առաջ մտաւ իր հօր հարճերի ծոցը։

3 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

1
Դաւիթ արքան տարիքն առել, ծերացել էր. նրան զգեստներով ծածկում էին, բայց նա չէր տաքանում։ 2Նրա ծառաներն ասացին. «Թող մեր տէր արքայի համար մի կոյս աղջիկ գտնեն, որ նա կանգնի արքայի առջեւ եւ հոգ տանի նրան, նրա հետ պառկի, ու մեր տէր արքան տաքանայ»։ 3Մի գեղեցիկ աղջիկ որոնեցին Իսրայէլի ամբողջ տարածքում, գտան սոմնացի Աբիսակին ու նրան բերեցին արքայի մօտ։ 4Աղջիկը շատ գեղեցիկ էր, տաքացնում էր արքային ու ծառայում նրան, բայց արքան չմերձեցաւ նրան։

14
10Դրա համար Յերոբովամի տան վրայ չարիք պիտի բերեմ, Յերոբովամի տնից մինչեւ վերջ պիտի բնաջնջեմ բոլոր նրանց, ովքեր միզում են պատին, Իսրայէլի մէջ ապրող ստրուկ ու ազատ մարդկանց, Յերոբովամի տունը պիտի աւլեմ այնպէս, ինչպէս աղբն են աւլում, մինչեւ որ իսպառ ոչնչացնեմ այն։

16
10Զամբրին Յուդայի երկրի Ասա արքայի թագաւորութեան քսանեօթներորդ տարում խփեց սպանեց նրան եւ նրա փոխարէն թագաւոր դարձաւ։ 11Երբ նա թագաւորեց ու նստեց գահին, կոտորեց Բաասայի ամբողջ տոհմը՝ նրա մերձաւորներին ու բարեկամներին, կենդանի չթողեց պատին միզող ոչ մէկին։

21
21Ահա ես քեզ պիտի պատուհասեմ, քեզ վրայ կրակ պիտի թափեմ, Աքաաբի տոհմից պիտի կոտորեմ բոլոր նրանց, ովքեր պատին են միզում, ինչպէս նաեւ Իսրայէլից պիտի վերացնեմ նեղութեան մէջ եղող եւ լքուած մարդկանց։

4 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

6
29Եփեցինք իմ որդուն ու կերանք։ Յաջորդ օրն ասացի նրան. «Տո՛ւր քո որդուն, որ ուտենք», սակայն նա թաքցրեց իր որդուն»։

9
8Աքաաբի տնից ոչնչացնես բոլոր պատին միզողներին, Իսրայէլում կապուած ու ազատ մարդկանց,

18
27Բայց Ռափսակը նրանց ասաց. «Միթէ իմ տէրն այս խօսքերը քո տիրո՞ջ ու քե՞զ ասելու համար ուղարկեց ինձ. չէ՞ որ պարսպի վրայ կանգնած մարդկանց համար, որպէսզի ձեզ հետ ուտեն իրենց կեղտը եւ խմեն իրենց մէզը»։

ԵՍԹԵՐ

2
2Թագաւորի սպասաւորներն ասացին. «Թող արքայի համար փնտռեն տեսքով գեղեցիկ կոյս աղջիկներ. 3թող արքան հրամայի իր թագաւորութեան բոլոր երկրներում նշանակել գաւառապետներ, որոնք կ՚ընտրեն կոյս աղջիկներ եւ բերել կը տան Սուսա քաղաք՝ մի կուսանոց։ Նրանց կը յանձնեն արքունի ներքինուն, որը կանանց պահապանն է, եւ արքան կը հրամայի նրանց տալ իւղ, օճառ եւ այն ամէնը, ինչ պէտք է նրանց։ 4Թող Ասթինէի փոխարէն թագաորի այն կինը, որ հաճելի կը լինի արքային»։ Արքային հաճելի թուացին այս խօսքերը, եւ նա այդպէս էլ արեց։ 5Սուսա քաղաքում կար Բենիամինի ցեղից մի հրեայ մարդ. նրա անունն էր Մուրթքէ. սա որդին էր Յայիրի, սա՝ Սեմէի, եւ սա՝ Կիսէի։ 6Մուրթքէն գերի էր բերուել Երուսաղէմից այն գերիների հետ, որոնց գերեվարել էր Բաբելոնի Նաբուքոդոնոսոր արքան։ 7Նա դաստիարակել էր մի մանկան՝ իր հօրեղբայր Ամինադաբի դստերը, որի անունը Եսթեր էր։ Նրան վերցնելով իր հօրից ու մօրից՝ Մուրթքէն ուզում էր իրեն կնութեան առնել։ 8Աղջիկը տեսքով շատ գեղեցիկ էր։ Երբ թագաւորի հրամանը տարածուեց, Սուսա քաղաքում հաւաքուեցին բազմաթիւ աղջիկներ, որոնք Օգէի ձեռքի տակ էին։ Եսթերին տարան կանանց վրայ նշանակուած ներքինի Օգէի մօտ։ 9Աղջիկը նրան հաճելի թուաց եւ շնորհ գտաւ նրա առաջ։ Օգէն շտապեց նրան տալ իր բաժին օճառն ու այլ պարագաներ, նաեւ եօթը աղջիկներին, որոնք արքունիքից նրան նաժիշտ էին տրուած։ Նա Եսթերին, նոյնպէս եւ նաժիշտներին, աւելի էր խնամում, քան նրա միւս ընկերուհիներին։ 10Եսթերը չյայտնեց իր ազգութիւնն ու գաւառը, որովհետեւ Մուրթքէն նրան պատուիրել էր չյայտնել։ 11Մուրթքէն ամէն օր գնում էր շրջելու կանանց տան մօտ ու տեսնելու, թէ ինչ է պատահելու Եսթերին, 12քանզի մօտեցել էր աղջկայ՝ թագաւորի մօտ մտնելու ժամանակը։ Արդէն լրանում էր տասներկու ամիսը, որովհետեւ աղջիկների մարմնական խնամքի ընթացքն այսպէս էր արւում. նրանք վեց ամիս օծւում էին անուշահոտ իւղերով, վեց ամիս էլ՝ անուշաբոյր խնկերով եւ կանանց լուացուելու օճառներով։ 13Եւ աղջիկը նոր միայն մտնում էր արքայի մօտ։ Ում որ ներքինին կամենում էր տալ արքայի ձեռքը, նա նրա հետ մտնում էր սենեակ՝ թագաւորի մօտ։ 14Երեկոյեան աղջիկը մտնում էր թագաւորի մօտ, իսկ ցերեկը վերադառնում իր ընկերուհիների եւ կանանց պահապան ներքինի Օգէի մօտ. նա մնում էր այնտեղ, մինչեւ որ նրան անունով կանչէին թագաւորի սենեակ։ 15Երբ լրացաւ Մուրթքէի հօրեղբայր Ամինադաբի դուստր Եսթերի՝ արքայի մօտ մտնելու ժամանակը, աղջիկը զանց չարեց ոչ մի բան, որ երբեւէ պատուիրել էր նրան կանանց պահապան ներքինին, որովհետեւ Եսթերը շնորհ էր գտնում բոլոր նրանց առաջ, ովքեր թէկուզ մի անգամ տեսնում էին նրան։ 16Եսթերն արքայի մօտ մտաւ տասներկուերորդ՝ Ադար ամսին, որ հայերէն Արեգ ամիսն է, նրա թագաւորութեան եօթներորդ տարում։ 17Եսթերն արքային շատ հաճելի թուաց, նա բոլոր կանանցից աւելի շնորհների արժանացաւ, եւ արքան նրա գլխին դրեց կանանց թագը։

ԵՐԳ ԵՐԳՈՑ

1
13«Իմ նարդոսը իր հոտը բուրեց. ստաշխի փունջ է իմ սիրեցեալն ինձ համար,որ պիտի հանգստանայ իմ ստինքների միջեւ։

2
3«Ինչպէս խնձորենին է անտառի ծառերի մէջ,այնպես էլ իմ սիրեցեալն է տղաների մէջ։ Ցանկացայ նստել նրա հովանու տակ եւ նստեցի. եւ քաղցր է նրա պտուղն իմ կոկորդում»։ Հարսն ասում է օրիորդներին

4
5Քո երկու ստինքները նման են այծեամի երկուորեակ ուլերի, որոնք արածում են շուշանների մէջ,

5
5Իմ սիրեցեալը ձեռքը ձգեց պատուհանից, եւ որովայնս սարսռաց նրա համար։

7
3Քո երկու ստինքները ասես այծեամի երկուորեակ ուլեր են

7Քո հասակը նման է արմաւենու, իսկ ստինքներդ՝ ողկոյզների։ 8Ասացի. «Բարձրանամ արմաւենու վրայ, ձեռքս ձգեմ նրա ճիւղերին, եւ թող քո ստինքները լինեն խաղողի ողկոյզների պէս, քո ռունգերի շունչը՝ խնձորի հոտի նման, եւ քո կոկորդը՝ ազնիւ գինու պէս»։

8
10«Ես պարիսպ եմ, եւ իմ ստինքները նման են աշտարակների. նրա աչքին ես երեւում եմ ինչպէս մէկը, որ իր խաղաղութիւնն է գտել»։

ԵՍԱՅԻ

20
2ահա այդ ժամանակ Տէրը խօսեց Ամոսի որդի Եսայու հետ եւ ասաց. «Գնա՛ ու քուրձդ հանի՛ր քո մէջքից եւ հողաթափերդ արձակի՛ր քո ոտքերից»։ Այդպէս էլ արեց՝ քայլելով մերկ ու բոկոտն։ 3Եւ Տէրն ասաց. «Ինչպէս որ իմ ծառայ Եսային քայլեց մերկ ու բոկոտն, այդպէս երեք տարի եգիպտացիների եւ եթովպացիների համար հրաշքներ ու նշաններ պիտի լինեն։ 4Թող հասկանան, որ այդպէս Ասորեստանի արքան գերի է տանելու եգիպտացիներին ու եթովպացիներին, երիտասարդներին ու ծերերին՝ մերկ ու ամօթոյքը բաց, խայտառակելով եգիպտացիներին։

8Ապա դռների դրանդիների վրայ հաստատեցիր քո յիշատակները։ Կարծում էիր՝ եթէ ինձնից հեռանաս, աւելի՞ բան պիտի գտնես։ Քո անկողինները լայնացրիր եւ փռուեցիր դրանց վրայ. սիրեցիր քո հոմանիներին

ՕՍԷԷ

1
2Օսէէին տրուած Տիրոջ խօսքի սկիզբը։ Տէրը ասաց Օսէէին. «Դու գնա՛ եւ քեզ համար մի պոռնիկ կին ա՛ռ եւ պոռնկութեան որդիներ, որովհետեւ երկիրը չափից դուրս պիտի պոռնկանայ Տիրոջ դէմ»։

2
2Դա՛տ արէք ձեր մօր հետ, դա՛տ արէք, քանի որ նա իմ կինը չէ, եւ ես նրա ամուսինը չեմ։Ես կը վերացնեմ նրա պոռնկութիւնը իմ ներկայութիւնից եւ շնութիւնը՝ իր ստինքների միջից, 3որովհետեւ նրան կը մերկացնեմեւ նրան կ՚անեմ այնպէս, ինչպէս ծնուած օրը.նրան անբնակ կը դարձնեմ,կը վերածեմ անջուր հողի 4եւ կը սպանեմ նրան ծարաւից։

14
1նրանք սրով կ՚ընկնեն, նրանց ծծկեր երեխաները քարի կը զարնուեն, եւ նրանց յղի կանայք կը պատռուեն։

ԱՄՈՍ

2
16Սիրտը չի գտնի իր զօրութիւնը, մերկն էլ կը հալածուի այն օրը», – ասում է Տէրը։

ՄԻՔԻԱ

1
8Այդ պատճառով նա լաց ու կոծ կ՚անի եւ կ՚ողբայ, մերկ ու բոբիկ կը քայլի, վիշապների պէս ողբ ու կոծ կ՚անի եւ կը սգայ ինչպէս յաւերժահարսերի դուստրերը,

3
2Դուք չէ՞, որ պիտի իմանաք իրաւունքը, դուք, որ ատում էք բարին եւ չարիք էք որոնում, մորթազերծ էք անում նրանց եւ պոկում էք նրանց մարմիններն իրենց ոսկորներից»։ 3Նրանք, որ կերան իմ ժողովրդի մարմինը, նրանց մորթը հանեցին վրաներից, նրանց ոսկորները փշրեցին, կտրատեցին նրանց մարմինները, ինչպէս կտրատում են կաթսայում եփելու համար, եւ նրանց միսն այնպէս, ինչպէս պտուկի մէջ եփելու համար։

ՆԱՒՈՒՄ

3
5«Ահա ես քեզ դէմ եմ, – ասում է Ամենակալ Տէր Աստուածը, – պիտի բացեմ քո յետնամասը, քօղ պիտի գցեմ քո դէմքին, ազգերին ցոյց պիտի տամ քո ամօթը եւ թագաւորութիւններին՝ քո անարգանքը։

ԱՄԲԱԿՈՒՄ

2
15Վա՜յ նրան, ով ընկերոջը պղտոր հրապոյրներով է արբեցնում, արբեցնում է, որպէսզի նայի նրանց մերկութեանը։

ՄԱՂԱՔԻԱ

2
3Ահա ես որոշեցի թիկունքս դարձնել ձեզ, ձեր երեսին շաղ տալ ձեր աղտն ու կեղտը եւ ձեր տօների աղտեղութիւնը. ես այդպէս պիտի վերացնեմ ձեզ։

ԵՐԵՄԻԱ

4
4Յուդայի երկրի մարդի՛կ եւ Երուսաղէմի բնակիչնե՛ր, ձեր Աստծո՛ւ համար թլփատուեցէք, ձեր սրտի անթլփատութի՛ւնը թլփատեցէք, որովհետեւ գուցէ ձեր չար գործերի պատճառով իմ բարկութիւնն իբրեւ հուր ելնի ու բորբոքուի, եւ մէկը չգտնուի, որ հանգցնի այն»։

9
25Ահա գալու են օրեր, – ասում է Տէրը, -երբ ես պատժելու եմ անթլփատ մնացած բոլոր թլփատուածներին՝

ԵԶԵԿԻԷԼ

4
12Կերակուրդ գարուց պատրաստուած նկանակի ձեւով կ՚ուտես. մարդկանց կղկղանքի վրայ կ՚եփես այն, նրանց աչքի առաջ։15Եւ ասաց ինձ. «Ահա քեզ մարդու կղկղանքի փոխարէն արջառի քակոր եմ տուել. դրա վրայ կ՚եփես հացդ»։

16
7Աճի՛ր, քանի որ դաշտի բոյսի պէս աճեցրի քեզ»։ Աճեցիր եւ ուռճացար, եկար մտար քաղաքների այս քաղաքը։ Ստինքներդ կազմաւորուեցին, մազերդ փարթամացան, բայց դու խայտառակ կերպով մերկ էիր։

8Եւ եկայ հասայ քեզ ու տեսայ, որ ժամանակդ եկել է, ինչպէս նաեւ քեզ գաղթեցնողների ժամանակը։ Թեւերս տարածեցի վրադ ու ծածկեցի խայտառակ մերկութիւնդ։ Երդում արեցի եւ ուխտ կապեցի հետդ, – ասում է Ամենակալ Տէրը, – եւ դու իմը եղար։

22Իսկ դա աւելի սաստիկ մի բան եղաւ, քան քո բոլոր պոռնկութիւններն ու պղծութիւնները։ Ու չյիշեցիր քո մանկութեան օրերը, երբ մերկ էիր ու խայտառակ, արեանդ մէջ թաթախուած. այդ վիճակից էիր կենդանացել։

36Այսպէս է ասում Ամենակալ Տէրը. այն բանի համար, որ այլասերութեամբ թափեցիր քո դրամները, ու հոմանիներիդ առաջ բացայայտուեցին պոռնկութեանդ ամօթանքը, բոլոր պիղծ մտադրութիւններդ, ինչպէս նաեւ զաւակներիդ արեան համար, որ հոմանիներիդ էիր տալիս նրանց,37ահա սրանց համար ես քո դէմ եմ հաւաքելու բոլոր հոմանիներիդ, որոնց հետ խառնակուել ես, քո դէմ եմ հանելու քո բոլոր սիրելիներին ու ատելիներին, հաւաքելու եմ նրանց եւ շրջապատել եմ տալու քեզ, յայտնելու եմ նրանց առաջ քո բոլոր չարագործութիւնները, ու նրանք տեսնելու են քո բոլոր խայտառակութիւնները։

39Քեզ նրանց ձեռքն եմ մատնելու, եւ նրանք կործանելու են քո պոռնկատները, քանդելու են քո կոթողները, մերկացնելու են քեզ քո զգեստներից, առնելու են քո փառապսակը եւ թողնելու են քեզ մերկ ու խայտառակուած։

23
3իրենց երիտասարդ հասակում պոռնկացան Եգիպտոսում։ Այնտեղ ճմռթուեցին նրանց ստինքները, այնտեղ նրանք զրկուեցին իրենց կուսութիւնից։

8Եգիպտացիների երկրից բերած իր պոռնկութիւնը չթողեց նա, որովհետեւ նրանց հետ խառնակւում էր իր երիտասարդ ժամանակից. նրանք էին սրան զրկել կուսութիւնից, իրենց պոռնկութիւնը թափել նրա վրայ։

10Նրանք մէջտեղ հանեցին սրա խայտառակութիւնը, վերցրին նրա տղաներին ու աղջիկներին, իրեն սրով սպանեցին։ Եւ կատարուեց կանանց խօսքը. նրանից վրէժ լուծեցին նրա դուստրերի միջոցով։

17Նրա մօտ եկան Բաբելոնի զաւակները նրա անկողնում հանգչելու, պղծեցին նրան իր պոռնկութեան մէջ։ Նա խառնակուեց նրանց հետ. մարմինը յագեցաւ նրանցից։ 18Բացայայտեց իր պոռնկութիւնը եւ պատմեց իր ամօթը։ Եւ ես հեռացայ նրանից, ինչպէս հեռացել էի նրա քրոջից։

20Աչքդ գցեցիր էշերի ու ձիերի անդամներ ունեցող քաղդէացիների վրայ։ 21Պատժելու եմ քեզ այն անիրաւութիւնների համար, որոնք գործեցիր երիտասարդութեանդ օրերին քո օթեւանում, Եգիպտացիների երկրում, ուր ճմռթուեցին ստինքներդ, ու խախտուեց կուսութիւնդ»։

29Քեզ հետ վարուելու են ատելութեամբ, վերցնելու են ամբողջ վաստակդ ու աշխատանքդ։ Մերկ ես լինելու եւ խայտառակուած։ Մեջտեղ է գալու պոռնկութեանդ ամօթը։ Քո ամբարշտութիւնն ու պոռնկութիւնն են գլխիդ բերելու դա,

34Մազերդ ես փետելու եւ ստինքներդ ծեծելու։ Տօներն ու ամսագլուխները վերացնելու եմ քեզանից. այդ ե՛ս խօսեցի», – ասում է Ամենակալ Տէրը։

36
12Ռափսակը նրանց ասաց. «Մի՞թէ միայն ձեր տիրոջ մօտ կամ ձեզ մօտ է ուղարկել ինձ իմ տէրը, որ խօսեմ այս բաները, եւ ո՞չ արդեօք այն մարդկանց մօտ, որոնք նստում են այդ պարսպի վրայ, որպէսզի ձեզ հետ միասին չուտեն իրենց աղբը եւ չխմեն իրենց մէզը»։

“Բիբլիական գոհարներ” – Դաժանություն, անգթություն, գազանություն

April 9, 2011

ԳԻՐՔ ԾՆՆԴՈՑ

3
Օձը երկրի վրայ Աստծու ստեղծած բոլոր գազաններից աւելի խորամանկ էր։ Օձն ասաց կնոջը. «Ինչո՞ւ Աստուած ասաց, թէ դրախտում գտնուող բոլոր ծառերի պտուղներից չէք կարող ուտել»։ 2Կինն ասաց օձին. «Դրախտի ծառերի պտուղներից կարող ենք ուտել։ 3Սակայն դրախտի մէջտեղի ծառի պտղի համար Աստուած ասաց. «Դրանից չուտէք եւ չմօտենաք, որպէսզի չմեռնէք»։ 4Օձն ասաց կնոջը. «Չէք մահանայ, 5որովհետեւ Աստուած գիտէր, որ այն օրը, երբ դրանից ուտէք, կը բացուեն ձեր աչքերը, եւ դուք կը լինէք աստուածների նման՝ կ՚իմանաք բարին ու չարը»։ 6Կինը տեսաւ, որ ծառի պտուղը լաւ է ուտելու համար, ակնահաճոյ է եւ գրաւիչ՝ ըմբռնելու համար։ Նա առաւ նրա պտղից, կերաւ եւ տուեց իր մօտ կանգնած ամուսնուն, եւ նրանք կերան։ 7Երկուսի աչքերն էլ բացուեցին, եւ նրանք հասկացան, որ մերկ են։ Նրանք թզենու տերեւներն իրար կարեցին եւ իրենց համար գոգնոց շինեցին։

22Տէր Աստուած ասաց. «Ահա Ադամը դարձաւ մեզ նման մէկը, նա գիտի բարին եւ չարը։ Արդ, գուցէ նա ձեռքը մեկնի, քաղի կենաց ծառից, ուտի եւ անմահ դառնայ»։ 23Եւ Տէր Աստուած արտաքսեց նրան բերկրութեան դրախտից, որպէսզի նա մշակի այն հողը, որից ստեղծուել էր։ 24Աստուած դուրս հանեց Ադամին, բնակեցրեց բերկրութեան դրախտի դիմաց եւ հրամայեց քերովբէներին ու բոցեղէն սրին շուրջանակի հսկել դէպի կենաց ծառը տանող ճանապարհները։

4
2Դրանից յետոյ նա ծնեց նրա եղբայր Աբէլին։ Աբէլը դարձաւ ոչխարների հովիւ, իսկ Կայէնը հող էր մշակում։ 3Որոշ ժամանակ անց Կայէնը երկրի բարիքներից ընծայ բերեց Աստծուն, 4իսկ Աբէլը բերեց իր ոչխարների առաջնեկներից ու գէրերից։ Աստուած բարի աչքով նայեց Աբէլին ու նրա ընծաներին, 5իսկ Կայէնի ու նրա ընծաների վրայ ուշադրութիւն չդարձրեց։ Կայէնը շատ տրտմեց, նրա դէմքը մռայլուեց։ 6Տէր Աստուած Կայէնին ասաց. «Ինչո՞ւ տրտմեցիր, ինչո՞ւ մռայլուեց դէմքդ։ 7Չէ՞ որ եթէ արդար ես զոհաբերում, բայց արդար չես բաժանում, մեղանչած ես լինում։ Հանգի՛ստ եղիր, դու կարող ես մեղքից ազատուել, դու ի վիճակի ես այն յաղթահարելու»։ 8Կայէնն ասաց իր եղբայր Աբէլին. «Արի գնանք դաշտ»։ Երբ նրանք դաշտ հասան, Կայէնը յարձակուեց իր եղբայր Աբէլի վրայ եւ սպանեց նրան։

6
11Ապականուեց երկիրն Աստծու առաջ, աշխարհը լցուեց անարդարութեամբ։ 12Տէր Աստուած տեսաւ, որ երկիրն ապականուած է, որովհետեւ երկրի վրայ ամէն էակ ապականել էր իր ճանապարհը։ 13Տէր Աստուած ասաց Նոյին. «Բոլոր մարդկանց վերջը հասել է, որովհետեւ երկիրը լցուել է նրանց անիրաւութիւններով։ Ես կ՚ոչնչացնեմ նրանց ու երկիրը։ 14Արդ, դու քեզ համար քառակուսի փայտից տապան կը շինես։ Տապանը բաժանմունքներով կը պատրաստես եւ ներսից ու դրսից կուպրով կը ծեփես։ 15Տապանն այսպէս կը շինես. թող երեք հարիւր կանգուն լինի տապանի երկարութիւնը, յիսուն կանգուն՝ լայնութիւնը, եւ երեսուն կանգուն՝ բարձրութիւնը։ 16Տապանն աստիճանաբար նեղացնելով կը շինես, այնպէս, որ նրա ծածկը մի կանգուն լինի։ Տապանի դուռը կողքից կ՚անես. ներքնայարկ, միջնայարկ ու վերնայարկ թող ունենայ տապանը։ 17Իսկ ես, ահա, ջրով կը հեղեղեմ երկիրը՝ ոչնչացնելու համար երկնքի տակ գտնուող ամէն մի շնչաւոր էակ. եւ այն ամէնը, ինչ կայ երկրի վրայ, կ՚ոչնչանայ։

7
11Նոյի կեանքի վեցհարիւրերորդ տարում, երկրորդ ամսի քսանեօթին ժայթքեցին ստորգետնեայ բազում աղբիւրներ, բացուեցին երկնքի ջրվէժները։ 12Երկրի վրայ անձրեւ թափուեց քառասուն օր ու քառասուն գիշեր։ 13Այդ օրը Նոյի հետ տապան մտան Սէմը, Քամը, Յաբէթը՝ Նոյի որդիները, Նոյի կինը եւ նրա որդիների երեք կանայք։ 14Նրանք եւ ամէն տեսակ գազան, ամէն տեսակ անասուն, երկրի վրայ սողացող ամէն տեսակ սողուն եւ ամէն տեսակ թռչուն 15մտան տապան՝ Նոյի մօտ, երկու-երկու բոլոր այն էակներից, որոնց մէջ կենդանութեան շունչ կար։ 16Տապան մտնող էակները արու եւ էգ էին, ինչպէս պատուիրել էր Աստուած Նոյին։ Տէր Աստուած նրա ետեւից փակեց տապանը։ 17Երկրի վրայ քառասուն օր ու քառասուն գիշեր ջրհեղեղ եղաւ։ Յորդացաւ ջուրն ու բարձրացրեց տապանը, եւ տապանը կտրուեց գետնից։ 18Ջուրն աւելի ու աւելի վարարեց, ողողեց երկիրը, եւ տապանը լողաց ջրերի վրայ։ 19Ջուրն այնքան սաստկացաւ երկրի վրայ, որ ծածկեց երկնքի տակ գտնուող բոլոր բարձրաբերձ լեռները։ 20Տասնհինգ կանգուն աւելի վեր բարձրացաւ ջուրը եւ ծածկեց բոլոր լեռները։ 21Մեռան երկրի վրայ շարժուող բոլոր կենդանի էակները՝ թռչունները, անասուններն ու գազանները, երկրի վրայ սողացող բոլոր սողուններն ու բոլոր մարդիկ։ 22Ցամաքի վրայ եղած ամէն բան, որ կենդանի շունչ ունէր իր ռունգերի մէջ, ոչնչացաւ։ 23Աստուած բնաջնջեց երկրի երեսին գտնուող ամէն մի էակ՝ մարդուց մինչեւ անասուն, սողուններից մինչեւ երկնքի թռչունները։ Նրանք վերացան երկրի երեսից։ Կենդանի մնաց միայն Նոյը, նաեւ նրանք, որ նրա հետ տապանում էին։ 24Ջուրը հարիւր յիսուն օր ողողեց երկիրը։

19
26Ղովտի կինը ետ նայեց ու դարձաւ աղէ արձան։

34
13Յակոբի որդիները խորամանկութեամբ պատասխանեցին Սիւքեմին ու նրա հայր Եմորին, քանի որ Սիւքեմը պղծել էր իրենց քոյր Դինային։ 14Լիայի որդիները՝ Դինայի եղբայրներ Շմաւոնն ու Ղեւին, ասացին. «Չենք կարող անել այդ բանը՝ մեր քրոջը տալ անթլփատ մի մարդու, որովհետեւ դա մեզ համար նախատինք կը լինի։ 15Մենք կը համակերպուենք ձեզ հետ եւ կը բնակուենք ձեր երկրում միայն այն դէպքում, եթէ դուք նմանուէք մեզ՝ թլփատուեն ձեր բոլոր արու զաւակները։ 16Միայն այն ժամանակ մեր դուստրերին կը տանք ձեզ եւ ձեր դուստրերից մեզ կին կ՚առնենք։ 17Մենք կը բնակուենք ձեզ հետ եւ կը լինենք իբրեւ մէկ ժողովուրդ։ Իսկ եթէ չլսէք մեզ՝ չթլփատուէք, մեր դուստրերին կ՚առնենք ու կը հեռանանք»։ 18Եմորին ու Եմորի որդի Սիւքեմին հաճելի թուացին այս խօսքերը։ 19Երիտասարդը չյապաղեց անել այդ բանը, որովհետեւ շատ էր սիրում Յակոբի դստերը։ Նա իր հօր ընտանիքի անդամների մէջ ամենից աւելի յարգանք էր վայելում։ 20Եմորն ու իր որդի Սիւքեմը եկան իրենց քաղաքի դարպասի մօտ եւ, դիմելով իրենց քաղաքի տղամարդկանց, ասացին նրանց. 21«Այդ մարդիկ հաշտ ու խաղաղ են մեզ հետ։ Արդ, թող բնակուեն այս երկրում եւ վաստակ ձեռք բերեն այստեղ, որովհետեւ այս ընդարձակ երկիրը փռուած է նրանց առաջ։ Նրանց դուստրերին մեզ կին առնենք եւ մեր դուստրերին տանք նրանց։ 22Այդ մարդիկ մեզ նման լինելով՝ կը բնակուեն մեզ հետ, եւ մենք կը լինենք իբրեւ մէկ ժողովուրդ միայն այն պայմանով, որ մեր բոլոր զաւակները թլփատուեն, ինչպէս որ իրենք են թլփատուած։ 23Միթէ այդ ձեւով նրանց ունեցուածքը, նրանց անասունը եւ նրանց չորքոտանին մերը չե՞ն լինի։ Եթէ նրանց այդ պայմանն ընդունենք, նրանք կը բնակուեն մեզ հետ»։ 24Եմորի ու նրա որդի Սիւքեմի հետ համաձայնեցին բոլոր նրանք, ովքեր անցնում էին իրենց քաղաքի դարպասով, եւ թլփատուեցին բոլոր տղամարդիկ, ովքեր անցնում էին այդ քաղաքի դարպասով։ 25Երրորդ օրը, երբ դեռ նրանք ցաւերի մէջ էին, Յակոբի երկու որդիները՝ Դինայի եղբայրներ Շմաւոնն ու Ղեւին, ամէն մէկն առնելով իր սուրը, կազմ ու պատրաստ մտան քաղաքն ու կոտորեցին բոլոր արուներին։ 26Նրանք սրի քաշեցին նաեւ Եմորին ու նրա որդի Սիւքեմին, իսկ Սիւքեմի տնից առան Դինային ու գնացին։ 27Յակոբի միւս որդիները յարձակուեցին վիրաւորների վրայ եւ կողոպտեցին այն քաղաքը, ուր պղծել էին իրենց քոյր Դինային։ 28Նրանք վերցրին քաղաքում եւ դաշտում գտնուող նրանց արջառն ու ոչխարը, նրանց էշերը, 29գերեվարեցին ողջ մնացած մարդկանց ու նրանց կանանց, աւար առան նրանց ամբողջ գոյքը։ նրանք յափշտակեցին ե՛ւ քաղաքում, ե՛ւ տներում եղած ամէն ինչ։

38
9Երբ Օնանը հասկացաւ, որ զաւակը իրենը չի լինի, իր եղբօր կնոջ ծոցը մտնելիս սերմը թափեց գետին, որպէսզի զաւակ չտայ իր եղբօրը։

ԵԼՔ

2
12Մովսէսն այս ու այն կողմ նայեց եւ ոչ ոքի չտեսնելով, սպանեց եգիպտացուն եւ նրան թաղեց աւազի տակ։

7
Տէրն ասաց Մովսէսին. «Ահա ես քեզ փարաւոնի համար մի աստուած դարձրի, իսկ քո եղբայր Ահարոնը թող լինի քո մարգարէն։

9
14այլապէս այս անգամ ամէն տեսակ փորձանքներով պիտի պատուհասեմ նաեւ քեզ, քո պաշտօնեաներին ու քո ժողովրդին, որպէսզի իմանաս, որ ամբողջ աշխարհում ինձ նման ուրիշ մէկը չկայ։ 15Որովհետեւ իմ ձեռքը մեկնելով՝ մահացու հարուած պիտի հասցնեմ քեզ ու քո ժողովրդին, եւ դու պիտի վերանաս երկրի երեսից։ 16Ես քեզ խնայեցի այն նպատակով, որ քեզ ցոյց տամ իմ զօրութիւնը, եւ իմ անունը յայտնի լինի ողջ երկրում,

22Տէրն ասաց Մովսէսին. «Ձեռքդ մեկնի՛ր դէպի երկինք, եւ թող կարկուտ թափուի Եգիպտացիների երկրի վրայ, ինչպէս նաեւ մարդկանց ու անասունների եւ Եգիպտացիների երկրի դաշտերի բոլոր բոյսերի վրայ»։ 23Մովսէսը ձեռքը մեկնեց դէպի երկինք, Տէրը որոտ ու կարկուտ ուղարկեց, եւ երկրի վրայ սկսեց կրակ թափուել։ Տէրը կարկուտ տեղացրեց Եգիպտացիների ամբողջ երկրի վրայ։ 24Կարկուտ էր տեղում, բայց կարկուտի մէջ բորբոքուած կրակ կար։ Կարկուտն այնքան խոշոր էր, որ նմանը չէր եղել Եգիպտացիների ամբողջ երկրի վրայ ազգի առաջացումից ի վեր։ 25Կարկուտը հարուածեց Եգիպտացիների ամբողջ երկիրը, այն ամէնը, ինչ դաշտում էր մնացել՝ մարդուց սկսած մինչեւ անասուն։ Կարկուտը հարուած հասցրեց դաշտում եղած ամբողջ բուսականութեանը, ջարդուփշուր արեց դաշտում եղած բոլոր ծառերը։

10
Դիմելով Մովսէսին՝ Տէրն ասաց. «Մտի՛ր փարաւոնի մօտ, որովհետեւ ես կարծրացրել եմ նրա ու նրա պաշտօնեաների սիրտը, որպէսզի իմ նշանները հերթով թափուեն նրանց գլխին, 2որպէսզի դուք պատմէք ձեր որդիներին ու ձեր որդիների որդիներին, թէ որքան եմ ես ծաղրուծանակի ենթարկել եգիպտացիներին, ինչպէս նաեւ պատմէք իմ այն նշանների մասին, որ կատարեցի նրանց մօտ, որպէսզի ճանաչէք, թէ ե՛ս եմ Տէրը»։

11
7Բայց իսրայէլացիների շրջանում մի շուն անգամ չի կլանչելու մարդկանց ու անասունների վրայ, որպէսզի իմանաս, թէ ինչպիսի զարմանահրաշ գործեր է անում Տէրը եգիպտացիների ու իսրայէլացիների մէջ։

12
29Երբ կէս գիշեր եղաւ, Տէրը Եգիպտացիների երկրում կոտորեց եգիպտացի բոլոր անդրանիկ զաւակներին՝ իր գահին բազմած փարաւոնի անդրանիկից մինչեւ բանտի մէջ արգելափակուած գերի կնոջ անդրանիկը, նաեւ անասունների բոլոր առաջնածինները։

17
13Յեսուն սրակոտոր արեց ամաղէկացիներին ու նրանց ողջ զօրքը։ 14Տէրն ասաց Մովսէսին. «Այս դէպքը որպէս յիշատակ գրի՛ առ։ Հաղորդի՛ր Յեսուին, որ ամաղէկացիների յիշատակը ջնջելու եմ երկրի վրայ՝ երկնքի ներքոյ»։

21
20Եթէ մէկը գաւազանով հարուածի իր ստրուկին կամ իր ստրկուհուն, եւ սրանք մեռնեն նրա հարուածից, ապա տէրը վրէժխնդրութեան պիտի ենթարկուի դատաստանով, 21իսկ եթէ նրանք մէկ կամ երկու օր ապրեն, տէրը վրէժխնդրութեան չի ենթարկուի, քանի որ նա նրանց իր արծաթով է գնել։

32
27Մովսէսը նրանց ասաց. «Այսպէս է ասում Իսրայէլի Տէր Աստուածը. «Իւրաքանչիւրը իր սուրը թող կապի իր ազդրին։ Բանակատեղիի մի մուտքից միւսը գնացէք-եկէք, եւ ձեզնից իւրաքանչիւրը թող սպանի իր եղբօրը, իւրաքանչիւրը՝ իր ընկերոջը, իւրաքանչիւրը՝ իր մերձաւորին»։ 28Ղեւիի որդիներն արեցին այնպէս, ինչպէս ասել էր Մովսէսը։ Այդ օրը ժողովրդի միջից շուրջ երեք հազար մարդ կոտորուեց։

ՂԵՒՏԱԿԱՆ

26
7Դուք հալածական կ՚անէք ձեր թշնամիներին, եւ նրանք սպանուած կ՚ընկնեն ձեր առաջ։ 8Ձեր հինգ հոգին հալածական կ՚անի հարիւր հոգու, իսկ ձեր հարիւրը՝ բիւրաւորների, ձեր թշնամիները սրի հարուածներից կ՚ընկնեն ձեր առաջ։

22Ձեզ վրայ պիտի ուղարկեմ երկրի վայրի գազաններ, նրանք պիտի լափեն ձեզ ու պիտի յօշոտեն ձեր անասունները։ Այսպիսով պիտի պակասեցնեմ ձեր թիւը, եւ ձեր ճանապարհները ամայի պիտի դառնան։

29Դուք պիտի ուտէք ձեր տղաների ու ձեր աղջիկների միսը։

27
29Իւրաքանչիւր մարդ, որը, որպէս ուխտ, Տիրոջն է նուիրաբերւում, չի կարող յետ գնուել, այլապէս նա մահուան կը դատապարտուի։

ԹՈՒԵՐ

11
33Դեռ միսը նրանց ատամի տակ էր ու դեռ չէին ծամել, որ Տէրը, ժողովրդի վրայ զայրացած, մեծամեծ հարուածներ հասցրեց նրանց։

12
Մարիամն ու Ահարոնը վատաբանեցին Մովսէսին, քանի որ նա կնութեան էր առել մի եթովպուհու։ Մովսէսն, իրօք, եթովպացի կնոջ հետ էր ամուսնացել։ 2Նրանք ասացին. «Միթէ Տէրը միայն Մովսէ՞սի հետ խօսեց, նա նաեւ մեզ հետ չխօսե՞ց»։ Տէրը լսեց դա։ 3Մովսէսը, սակայն, շատ աւելի հեզ էր, քան երկրի վրայ ապրող բոլոր մարդիկ։ 4Տէրը միաժամանակ ասաց Մովսէսին, Ահարոնին ու Մարիամին. «Դուք երեքդ էլ վկայութեան խորան գնացէք։» Նրանք երեքով գնացին վկայութեան խորան։ 5Տէրն իջաւ սիւնակերպ ամպի մէջ եւ կանգնեց վկայութեան խորանի դռան մօտ։Նա կանչեց Ահարոնին ու Մարիամին, եւ նրանք երկուսով դուրս եկան։ 6Տէրն ասաց նրանց. «Լսեցէ՛ք իմ խօսքերը. եթէ ձեզանից որեւէ մէկը Տիրոջ մարգարէ դառնայ, ես տեսիլքով կ՚երեւամ նրան եւ երազի մէջ կը խօսեմ նրա հետ։ 7Ո՛չ այնպէս, ինչպէս իմ ծառայ Մովսէսի հետ, որը իմ ամբողջ տան մէջ իմ հաւատարիմ մարդն է։ 8Ես նրա հետ դէմ առ դէմ, բացէիբաց եմ խօսելու եւ ոչ թէ առակներով։ Նա ականատես է եղել Տիրոջ փառքին։ Եւ ինչպէ՞ս դուք առանց երկիւղի վատաբանեցիք իմ ծառային՝ Մովսէսին»։ 9Տէրը խիստ բարկացաւ նրանց վրայ։ Նրանք գնացին եւ 10ամպը վերացաւ խորանի վրայից, իսկ Մարիամը բորոտ դարձաւ ձեան նման։ Ահարոնը նայեց Մարիամին եւ տեսաւ, որ նա բորոտ է դարձել։

15
32Իսրայէլացիներն այնտեղ՝ անապատում էին։ Նրանք տեսան մի մարդ, որ շաբաթ օրը փայտ էր հաւաքում։ 33Նրան տեսնողները շաբաթ օրը փայտ հաւաքողին բերեցին Մովսէսի, Ահարոնի ու իսրայէլացի ամբողջ ժողովրդի մօտ 34եւ բանտարկեցին, որովհետեւ չէին կարողանում որոշել, թէ ինչ անեն նրան։ 35Տէրը խօսեց Մովսէսի հետ եւ ասաց. «Մահուան թող դատապարտուի այդ մարդը։ Ամբողջ ժողովուրդը քարերով թող քարկոծի նրան»։ 36Ամբողջ ժողովուրդը նրան բանակատեղիից դուրս բերեց եւ քարկոծեց նրան, ինչպէս Տէրն էր հրամայել Մովսէսին։

16
27Նրանք հեռացան Կորխի վրանի շուրջը գտնուող ժողովրդից, բայց Դաթանն ու Աբիրոնը, նրանց կանայք, երեխաներն իրենց իրերով դուրս եկան ու կանգնեցին իրենց վրանների դռան մօտ։ 28Մովսէսն ասաց. «Սրանով դուք կ՚իմանաք, որ Տէրն է ուղարկել ինձ այս բոլոր գործերը կատարելու համար, եւ ոչ թէ ես ինձանից եմ անում դրանք. 29եթէ Դաթանն ու Աբիրոնը մեռնեն մարդկային սովորական մահով, կամ դրանց պատիժը մարդկային սովորական պատժի նման լինի, ապա Տէրը չէ, որ ուղարկել ինձ։ 30Իսկ եթէ որեւէ նոր նշան ցոյց տայ Տէրը, երկիրն իր երախը բացելով կուլ տայ նրանց, նրանց ընտանիքներին վրաններով ու դրանցում եղած ամէն ինչով, ողջ-ողջ դժոխք իջնեն նրանք, ուրեմն իմացէք, որ այդ մարդիկ զայրացրել են Տիրոջը»։ 31Երբ Մովսէսն աւարտեց այս խօսքերը, նրանց ոտքի տակ պատռուեց երկիրը, 32բացուեց գետինը եւ կուլ տուեց նրանց ու նրանց ընտանիքներին, Կորխին յարած մարդկանց ու նրանց անասուններին։ 33Նրանք եւ նրանց ունեցածները ողջ-ողջ իջան դժոխք, երկիրը ծածկեց նրանց, եւ նրանք վերացան ժողովրդի միջից։

35Տիրոջ ուղարկած կրակն իջաւ ու ճարակեց այն երկու հարիւր յիսուն մարդկանց, որոնք խնկարկում էին։

49Կոտորուածների թիւը հասաւ տասնչորս հազար եօթը հարիւր հոգու՝ չհաշուած Կորխի պատճառով մեռածները։

21
3Տէրը լսեց իսրայէլացիներին եւ քանանացիներին մատնեց նրանց ձեռքը։ Իսրայէլացիները նրանց ու նրանց քաղաքները կործանեցին եւ այդ վայրը կոչեցին Նզովք։

6Տէրը կոտորող օձեր ուղարկեց ժողովրդին, որոնք խայթում էին մարդկանց. իսրայէլացիներից շատերը մեռան։

35Եւ իսրայէլացիները հարուածեցին նրան, նրա որդիներին ու նրա ամբողջ ժողովրդին, մինչեւ որ նրանցից ոչ մի մարդ կենդանի չմնաց, եւ իրենք սեփականացրին նրանց երկիրը։

25
4Տէրն ասաց Մովսէսին. «Վերցրո՛ւ քո ժողովրդի բոլոր իշխաններին եւ կախի՛ր նրանց Տիրոջ առջեւ՝ արեգակի դէմ, որպէսզի Տիրոջ զայրոյթը վերանայ իսրայէլացիների վրայից»։

8այդ տղամարդու յետեւից մտաւ անառակ կնոջ սենեակն ու խոցեց երկուսին էլ՝ իսրայէլացի տղամարդուն ու այդ կնոջը՝ իր արգանդից։ Այդ ժամանակ էլ դադարեց իսրայէլացիների կոտորածը։ 9Այդ կոտորածից քսանչորս հազար մարդ մեռաւ։

31
9գերեվարեցին Մադիամի կանանց, նրանց զաւակներին, քշեցին տարան նրանց անասունները, նրանց ամբողջ ունեցուածքն ու գոյքը աւար առան։

17Արդ, կոտորեցէ՛ք արական սեռի բոլոր մարդկանց, նաեւ այն բոլոր կանանց, որոնք կենակցել են տղամարդու հետ։ 18Կը խնայէք միայն այն կանանց, որոնք տղամարդու հետ չեն կենակցել։

31Մովսէսն ու Եղիազար քահանան արեցին այնպէս, ինչպէս Տէրը հրամայել էր Մովսէսին։ 32Պատերազմին մասնակցած տղամարդկանց բերած աւարի մնացած մասը կազմեց վեց հարիւր եօթանասունհինգ հազար ոչխար, 33եօթանասուներկու հազար արջառ, 34վաթսունմէկ հազար էշ։ 35Գերեվարուած աղջիկների թիւը երեսուներկու հազար էր, որոնք դեռ չէին կենակցել տղամարդու հետ։ 36Պատերազմին մասնակցածներին հասած աւարը կազմեց երեք հարիւր երեսունեօթը հազար հինգ հարիւր ոչխար, 37որոնցից Տիրոջը որպէս հաս տրուեց վեց հարիւր եօթանասունհինգ ոչխար, 38երեսունվեց հազար արջառից Տիրոջը որպէս հաս տրուեց եօթանասուներկու արջառ, 39երեսուն հազար հինգ հարիւր էշից Տիրոջը որպէս հաս տրուեց վաթսունմէկ էշ, 40իսկ գերեվարուած մարդկանց թիւը կազմեց տասնվեց հազար, որից Տիրոջը որպէս հաս տրուեց երեսուներկու հոգի։

ԵՐԿՐՈՐԴ ՕՐԷՆՔ

2
33Մեր Տէր Աստուածը նրան մատնեց մեր ձեռքը, մենք կոտորեցինք նրան, նրա որդիներին ու նրա ամբողջ ժողովրդին։ 34Այդ ժամանակ նուաճեցինք նրա բոլոր քաղաքները, մէկ առ մէկ աւերեցինք նրա բոլոր քաղաքները, սպանեցինք նրա կանանց ու երեխաներին։ Նրանցից ոչ ոքի կենդանի չթողեցինք։

3
6Նրանց կոտորեցինք այնպէս, ինչպէս Եսեբոնի արքայ Սեհոնին։ Մէկ առ մէկ աւերեցինք բոլոր քաղաքները, կոտորեցինք կանանց ու մանուկներին։ Ոչ մէկը մազապուրծ չեղաւ։

7
2եւ քո Տէր Աստուածը նրանց մատնի քո ձեռքը, կը հարուածես, կ՚ոչնչացնես նրանց։ Նրանց հետ ուխտ չդնես եւ նրանց չխնայես։

20
13մինչեւ որ քո Տէր Աստուածը այն մատնի քո ձեռքը. եւ դու սրակոտոր կ՚անես նրա բոլոր արական սեռի բնակիչներին, 14կը խնայես կանանց, ապրանքներն ու բոլոր անասունները։ Քաղաքում գտնուող ամէն ինչ ու մնացած մարդկանց աւար կը վերցնես եւ կը սեփականացնես քո Տէր Աստծու՝ քեզ յանձնած թշնամիներիդ ամբողջ աւարը։

16Քո Տէր Աստծու քեզ իբրեւ սեփականութիւն տուած երկրի քաղաքների բնակիչներից ոչ մէկին կենդանի չթողնէք, 17ամբողջապէս ոչնչացրէ՛ք նրանց՝ քետացիներին, ամորհացիներին, քանանացիներին, փերեզացիներին, խեւացիներին, յեբուսացիներին եւ գերգեսացիներին, ինչպէս պատուիրել է քո Տէր Աստուածը,

21
10«Երբ պատերազմի ելնես քո թշնամիների դէմ, եւ քո Տէր Աստուածը նրանց մատնի քո ձեռքը, աւար վերցնես նրանց ունեցուածքը 11եւ գերեվարուածների մէջ գեղեցիկ կին տեսնես, ցանկաս տիրանալ նրան ու նրան կին առնել քեզ, 12ապա նրան կը տանես քո տունը, կ՚ածիլես նրա գլուխը, 13կը կտրես նրա եղունգները, կը հանես նրա գերութեան զգեստները։ Նա թող նստի քո տանը ու մէկ ամիս թող սուգ անի իր հօր ու մօր համար։ Դրանից յետոյ կը մերձենաս նրան, կ՚ապրես նրա հետ, եւ նա կը լինի քո կինը։ 14Եթէ դու նրանից գոհ չլինես, ապա նրան ազատ կ՚արձակես։ Նրան արծաթով չվաճառես ու նրան չստորացնես, քանի որ լլկել ես նրան»։

28
53Քո թշնամու քեզ պատճառած տառապանքի ու նեղութեան ժամանակ կ՚ուտես քո որովայնի ծնունդները՝ Տիրոջ քեզ տուած քո տղաների ու աղջիկների միսը։

ՅԵՍՈՒ

1
Տիրոջ ծառայ Մովսէսի վախճանուելուց յետոյ Տէրը խօսեց Մովսէսի օգնականի՝ Նաւէի որդի Յեսուի հետ եւ ասաց. 2«Իմ ծառայ Մովսէսը վախճանուեց, հիմա վե՛ր կաց, անցի՛ր Յորդանան գետով քո ամբողջ ժողովրդի հետ այն երկիրը, որ ես տալու եմ իսրայէլացիներին։ 3Այն բոլոր տեղերը, ուր ձեր ոտքերը կը կոխեն, ձեզ պիտի տամ, ինչպէս որ ասել եմ Մովսէսին. 4անապատը եւ Լեռնալիբանանը մինչեւ Եփրատ մեծ գետը, Քետացիների ամբողջ երկիրը մինչեւ արեւմուտքի վերջին ծովը ձեր սահմանները կը լինեն։ 5Ոչ ոք դէմ չի կանգնի ձեզ քո կեանքի բոլոր օրերում։ Ինչպէս Մովսէսի հետ էի, այդպէս կը լինեմ նաեւ քեզ հետ, չեմ լքի քեզ եւ անտես չեմ անի։ 6Զօրացի՛ր եւ արիացի՛ր, որովհետեւ դու պիտի բաժին տաս այս ժողովրդին այն երկիրը, որ երդուեցի տալ քո հայրերին։ 7Արդ, զօրացի՛ր եւ շա՛տ քաջ եղիր, որպէսզի պահես եւ կատարես այն բոլոր օրէնքները, որ իմ ծառայ Մովսէսը քեզ պատուիրեց։ Դրանցից չշեղուես աջ կամ ձախ, որ խելամտօրէն անես այն ամէնը, ինչ որ պիտի անես։ 8Այս օրէնքների գիրքը քո շուրթերից չհեռացնես, այլ գիշեր-ցերեկ դրա մասին մտածի՛ր, որպէսզի գիտենաս կատարել բոլոր դրա մէջ գրուածները. այն ժամանակ յաջողակ կը լինես, ուղիղ ճանապարհով կ՚ընթանաս եւ խելամտօրէն կը գործես։ 9Ահա պատուիրում եմ քեզ, զօրացի՛ր եւ արիացի՛ր, մի՛ վախեցիր եւ մի՛ երկնչիր, որովհետեւ քեզ հետ է քո Տէր Աստուածը ամէն տեղ, ուր էլ որ գնաս»։ 18Այն մարդը, որ անհնազանդ կը լինի քեզ եւ չի լսի քո խօսքերը, ինչ էլ որ հրամայես նրան, նա կը սպանուի. միայն թէ դու զօրացի՛ր եւ արիացի՛ր»։

6
21Ինչ որ կար քաղաքում՝ տղամարդ թէ կին, երիտասարդ թէ ծեր, արջառ, ոչխար եւ էշ, բոլորը սրի քաշեցին։
22Երկիրը լրտեսող երկու երիտասարդներին Յեսուն ասաց. «Մտէ՛ք այն պոռնիկ կնոջ տունը եւ, ինչպէս որ երդուել էք, հանէք այնտեղից նրան ու այն ամէնը, ինչ որ նա ունի»։ 23Եւ երկու երիտասարդները, որոնք լրտեսել էին քաղաքը, մտան այն կնոջ տունը, հանեցին պոռնիկ Ռահաբին, ինչպէս նաեւ նրա հօրը, մօրը, եղբայրներին, նրա ամբողջ ունեցուածքն ու նրա ամբողջ ազգատոհմին եւ կանգնեցրին նրանց Իսրայէլի բանակատեղիից դուրս։ 24Քաղաքն ու նրա մէջ եղած ամէն ինչ այրուեց հրով, բացի ոսկուց, արծաթից, պղնձից եւ երկաթից, որ Տիրոջ գանձարանը մտցրին։ 25Պոռնիկ Ռահաբին, նրա հօրենական տունը եւ նրա ամբողջ ունեցուածքը փրկեց Յեսուն։ Ռահաբը բնակւում է Իսրայէլի մէջ մինչեւ այսօր, որովհետեւ թաքցրեց այն լրտեսներին, որոնց Յեսուն այն օրն ուղարկել էր Երիքովը լրտեսելու։ 26Յեսուն այդ օրը նզովեց Երիքովը եւ ասաց. «Տիրոջ առաջ անիծեալ լինի այն մարդը, որ կը վերականգնի եւ կը շինի Երիքով քաղաքը, իր անդրանիկ որդու վրայ նրա հիմքերը կը դնի ի գին իր անդրանիկ որդու եւ նրա պարսպի դարպասները կը կանգնեցնի ի գին իր կրտսեր որդու։ Այդպէս էլ արեց Ազան Բեթէլացին. իր անդրանկի՝ Աբիրոնի վրայ դրեց նրա հիմքերը եւ Ազատուածի՝ կրտսերի վրայ կանգնեցրեց նրա դարպասները։ 27Տէրը Յեսուի հետ էր, եւ նրա անունը տարածուեց ամբողջ երկրում։

7
19Յեսուն Աքարին ասաց. «Որդեա՛կ իմ, փա՛ռք տուր այսօր Իսրայէլի Տէր Աստծուն, խոստովանի՛ր եւ պատմի՛ր ինձ, ինչ որ արեցիր, եւ մի՛ թաքցրու ինձնից»։ 20Աքարը պատասխան տուեց եւ ասաց Յեսուին. «Արդարեւ, ես մեղք գործեցի Իսրայէլի Տէր Աստծու առաջ եւ այս բանը արեցի. 21աւարի մէջ տեսայ մի գեղեցիկ նկարազարդ վերարկու, երկու հարիւր սիկղ արծաթ եւ մի ձուլակտոր ոսկի, որի ծանրութիւնը յիսուն սիկղ էր, սաստիկ ցանկացայ եւ առայ դրանք։ Ահա դրանք թաքցուած են հողի տակ իմ վրանում, իսկ արծաթը թաքցուած է դրանց տակ»։ 22Յեսուն պատգամաւորներ ուղարկեց, նրանք գնացին բանակատեղի՝ դէպի վրանը. դրանք պահուած էին այնտեղ, նրա վրանում, իսկ արծաթը դրանց տակ էր։ 23Նրանք հանեցին դրանք վրանից, բերին Յեսուի եւ Իսրայէլի ծերերի մօտ եւ դրին Տիրոջ առաջ։ 24Յեսուն, նրա հետ եւ բոլոր իսրայէլացիները վերցրին Զարայի որդի Աքարին, նրա որդիներին եւ դուստրերին, նրա արջառը, էշը, նրա բոլոր ոչխարները, բոլոր վրանները, նրա ամբողջ ունեցուածքը եւ բերեցին Աքորի ձորը։ 25Յեսուն ասաց. «Ինչո՞ւ մեզ կործանեցիր, Տէրն այսօր քեզ կը կործանի»։ Եւ բոլոր իսրայէլացիները նրան քարկոծեցին քարերով ու նրա ունեցուածքը այրեցին հրով, քարկոծեցին նրա իւրայիններին եւ դիզեցին նրանց վրայ մեծ քարակոյտ, որ կայ մինչեւ այսօր։ Եւ իջաւ Տիրոջ սաստիկ բարկութիւնը։ Այդ պատճառով նա այն տեղը կոչեց Աքորի ձոր, եւ այդպէս է կոչւում մինչեւ այսօր։

8
22Միւսները քաղաքից դուրս եկան նրանց ընդառաջ, եւ Գայիի մարդիկ մնացին բանակի մէջտեղը։ Իսրայէլացիների մի մասը այն կողմից, միւսները այս կողմից, այնքան հարուածեցին Գայիի զինուորներին, մինչեւ որ նրանցից ազատուող եւ փախչող չմնաց։ 23Իսկ Գայիի թագաւորին ձերբակալեցին եւ բերեցին Յեսուի մօտ։ 24Երբ իսրայէլացիները դադարեցին բոլոր գայիցիներին կոտորելուց, ոմանց դաշտերում, ոմանց լեռներում՝ զառիվայրի վրայ, մինչեւ այնտեղ, ուր հալածել էին նրանց, եւ ամէնքը սրակոտոր եղան իսպառ, Յեսուն շրջուեց դէպի Գայի եւ սրի քաշեց նրա բոլոր բնակիչներին։ 25Այդ օրն ընկածները, տղամարդ եւ կին, տասներկու հազար էին՝ Գայիի բոլոր բնակիչները։

10
10Տէրը իսրայէլացիների ահը գցեց նրանց մէջ եւ Գաբաւոնում մեծ ջարդ տուեց նրանց. նրանց հալածեցին Բեթորոնի զառիվայրի ճանապարհին եւ կոտորեցին նրանց մինչեւ Ազեկա եւ Մակեդա։ 11Երբ նրանք Բեթորոնի զառիվայրով փախչում էին իսրայէլացիների առաջից, Տէրը նրանց վրայ երկնքից կարկտի քարեր թափեց մինչեւ Ազեկա։ Կարկտի քարերից մեռածներն աւելի շատ էին, քան նրանք, որոնց իսրայէլացիները պատերազմում սրով կոտորեցին։ 12Այն օրը, երբ Տէր Աստուածը ամորհացիներին մատնեց իսրայէլացիների ձեռքը, երբ նրանց կոտորեց Գաբաւոնում, եւ նրանք ջախջախուեցին Իսրայէլի առաջ, Յեսուն խօսեց Տիրոջ հետ եւ ասաց. «Թող արեգակը կանգնի Գաբաւոնի դիմաց, իսկ լուսինը՝ Ելոնի ձորի դիմաց»։ 13Եւ արեգակն ու լուսինը կանգնեցին իրենց տեղում, մինչեւ որ Աստուած նրանց թշնամիներից վրէժն առաւ։ Չէ՞ որ այս գրուած է «Ուղիղի» գրքում։ Եւ արեգակը կանգնեց երկնքի մէջտեղում եւ չշարժուեց դէպի արեւմուտք մէկ ամբողջ օր։ 14Այսպիսի օր չէր եղել ո՛չ առաջ, ո՛չ յետոյ, որ Աստուած լսէր մարդու ձայնը, որովհետեւ Տէրն Իսրայէլի հետ միասին պատերազմեց։ 15Ապա Յեսուն եւ նրա հետ բոլոր իսրայէլացիները ետ դարձան բանակատեղի՝ Գաղգաղա։ 16Այն հինգ թագաւորները փախան Մակեդա եւ թաքնուեցին քարայրի մէջ։ 17Իմաց տուին Յեսուին եւ ասացին. «Հինգ թագաւորները գտնուեցին Մակեդայում, քարայրի մէջ թաքնուած»։ 18Յեսուն ասաց. «Քարայրի մուտքին մեծամեծ քարեր գլորեցէ՛ք եւ նրանց վրայ մարդիկ կարգեցէ՛ք, որ հսկեն նրանց։ 19Բայց դուք մի՛ դադարէք ձեր թշնամիներին հետապնդելուց, հասէ՛ք նրանց վերջնապահներին եւ մի՛ թոյլ տուէք, որ մտնեն իրենց քաղաքները, որովհետեւ Տէր Աստուածը նրանց մատնեց մեր ձեռքը»։ 20Երբ Յեսուն եւ բոլոր իսրայէլացիները դադարեցին մեծ կոտորածով նրանց իսպառ բնաջնջելուց, եւ նրանցից ազատուածները մտան ամրացուած քաղաքները, 21ամբողջ ժողովուրդը ողջ առողջ վերադարձաւ բանակատեղի՝ Յեսուի մօտ, Մակեդա։ Եւ ոչ ոք չյանդգնեց խօսել իսրայէլացիների դէմ։ 22Եւ Յեսուն ասաց. «Բացէ՛ք քարայրը եւ այնտեղից հանէ՛ք, բերէ՛ք ինձ մօտ այն հինգ թագաւորներին»։ 23Այդպէս էլ արեցին. հինգ թագաւորներին՝ Երուսաղէմի թագաւորին, Քեբրոնի թագաւորին, Յերիմութի թագաւորին, Լաքիսի թագաւորին եւ Օդողոմի թագաւորին քարայրից հանեցին ու տարան նրա մօտ։ 24Երբ նրանց տարան Յեսուի մօտ, Յեսուն կանչեց բոլոր իսրայէլացիներին, իր հետ գնացած առաջամարտիկներին եւ ասաց նրանց. «Մօտեցէ՛ք եւ ձեր ոտքերը դրէ՛ք նրանց պարանոցների վրայ»։ Նրանք մօտեցան եւ իրենց ոտքերը դրեցին նրանց պարանոցների վրայ։ 25Յեսուն ասաց նրանց. «Մի՛ վախեցէք նրանցից եւ մի՛ զարհուրէք, արիացէ՛ք եւ զօրացէ՛ք, որովհետեւ Տէրն այսպէս պիտի անի ձեր բոլոր թշնամիներին, որոնց հետ դուք պիտի մարտնչէք»։ 26Ապա Յեսուն նրանց սպանեց եւ նրանց հինգին էլ կախեց ծառերից, եւ նրանք կախուած մնացին ծառերից մինչեւ երեկոյ։ 27Արեւամուտին Յեսուն հրամայեց, եւ նրանց իջեցրին ծառերից, գցեցին այն քարայրի մէջ, որտեղ թաքնուել էին. եւ քարայրի մուտքին գլորեցին մեծամեծ քարեր, որոնք կան մինչեւ այսօր։ 28Այդ օրը գրաւեցին նաեւ Մակեդան, սրի քաշեցին այն ու նրա թագաւորին, բնաջնջեցին այն եւ նրա մէջ եղած բոլոր մարդկանց, ոչ մի ազատուած կամ փախստական չմնաց նրանցից։ Յեսուն Մակեդայի թագաւորի հետ էլ վարուեց այնպէս, ինչպէս վարուել էր Երիքովի թագաւորի հետ։

30Տէրը մատնեց այն իսրայէլացիների ձեռքը, եւ Յեսուն նուաճեց այն ու նրա թագաւորին, սրի քաշեց այն ու նրա մէջ եղած բոլոր մարդկանց, նրա մէջ ոչ մի ազատուած եւ փախստական չմնաց։ Նրա թագաւորի հետ վարուեց այնպէս, ինչպէս վարուել էր Երիքովի թագաւորի հետ։

32Տէրը Լաքիսն Իսրայէլի ձեռքը մատնեց, եւ երկրորդ օրը Յեսուն գրաւեց այն, սրի քաշեց եւ բնաջնջեց այն, ինչպէս որ Լեբնայի հետ էր վարուել։ 33Այն ժամանակ Գազերի Ելամ թագաւորը ելաւ օգնելու Լաքիսին, բայց Յեսուն սրի քաշեց նրան ու նրա զօրքերին այնպէս, որ նրանցից ոչ մի ազատուած եւ փախստական չմնաց։34Յեսուն բոլոր իսրայէլացիների հետ Լաքիսից մեկնեց Օդողոմ, բանակատեղի դրեց նրա շուրջը եւ պաշարեց այն։ Տէրը մատնեց Օդողոմն Իսրայէլի ձեռքը, 35եւ Յեսուն այն օրը գրաւեց ու սրի քաշեց այն։ Նրա մէջ եղած բոլոր մարդկանց այն օրը կոտորեցին, ինչպէս որ վարուել էին Լաքիսի հետ։ 36Յեսուն բոլոր իսրայէլացիների հետ Օդողոմից գնաց Քեբրոն ու բանակ դրեց նրա շուրջը։ 37Գրաւեցին ու սրակոտոր արեցին այն, նրա թագաւորին եւ նրա մէջ եղած բոլոր մարդկանց. նրա մէջ ապրող ոչ մէկը չազատուեց։ Նրա հետ վարուեցին այնպէս, ինչպէս վարուել էին Օդողոմի հետ. բոլոր բնակիչներին սպանեցին ու նրա մէջ եղած ամէն ինչ ոչնչացրին։ 38Ապա Յեսուն եւ ամբողջ Իսրայէլը շրջուեցին դէպի Դաբիր եւ շրջապատելով՝ 39գրաւեցին այն, գերեվարեցին նրա թագաւորին եւ նրա ամբողջ զօրքը, սրակոտոր արեցին ամբողջ քաղաքը, բնաջնջեցին այն եւ նրա մէջ եղած բոլոր մարդկանց. ոչ մէկին ողջ չթողեցին։ Ինչպէս վարուել էին Քեբրոնի հետ եւ ինչպէս վարուել էին Լեբնայի ու նրա թագաւորի հետ, այդպէս էլ վարուեցին Դաբիրի եւ նրա թագաւորի հետ։ 40Յեսուն հարուածեց ամբողջ լեռնային երկրին, Նագեբին եւ դաշտային երկրներին, Ասեդոթին եւ նրա բոլոր թագաւորներին։ Նրանցից ոչ մէկին ողջ չթողեց, բոլոր բնակիչներին սպանեց, ինչպէս Իսրայէլի Տէր Աստուածն էր պատուիրել։

11
5Տէրը Յեսուին ասաց. «Մի՛ վախեցիր նրանցից, քանի որ վաղը այս ժամին ես նրանց բոլորին փախուստի պիտի մատնեմ իսրայէլացիների առաջ. նրանց ձիերին ջղակտոր կ՚անես, նրանց կառքերը հրով կ՚այրես»։

8Յեսուն նրանց հետ այնպէս վարուեց, ինչպէս որ Տէրը պատուիրել էր նրան. նրանց ձիերը ջղակոտոր արեց եւ նրանց կառքերը հրով այրեց։ 9Այն ժամանակ Յեսուն ետ դարձաւ եւ գրաւեց Ասորը եւ նրա թագաւորին, սպանեց նրան, որովհետեւ Ասորն առաջ այն բոլոր թագաւորութիւնների գլուխն էր։ 10Նրա մէջ եղած բոլոր մարդկանց սրակոտոր արեցին, բնաջնջեցին բոլորին, նրա մէջ ոչ մի շնչաւոր էակ չմնաց։ Ասորն էլ կրակով այրեցին։ 11Այդ թագաւորութիւնների բոլոր քաղաքներն ու նրանց թագաւորներին գերեց Յեսուն, նրանց սրի քաշեց եւ բնաջինջ արեց, ինչպէս որ իրենց հրամայել էր Տիրոջ ծառայ Մովսէսը։ 12Բայց հողաբլուրների վրայ եղած բոլոր քաղաքները չայրեցին իսրայէլացիները, այլ միայն Ասորը, որ Յեսո՛ւն այրեց։ 13Նրա ամբողջ աւարն ու անասունները իսրայէլացիները կողոպտեցին, բոլոր մարդկանց սրի քաշեցին, մինչեւ որ բնաջնջեցին նրանց եւ ոչ մի շնչաւոր էակ չթողեցին։ 14Ինչպէս Տէրը հրամայել էր իր ծառայ Մովսէսին, եւ ինչպէս Մովսէսը պատուիրել էր Յեսուին, այդպէս արեց Յեսուն եւ ոչ մի բան զանց չարեց այն ամենից, ինչ նրան պատուիրել էր Մովսէսը։ 15Յեսուն նուաճեց այն ամբողջ երկիրը, լեռնակողմը եւ ամբողջ Նագեբ երկիրը, ամբողջ Գոսոմ երկիրը, դաշտային եւ արեւմտեան կողմը, Իսրայէլի լեռն ու նրա հովիտը, որ լերան մօտ է,

20Այն ժամանակ Յեսուն եկաւ եւ Քեբրոնի ու Դաբիրի լեռնակողմում, Անոբի եւ Իսրայէլի բոլոր լեռներում եւ Յուդայի երկրի բոլոր լեռներում կոտորեց ենակիմներին, ոչնչացրեց նրանց իրենց քաղաքներով հանդերձ։ Այո՛, Յեսուն կոտորեց նրանց, 21եւ իսրայէլացիների երկրում ենակիմներից ոչ ոք չմնաց. մնացին միայն Գազայում, Գեթում եւ Ասեդոթում։ 22Յեսուն նուաճեց ամբողջ երկիրը, ինչպէս որ Տէրը պատուիրել էր Մովսէսին, եւ որպէս ժառանգութիւն տուեց Իսրայէլին բաժիններով ըստ նրանց ցեղերի։ Եւ երկիրը դադարեց պատերազմելուց։

ԴԱՏԱՒՈՐՆԵՐ

1
4Յուդան գնաց, եւ Տէրը քանանացիներին ու փերեզացիներին յանձնեց նրա ձեռքը, եւ նա Բեզեկում նրանցից տասը հազար մարդ կոտորեց։

6Ադոնիբեզեկը փախաւ, բայց նրան հետապնդեցին, հասան նրան եւ կտրեցին նրա ձեռքերի ու ոտքերի մատները։

8Յուդայի որդիները պատերազմեցին Երուսաղէմի դէմ, գրաւեցին այն, սրի քաշեցին եւ քաղաքը հրով այրեցին։

17Յուդան գնաց իր եղբայր Շմաւոնի հետ, եւ նրանք հարուածեցին, նզովեցին ու կոտորեցին Սեփաթում բնակուող քանանացիներին եւ այդ քաղաքի անունը կոչեցին Սատակում։

3
29Այդ օրը մովաբացիներից կոտորեցին մօտ տասը հազար մարդ՝ նրանց բոլոր պատերազմողներին ու բոլոր զօրաւոր մարդկանց, եւ նրանցից ոչ մի մարդ չազատուեց։

31Աւոդից յետոյ մէջտեղ ելաւ Անաթի որդի Սամեգարը, որն արօրի մաճով այլազգիներից վեց հարիւր մարդ կոտորեց, աւար առաւ չափազանց շատ արջառ եւ ոչխար՝ չհաշուած կովերի հորթերը։ Եւ նա՛ էլ փրկեց Իսրայէլը։

4
21Եւ կինը ծածկեց նրան նրա ծածկոցով։ Ապա Քաբերի կին Յայէլն առաւ վրանի ցիցը, բռնեց մուրճն իր ձեռքին, կամացուկ մտաւ նրա մօտ, ցիցը մխեց նրա ծնօտի մէջ եւ նրան գետնին գամեց։ Նա տապալուեց նրա ոտքերի առաջ եւ հոգին փչեց։

7
19Գեդէոնը եւ նրա հետ հարիւր մարդ կէս գիշերուայ սկզբին հասան բանակի ծայրը՝ զարթեցնելով միայն պահապաններին, փչեցին եղջերափողերը, վայր գցեցին իրենց ձեռքի սափորները։ 20Այն երեք գնդերն էլ փչեցին եղջերափողերը, կոտրատեցին սափորները։ Նրանք իրենց ձախ ձեռքով առան ջահերը, իսկ աջ ձեռքով եղջերափողերը բռնած՝ փչեցին, աղաղակեցին եւ ասացին. «Տիրոջ եւ Գեդէոնի սուրը»։ 21Ամէն մէկն առանձին կանգնեց բանակի շուրջը, եւ ամբողջ բանակը վազեց. փող փչեցին եւ փախան։ 22Երբ այն երեք հարիւր եղջերափողերը հնչեցին, Տէրն այնպէս արեց, որ ամբողջ բանակի մէջ ամէն մարդ սուրն իր ընկերոջ վրայ դարձնի. եւ ամբողջ բանակը փախաւ մինչեւ Բեթասետա, իսկ գնդերից մէկն էլ՝ մինչեւ Աբէլմաուլայի բարձունքը եւ մինչեւ Տաբէթ։ 23Իսրայէլացիները իրար ձայն տուին Նեփթաղիմից, Ասերից եւ ամբողջ Մանասէից ու հետապնդեցին մադիամացիներին։ 24Գեդէոնը պատգամաւորներ ուղարկեց Եփրեմի բոլոր սահմանները եւ ասաց. «Իջէ՛ք մադիամացիներին ընդառաջ եւ գրաւեցէ՛ք ջրերի կիրճերը մինչեւ Բեթփարա ու Յորդանան գետը»։ Եփրեմի բոլոր մարդիկ իրար ձայն տուին եւ գրաւեցին ջրերի անցքերը մինչեւ Բեթփարա ու Յորդանան գետը։ 25Բռնեցին մադիամացիների երկու իշխաններին՝ Օրեբին եւ Զեբին. Օրեբին սպանեցին Սորորեբայում, իսկ Զեբին՝ Ակեբզեբայում, մադիամացիներին հալածեցին, Օրեբի եւ Զեբի գլուխները Յորդանան գետի այն կողմից բերին Գեդէոնին։

8
15Գեդէոնը եկաւ Սոքքոթի իշխանների մօտ եւ ասաց նրանց. «Ահա Զեբէին եւ Սաղմանան, որոնց համար ինձ նախատեցիք՝ ասելով. «Մի՞թէ Զեբէիի եւ Սաղմանայի ձեռքն այժմ քո բռունցքի մէջ է, որ մենք սովից սպառուած քո մարդկանց հաց տանք»։ 16Նա առաւ քաղաքի իշխաններին ու ծերերին եւ անապատից՝ փշեր ու տատասկներ եւ դրանցով ձաղկեց Սոքքոթի մարդկանց, 17Փանուէլի աշտարակը կործանեց եւ կոտորեց քաղաքի մարդկանց։ 18Նա ասաց Զեբէիին եւ Սաղմանային. «Ինչպիսի՞ք էին այն մարդիկ, որոնց կոտորեցիք Թաբորում»։ Նրանք ասացին. «Ինչպիսին դու ես, նոյնպիսին եւ նրանք էին՝ քեզ նման, եւ դու՝ նրանց նման։ Նրանց տեսքը թագաւորի որդիների նման էր»։ 19Գեդէոնն ասաց. «Նրանք իմ եղբայրները, իմ մօր որդիներն էին»։ Եւ երդուեց նրանց ու ասաց. «Կենդանի է Տէրը. եթէ դուք նրանց ողջ թողնէիք, ես ձեզ չէի սպանի»։ 20Եւ իր անդրանիկ որդուն՝ Եթերին ասաց. «Վե՛ր կաց, սպանի՛ր դրանց»։ Բայց պատանին իր սուրը չհանեց, որովհետեւ վախեցաւ, քանի որ մանուկ էր։ 21Զեբէին եւ Սաղմանան ասացին. «Վե՛ր կաց եւ դու ի՛նքդ զարկ մեզ, որովհետեւ մարդու ուժը իրեն համեմատ կը լինի»։ Գեդէոնը վեր կացաւ, սպանեց Զեբէիին ու Սաղմանային եւ նրանց ուղտերի վզից մանեակներն առաւ։

9
5Նա գնաց Եփրա, իր հօր տունը եւ մի քարի վրայ կոտորեց իր եղբայրներին՝ Յերոբոաղի որդիներին՝ եօթանասուն մարդ։ Ողջ մնաց միայն Յովաթամը՝ Յերոբոաղի կրտսեր որդին, որովհետեւ թաքնուել էր։

45Աբիմելէքն այդ ամբողջ օրը պատերազմեց քաղաքի դէմ. նրանք գրաւեցին քաղաքը եւ նրա մէջ եղած ժողովրդին կոտորեցին, քաղաքը կործանեցին եւ այնտեղ աղ ցանեցին։

53Մի կին երկանաքարի մի կտոր գցեց նրա գլխին եւ ջարդեց Աբիմելէքի գանգը։ 54Աբիմելէքն իսկոյն ձայն տուեց իր կապարճակիր պատանուն եւ նրան ասաց. «Մերկացրո՛ւ քո սուրը եւ սպանի՛ր ինձ. չլինի, թէ ասեն, որ մի կին է սպանել նրան»։ Նրա պատանին խոցեց նրան, եւ Աբիմելէքը մեռաւ։

11
29Եւ Տիրոջ հոգին հակուեց Յեփթայէի կողմը։ Նա Գաղաադից, Մանասէից եւ Գաղաադի Դիտանոցից անցաւ ու Գաղաադի Դիտանոցից գնաց ամոնացիների կողմը։ 30Յեփթայէն Տիրոջը ուխտ արեց եւ ասաց. «Եթէ ամոնացիներին իմ ձեռքը մատնես, 31եւ ես խաղաղութեամբ վերադառնամ ամոնացիների մօտից, իմ տան դռնից ինձ ընդառաջ դուրս եկողին Տիրոջը ողջակէզ կը մատուցեմ»։ 32Եւ Յեփթայէն գնաց ամոնացիների դէմ պատերազմելու, եւ Տէրը նրանց մատնեց նրա ձեռքը։ 33Նա ջարդեց նրանց Արոյերից մինչեւ Սեմենիթի սահմանը, ջարդեց քսան քաղաք՝ մինչեւ այգեստանների Յաբէլը խիստ մեծ կոտորած տալով։ Ամոնացիները փախան իսրայէլացիների առաջից։ 34Յեփթայէն եկաւ Մասեփա, իր տունը, եւ ահա նրա աղջիկը նրան ընդառաջ ելաւ թմբուկներով եւ պարերով։ Նա նրա միակ սիրելի զաւակն էր, եւ նրանից բացի նա ուրիշ տղայ կամ աղջիկ չունէր։ 35Երբ նրան տեսաւ, պատառոտեց իր զգեստները եւ ասաց. «Վա՜յ ինձ, աղջի՛կս, դու ինձ ընկճեցիր, փորձանքի մէջ գցեցիր, որովհետեւ քեզ համար պարտաւորութիւն ստանձնեցի Տիրոջ առաջ եւ չեմ կարող խօսքս ետ առնել»։ 36Աղջիկը նրան ասաց. «Եթէ ինձ համար պարտաւորութիւն ես ստանձնել Տիրոջ առաջ, արա՛ ինձ հետ այն, ինչ դուրս է եկել քո բերանից այն բանի փոխարէն, ինչ արեց Տէրը քեզ համար՝ վրէժ լուծելով քո թշնամիներից՝ ամոնացիներից»։ 37Եւ աղջիկն իր հօրն ասաց. «Միայն այս բա՛նն արա ինձ համար. թո՛յլ տուր, որ ես երկու ամիս գնամ ման գամ լեռների վրայ եւ իմ ընկերուհիների հետ ողբամ իմ կուսութիւնը»։ 38Եւ հայրն ասաց. «Գնա՛»։ Եւ արձակեց նրան երկու ամիս։ Աղջիկը իր ընկերուհիների հետ գնաց եւ լեռների վրայ ողբաց իր կուսութիւնը։ 39Երբ լրացաւ երկու ամիսը, վերադարձաւ իր հօր մօտ, եւ հայրը կատարեց իր արած ուխտը. աղջիկը տղամարդ չէր ճանաչել։ Եւ Իսրայէլի մէջ սովորութիւն դարձաւ ողբալ Յեփթայէի աղջկան.

14
19Տիրոջ հոգին աջակցեց Սամփսոնին, նա իջաւ Ասկաղոն, այնտեղ երեսուն մարդ սպանեց եւ նրանց տօնական զգեստներն առաւ եւ տուեց հանելուկը լուծողներին։ Սամփսոնը սաստիկ բարկացաւ եւ գնաց իր հօր տուն,

15
15Նա գետին տապալուած էշի մի ծնօտ գտաւ, երկարեց իր ձեռքը, վերցրեց այն եւ դրանով հազար մարդ սպանեց։

16
21Այլազգիները նրան բռնեցին, հանեցին նրա աչքերը, իջեցրին նրան Գազա, կապեցին երկաթէ կապանքներով, եւ նա բանտում աղօրիք էր պտտեցնում։

27Տունը լի էր տղամարդկանցով եւ կանանցով, այնտեղ էին այլազգիների բոլոր նախարարները, տանիքի վրայ կային մօտ երեք հազար կանայք եւ տղամարդիկ, որոնք դիտում էին Սամփսոնի պարը։ 28Սամփսոնն աղաղակեց Տիրոջը եւ ասաց. «Տէ՛ր, զօրութիւնների՛ Տէր, յիշի՛ր ինձ եւ զօրացրո՛ւ ինձ այս մի անգամ էլ, Աստուա՛ծ, որ իմ երկու աչքերի համար վրէժս լուծեմ այս այլազգիներից»։ 29Եւ Սամփսոնը բռնեց մէջտեղի երկու սիւներից, որոնց վրայ հաստատուած էր տունը, եւ յենուեց նրանց վրայ՝ մէկին աջ ձեռքով, միւսին՝ ձախ։ 30Եւ Սամփսոնն ասաց. «Թող մեռնեմ ես այս այլազգիների հետ»։ Եւ ուժեղ շարժեց։ Տունը փուլ եկաւ բոլոր նախարարների եւ նրա մէջ եղած ամբողջ ժողովրդի վրայ։ Եւ մեռածները, որոնց Սամփսոնն սպանեց իր մահուան պահին, աւելի էին, քան նրանք, որոնց սպանել էր իր կենդանութեան ժամանակ։

18
27Իսկ նրանք վերցրին Միքայի շինածները, նրա քահանային եւ գնացին Լայիսա՝ հանգիստ եւ վստահ ու անհոգ ժողովրդի վրայ, նրանց սրի քաշեցին եւ քաղաքն այրեցին։

19
22Երբ նրանց սրտերը զուարթանում էին, քաղաքի բնակիչները՝ անօրէն մարդիկ, շրջապատեցին տունը, բախեցին դրսի դուռը եւ խօսելով այդ ծեր մարդու՝ տան տիրոջ հետ, ասացին. «Հանի՛ր քո տունը մտած այդ մարդուն, որ նրա հետ յարաբերութիւն ունենանք»։ 23Այն մարդը՝ տան տէրը, գնաց նրանց մօտ եւ ասաց. «Ո՛չ, եղբայրնե՛ր, անզգամութիւն մի՛ արէք, այդ մարդն իմ տունը մտնելուց յետոյ այդ անզգամութիւնը մի՛ արէք։ 24Ահա իմ կոյս աղջիկը եւ այդ մարդու հարճը. նրանց դուրս հանեմ, լլկեցէ՛ք նրանց, արէ՛ք նրանց հետ այն, ինչ հաճելի է ձեզ, բայց այս մարդու հետ այդ անզգամութիւնը մի՛ արէք»։ 25Բայց մարդիկ չուզեցին լսել։ Եւ այդ մարդն առաւ իր հարճին ու դուրս հանեց։ Նրանք կենակցեցին նրա հետ եւ լլկեցին նրան ամբողջ գիշերը մինչեւ առաւօտ եւ առաւօտը բացուելիս բաց թողեցին նրան։ 26Առաւօտեան կինը եկաւ, ընկաւ այն մարդու տան դռան շեմին, որտեղ իր տէրն էր, եւ հոգին փչեց։ 27Առաւօտեան նրա տէրը վեր կացաւ, բացեց տան դուռը, դուրս եկաւ, որ գնայ իր ճանապարհը եւ տեսաւ, որ իր հարճն ընկած էր դռան մօտ, ձեռքերը շեմի վրայ։ 28Եւ նրան ասաց. «Վե՛ր կաց գնանք»։ Նա պատասխան չտուեց, որովհետեւ մեռած էր։ Մարդը նրան վերցրեց դրեց էշի վրայ, վեր կացաւ եւ գնաց իր տեղը։ 29Երբ մտաւ իր տունը, վերցրեց սուրը, բռնեց իր հարճին եւ ոսկորներն էլ կտրատելով՝ բաժանեց տասներկու մասի եւ դրանք ուղարկեց Իսրայէլի բոլոր ցեղերին։

20
43Բենիամինի ցեղի մարդկանց նրանք ջարդեցին եւ հետապնդեցին Նուից մինչեւ Գաբաայի դիմացը՝ արեւելեան կողմից։ 44Բենիամինի ցեղից ընկան տասնութ հազար մարդ. նրանք բոլորն էլ զօրաւոր մարդիկ էին։ 45Մնացածները, տեսնելով այդ, փախան դէպի անապատ՝ ապաւինելով Ռեմոնի քարայրին։ Ճանապարհին Բենիամինի ցեղից հինգ հազար մարդ հնձեցին, հետապնդեցին նրանց մինչեւ Գաղաադ եւ նրանցից երկու հազար մարդ էլ կոտորեցին։ 46Այն օրը Բենիամինի ցեղից ընկածները քսանհինգ հազար սուսերամարտիկներ էին, բոլորն էլ զօրաւոր մարդիկ։ 47Մնացածները՝ վեց հարիւր մարդ, խոյս տալով փախան անապատ՝ ապաւինելով Ռեմոնի քարայրին եւ այնտեղ, Ռեմոնի քարայրում մնացին չորս ամիս։ 48Իսկ Իսրայէլի մարդիկ յետ դառնալով՝ յարձակուեցին Բենիամինի ցեղի որդիների վրայ, հերթով սրի քաշեցին քաղաքում նրանց, մինչեւ իսկ անասուններին եւ ամէն բան, որ գտան բոլոր քաղաքներում, իսկ կոտորածից զերծ մնացած քաղաքները մարդիկ ուղարկեցին եւ այրեցին հրով։

21
10Ժողովուրդն այնտեղ ուղարկեց տասներկու հազար զօրաւոր մարդիկ, նրանց պատուիրեցին եւ ասացին. «Գնացէ՛ք եւ Գաղաադի երկրի Յաբիս բնակավայրի բնակիչներին՝ ե՛ւ կանանց, ե՛ւ մանուկներին կոտորեցէ՛ք սրով։ 11Ահա թէ ինչ պիտի անէք. բոլոր արուներին եւ արուի հետ անկողին մտած կանանց կոտորեցէ՛ք»։ 12Եւ Գաղաադի երկրի Յաբիս բնակավայրի բնակիչների մէջ նրանք գտան չորս հարիւր կոյս աղջիկ, որոնք տղամարդու հետ անկողնում չէին պառկել։ Նրանց բերին բանակատեղի՝ Սելով, որ Քանանացիների երկրում է։

1 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

4
10Այլազգիները պատերազմեցին նրանց դէմ, եւ բոլոր իսրայէլացիները փախան դէպի իրենց յարկերը։ Շատ մեծ կոտորած եղաւ, եւ իսրայէլացիներից երեսուն հազար հետեւակ ընկաւ։

5
6Եւ Տիրոջ ձեռքը բարձրացաւ Ազոտոսի վրայ, թութքով հիւանդացրեց նրանց, նրանց դաշտերում վխտալ տուեց մկներին, եւ քաղաքում մահառիթ սոսկում առաջացաւ։ 7Այս դէպքը տեսնելով՝ Ազոտոսի բնակիչներն ասացին. «Աստծու տապանակը թող չմնայ մեզ մօտ, քանզի նրա ձեռքը բարձրացաւ մեր եւ մեր աստծու՝ Դագոնի վրայ»։ 8Նրանք մարդ ուղարկեցին եւ այլազգիների բոլոր իշխաններին իրենց մօտ հաւաքելով՝ ասացին. «Ինչ անենք Իսրայէլի Աստծու տապանակը»։ Գէթացիները ասացին. «Իսրայէլի Աստծու տապանակը թող մեզ մօտ փոխադրուի»։ Եւ Աստծու տապանակը փոխադրուեց Գէթ։ 9Երբոր տապանակը այնտեղ փոխադրուեց, Տիրոջ ձեռքը բարձրացաւ այդ քաղաքի վրայ, շատ մեծ խռովութիւն բարձրացաւ, Տէրը քաղաքի մարդկանց՝ փոքրից մինչեւ մեծերը, չարչարեց, նրանց հիւանդացրեց թութքով, եւ Գէթացիները թութքով տառապեցին։

6
19Տէրը նրանցից յիսուն հազար եօթանասուն մարդ կոտորեց։ Ժողովուրդը սգի մէջ էր, քանզի Տէրը ժողովրդին մեծամեծ հարուածներ էր հասցրել։

7
7Երբ այլազգիները լսեցին, թէ իսրայէլացիները հաւաքուել են Մասեփաթում, նրանց իշխանները յարձակուեցին Իսրայէլի վրայ։ Իսրայէլացիներն այդ լուրը լսելով՝ վախեցան այլազգիներից։ 8Իսրայէլացիներն ասացին Սամուէլին. «Մի՛ դադարիր աղաղակելուց քո Տէր Աստծուն մեզ համար, որ այլազգիների ձեռքից փրկի մեզ»։ 9Սամուէլն առաւ մի ծծկեր գառնուկ եւ ամբողջ ժողովրդի մասնակցութեամբ նրան ողջակէզ արեց Տիրոջը։ Սամուէլը դիմեց Տիրոջը Իսրայէլի համար, եւ Տէրը լսեց նրան։ 10Մինչ Սամուէլը ողջակէզ էր մատուցում, այլազգիները մօտեցան, որ պատերազմեն Իսրայէլի դէմ։ Այդ ժամանակ Տէրը բարձր ձայնով որոտաց այլազգիների վրայ, եւ նրանք շփոթուելով փախան իսրայէլացիների առջեւից։ 11Իսրայէլացիները Մասեփաթից ելան, հարուածեցին այլազգիներին ու կոտորեցին նրանց մինչեւ Բեթքորի սահմանները։

11
11Հետեւեալ օրը Սաւուղը ժողովրդին բաժանեց երեք գնդի։ Առաւօտեան նրանք մտան նրանց բանակի մէջ եւ ամոնացիներին կոտորեցին մինչեւ արեւի ջերմացնելը։ Կենդանի մնացածները փախուստի դիմեցին այնպէս, որ նրանցից երկու հոգու իրար մօտ չէիր գտնի։

14
31Այդ օրը նա Մաքմասում կոտորեց այլազգիներին, իսկ ժողովուրդը սաստիկ յոգնել էր։

48Նա մեծ քաջագործութիւններ արեց, յաղթեց ամաղէկացիներին եւ Իսրայէլը փրկեց այն ոտնակոխ անողների ձեռքից։

15
3Արդ, գնա՛ եւ կոտորի՛ր ամաղէկացիներին ու յարիմացիներին եւ ոչնչացրո՛ւ այն ամէնը, ինչ նրանց է պատկանում։ Նրանցից ոչ ոք չպէտք է փրկուի։ Կը կոտորես նրանց ու կ՚ոչնչացնես բոլորին՝ տղամարդ լինի թէ կին, երեխայ լինի թէ կաթնակեր մանուկ, արջառ ու ոչխար, ուղտ ու աւանակ»։

7Կինեցիները Ամաղէկի զօրքից հեռացան։ Սաւուղը Ամաղէկի զօրքին ջախջախեց Եւիլատայից մինչեւ Եգիպտոսի դիմաց գտնուող Սուր բնակավայրը։ 8Նա կենդանի բռնեց Ամաղէկի թագաւոր Ագագին, իսկ Յարիմի ամբողջ ազգատոհմը սրի քաշեցին։

33Սամուէլն ասաց Ագագին. «Ինչպէս որ քո սուրը կանանց որդեկորոյս դարձրեց, նոյն ձեւով էլ որդեկորոյս կը լինի քո մայրը կանանց մէջ»։ Սամուէլն Ագագին սպանեց Տիրոջ առջեւ Գաղգաղայում։

18
7Պարող կանայք երգելով ասում էին. «Սաւուղը հազար, իսկ Դաւիթը բազմահազար մարդկանց սպանեց»։

27Պայմանաւորուած ժամկէտը դեռ չէր վերջացել, որ Դաւիթն իր մարդկանցով վեր կացաւ եւ այլազգիներից հարիւր մարդ սպանեց, բերեց նրանց չթլփատուած անդամները, լցրեց արքայի առջեւ եւ արքային փեսայ դարձաւ. Սաւուղն իր դուստր Մեղքողին նրան կնութեան տուեց։

30
17Դաւիթը նրանց վրայ յարձակուեց եւ Արուսեակի երեւալուց մինչեւ երեկոյ ու միւս օրը կոտորեց նրանց այնպէս, որ ոչ մի տղամարդ չփրկուեց։ Միայն չորս հարիւր երիտասարդներ, ուղտերը հեծած, փախան։

2 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

2
23Գնա՛ քո եղբայր Յովաբի մօտ»։ Ասայէլը չուզեց յետ կանգնել, Աբենները նիզակով հարուածեց նրա կողին, եւ նիզակը զիստից դուրս եկաւ։ Նա ընկաւ այնտեղ ու մեռաւ տեղում։ Ով Ասայէլի ընկած ու մեռած տեղն էր գալիս, կանգ էր առնում։

3
30Դրանից յետոյ Դաւիթն իմանալով այդ մասին՝ ասաց. «Ես եւ իմ թագաւորութիւնը Տիրոջ առաջ յաւիտեան անպարտ ենք Ների որդի Աբենների արեան համար։

4
7Ռեքաբ եւ Բաանա եղբայրները գաղտագողի տուն մտան։ Յեբուսթէն սենեակում ննջում էր իր անկողնում։ 8Հարուածեցին նրան, սպանեցին, կտրեցին նրա գլուխը եւ այն վերցնելով՝ ամբողջ գիշերը գնացին արեւելեան ճանապարհով։ Յեբուսթէի գլուխը բերեցին Քեբրոն, Դաւթի մօտ, եւ ասացին արքային. «Ահա քո թշնամու՝ Սաւուղի որդի Յեբուսթէի գլուխը, որը քո մահն էր նիւթում։ Տէրը մեր տէր արքայի համար վրէժխնդիր եղաւ նրա թշնամիներից, ինչպէս այսօր վրէժխնդիր եղաւ քո թշնամի Սաւուղից եւ նրա սերնդից»։

12Դաւիթը հրաման տուեց իր զինուորներին, որոնք սպանեցին նրանց, կտրեցին նրանց ձեռքերն ու ոտքերը եւ դրանք կախեցին Քեբրոնի աղբիւրի վրայ, իսկ Յեբուսթէի գլուխը թաղեցին Քեբրոնում, Ների որդի Աբենների գերեզմանում։

5
25Դաւիթն արեց այնպէս, ինչպէս Տէրն էր հրամայել նրան։ Եւ նա կոտորեց այլազգիներին Գաբաւոնից մինչեւ Գազերա։

6
20Դաւիթը յետ դարձաւ իր տունն օրհնելու. նրան ընդառաջ ելաւ Սաւուղի դուստր Մեղքողը եւ, ողջունելով նրան, ասաց. «Վայե՞լ էր Իսրայէլի արքային, որ այսօր իր աղախինների ու ծառաների առաջ մերկանայ, ինչպէս մերկանում են պարողները»։ 21Դաւիթն ասաց Մեղքողին. «Ես պիտի պարեմ Տիրոջ առջեւ։ Օրհնեալ է Տէր Աստուածը, որն ինձ ընտրեց եւ ոչ թէ քո հօրն ու նրա ամբողջ տունը։ Նա ինձ Իսրայէլի իր ժողովրդի վրայ առաջնորդ կարգեց։ 22Ահա այդ Տիրոջ առաջ ես պիտի երգեմ ու պարեմ։ Եւ դեռ էլ աւելի պիտի մերկանամ, քո աչքին անարգ պիտի երեւամ ու դրանով էլ քո ասած այդ աղախինների առաջ պիտի փառաւորուեմ»։ 23Եւ Սաւուղի դուստր Մեղքողը մինչեւ իր մահուան օրը զաւակ չունեցաւ։

8
Դրանից յետոյ Դաւիթը յարձակուեց այլազգիների վրայ, փախուստի մատնեց նրանց, այլազգիների ձեռքից վերցրեց քաղաքին յարող տարածքները։ 2Դաւիթը հարուածեց մովաբացիներին, նրանց գետին պառկեցրեց եւ չափեց պարանով. ամէն երկու պարան չափեց սպանելու եւ ամէն երկու պարան՝ կենդանի թողնելու համար։ 3Մովաբացիները Դաւթի հարկատու հպատակները դարձան։ Երբ Դաւիթը գնում էր իր իշխանութիւնը Եփրատի վրայ հաստատելու, յարձակուեց Սուբայի արքայի՝ Ռովամի որդի Ադրաազարի վրայ։ 4Դաւիթը նրանից հազար մարտակառք, եօթը հազար հեծեալ ու քսան հազար հետեւակ գերի վերցրեց։ Դաւիթը բոլոր մարտակառքերը քանդեց՝ իր համար թողնելով միայն հարիւր մարտակառք։ 5Դամասկոսից եկան ասորիները, որ օգնեն Սուբայի արքայ Ադրաազարին, բայց Դաւիթը ասորիներից քսաներկու հազար մարդ կոտորեց։ 6Դաւիթը Ասորիքում, Դամասկոսի մօտ բերդապահ զօրքեր դրեց, եւ ասորիները Դաւթի հարկատու ծառաները դարձան։ Տէրը հովանաւորում էր Դաւթին ամենուրեք, ուր էլ որ նա գնում էր։ 7Դաւիթն առաւ Սուբայի արքայ Ադրաազարի ծառաների ոսկէ ապարանջանները եւ բերեց Երուսաղէմ։ 8Եգիպտոսի արքայ Սաւսակիմը դրանք յետ վերցրեց, երբ նա Սողոմոնի որդի Ռոբովամի օրօք յարձակուեց Երուսաղէմի վրայ։ Դաւիթ արքան Մասբակից եւ Ադրաազարի հռչակաւոր քաղաքներից առաւ պղինձ, որով Սողոմոն արքան պղնձէ տաշտ, սիւներ, աւազաններ եւ ամէն տեսակ կահոյք պատրաստեց։ 9Եմաթի արքայ Թովուն լսելով, որ Դաւիթը ջախջախել է Ադրաազարի բոլոր զօրքերին, իր որդի Եդդուրային ուղարկեց Դաւիթ արքայի մօտ նրա ողջութիւնը հարցնելու։ 10Նա շնորհաւորեց նրան այն բանի համար, որ ջախջախել էր Ադրաազարին, քանզի սա Թովուի թշնամին լինելով՝ իր դէմ բուռն պատերազմներ էր մղել։ Եդդուրան իր հետ վերցրել էր ոսկէ, արծաթէ եւ պղնձէ անօթներ։ 11Դաւիթ արքան այս ամէնը Տիրոջը նուիրաբերեց, ինչպէս նուիրաբերել էր իր յաղթած բոլոր ազգերից՝ եդոմայեցիներից, մովաբացիներից, ամոնացիներից, 12այլազգիներից, ամաղէկացիներից եւ Սուբայի արքայի՝ Ռոբի որդի Ադրաազարից գրաւած արծաթն ու ոսկին։ 13Դաւիթն անուանի դարձաւ։ Երբ վերադառնում էր, Դաւիթը Գաբեղեմում հարուածեց ասորիներին եւ տասնութ հազար մարդ կոտորեց։ 14Նա Եդոմի մէջ՝ եդոմայեցիների երկրի բոլոր տեղերում բերդապահ զօրքեր դրեց, եւ բոլոր եդոմայեցիները դարձան արքայի հպատակները։ Տէրը հովանաւորում էր Դաւթին ամենուրեք, ուր էլ որ նա գնում էր։ 15Աստուած Դաւթին ամբողջ Իսրայէլի վրայ թագաւոր կարգեց, եւ սա իրաւունք ու արդարութիւն էր գործադրում իր ամբողջ ժողովրդի հանդէպ։ 16Շարուհիի որդի Յովաբը զօրքի հրամանատարն էր, Աքիի որդի Յոսափատը դիւանապետ էր, 17Աքիտոբի որդի Սադոկը եւ Աբիաթարի որդի Աքիմելէքը քահանաներ էին, Ասան քարտուղար էր, 18Յովիդայէի որդի Բանեան խորհրդական էր, քերեթիները, փելեթիներն ու Դաւթի որդիները արքունի իշխաններ էին։

4Դաւիթը նրանից հազար մարտակառք, եօթը հազար հեծեալ ու քսան հազար հետեւակ գերի վերցրեց։ Դաւիթը բոլոր մարտակառքերը քանդեց՝ իր համար թողնելով միայն հարիւր մարտակառք։

5Դամասկոսից եկան ասորիները, որ օգնեն Սուբայի արքայ Ադրաազարին, բայց Դաւիթը ասորիներից քսաներկու հազար մարդ կոտորեց։

6Դաւիթը Ասորիքում, Դամասկոսի մօտ բերդապահ զօրքեր դրեց, եւ ասորիները Դաւթի հարկատու ծառաները դարձան։ Տէրը հովանաւորում էր Դաւթին ամենուրեք, ուր էլ որ նա գնում էր։

13Դաւիթն անուանի դարձաւ։ Երբ վերադառնում էր, Դաւիթը Գաբեղեմում հարուածեց ասորիներին եւ տասնութ հազար մարդ կոտորեց։

14Նա Եդոմի մէջ՝ եդոմայեցիների երկրի բոլոր տեղերում բերդապահ զօրքեր դրեց, եւ բոլոր եդոմայեցիները դարձան արքայի հպատակները։ Տէրը հովանաւորում էր Դաւթին ամենուրեք, ուր էլ որ նա գնում էր։

10
18Ասորիները փախան իսրայէլացիների առաջից, եւ Դաւիթը ասորիների եօթը հարիւր մարտակառքերն ու քառասուն հազար հեծեալները ոչնչացրեց, զօրքի հրամանատար Սոբակին հարուածեց, ու սա տեղնուտեղը մեռաւ։

11
14Առաւօտեան Դաւիթը նամակ գրեց Յովաբին եւ Ուրիայի միջոցով ուղարկեց նրան։ 15Նամակում գրուած էր. «Ուրիային ուղարկի՛ր պատերազմի թէժ տեղերը, իսկ դուք յե՛տ քաշուեցէք նրանից, որ նա վիրաւորուի ու մեռնի»։ 16Երբ Յովաբը քաղաքը պաշարել էր, Ուրիային ուղարկեց այնտեղ, ուր գիտէր, թէ զօրաւոր մարդիկ կան։ 17Քաղաքի մարդիկ պատերազմի ելան Յովաբի դէմ։ Դաւթի զօրքից մարդիկ ընկան եւ մեռան։ Մեռաւ նաեւ քետացի Ուրիան։ 18Յովաբը մարդ ուղարկեց եւ արքային պատմեց ամէն ինչ, որ պատահել էր պատերազմում։ 19Նա պատգամաբերին պատուիրեց՝ ասելով. «Հէնց որ պատերազմի բոլոր դէպքերն արքային պատմես ու վերջացնես եւ տեսնես, թէ արքան զայրանալով կ՚ասի քեզ. «Ինչո՞ւ էք քաղաքին մօտեցել պատերազմելու, չգիտէի՞ք, որ պարսպի վրայից նետեր կ՚արձակեն։ 20Ո՞վ սպանեց Ների որդի Յերոբովաղի որդի Աբիմելէքին։ 21Չէ՞ որ մի կին նրա վրայ պարսպի վրայից երկանաքարի մի բեկոր նետեց, եւ նա մեռաւ Թամասում։ Ինչո՞ւ էք մօտեցել պարսպին», այն ժամանակ կ՚ասես. «Քո ծառայ քետացի Ուրիան էլ մեռաւ»։ 22Յովաբի պատգամաբերը գնաց Երուսաղէմ, արքայի մօտ, հասաւ ու հաղորդեց Դաւթին ամէն ինչ՝ պատերազմի բոլոր դէպքերը, ինչպէս պատուիրել էր Յովաբը։ Դաւիթը բարկանալով Յովաբի վրայ՝ ասաց պատգամաբերին. «Ինչո՞ւ էք քաղաքին մօտեցել պատերազմելու, չգիտէ՞ք, որ պարսպից ձեզ հարուածելու են։ Ո՞վ սպանեց Յերոբովաղի որդի Աբիմելէքին։ Չէ՞ որ մի կին պարսպից նրա վրայ երկանաքարի մի բեկոր նետեց, եւ նա մեռաւ Թամասում։ Ինչո՞ւ էք մօտեցել պարսպին»։ 23Պատգամաբերն ասաց Դաւթին. «Այդ մարդիկ մեզանից ուժեղ էին։ 24Նրանք դուրս եկան մեր դէմ, մենք նրանց հալածեցինք մինչեւ քաղաքի դարպասը, բայց աղեղնաւորները պարսպի վրայից նետեր տեղացին քո ծառաների վրայ։ Արքայի ծառաներից ոմանք մեռան, մեռաւ նաեւ քո ծառայ քետացի Ուրիան»։ 25Դաւիթն ասաց պատգամաբերին. «Այսպէս կ՚ասես Յովաբին. «Եղածի համար մի՛ անհանգստացիր, որովհետեւ սուրը երբեմն այսպէս է հարուածում, երբեմն՝ այնպէս։ Սաստկացրո՛ւ պատերազմը քաղաքի դէմ ու կործանի՛ր այն։ Եւ գօտեպնդի՛ր քեզ»։ 26Երբ Ուրիայի կինը լսեց, որ իր ամուսինը՝ Ուրիան սպանուել է, ողբաց իր մարդու մահը։ 27Երբ սուգն անցաւ, Դաւիթը մարդ ուղարկեց, նրան իր տունը բերեց, սա դարձաւ նրա կինը եւ նրա համար որդի ծնեց։ Դաւթի այս արածը չար բան երեւաց Տիրոջ աչքին։

12
13Դաւիթն ասաց Նաթանին. «Մեղանչել եմ Տիրոջ դէմ»։ Նաթանն ասաց Դաւթին. 14«Տէրը ներեց քո մեղքը, եւ դու չես մեռնի, բայց քանի որ դրանով թշնամիներին առիթ տուեցիր Տիրոջը հայհոյելու, քեզանից ծնուելիք որդիդ պէտք է մեռնի»։ 19Դաւիթը տեսնելով, որ պալատականները փսփսում են եւ հասկանալով, որ մանուկը մահացել է, ասաց պալատականներին. «Մի՞թէ մանուկը մեռաւ»։ Նրանք ասացին՝ «Մեռաւ»։

13
Դաւթի որդի Աբեսաղոմը ունէր շատ գեղեցիկ մի քոյր, որի անունն էր Թամար։ Դաւթի որդի Ամոնը սիրեց նրան։ 2Ամոնը նեղւում էր այն աստիճան, որ հիւանդացաւ իր քոյր Թամարի պատճառով։ Թամարը կոյս էր, եւ Ամոնի համար դժուար էր նրան մերձենալու որեւէ փորձ անել։ 3Ամոնն ունէր Յովնադաբ անունով մի ընկեր, որը Դաւթի եղբայր Սամաայի որդին էր։ Յովնադաբը շատ խորագէտ մարդ էր։ 4Սա ասաց Ամոնին. «Ինչո՞ւ ես դու այդպէս օրէցօր հիւծւում, ո՜վ արքայորդի, եւ ինձ չես պատմում»։ Ամոնը նրան ասաց. «Իմ եղբայր Աբեսաղոմի քրոջը՝ Թամարին եմ սիրում»։ 5Յովնադաբն ասաց նրան. «Պառկի՛ր քո անկողնում, հիւա՛նդ ձեւացիր, ու երբ հայրդ գայ քեզ տեսնելու, կ՚ասես նրան. «Թող իմ քոյր Թամարը գայ, իմ աչքերի առաջ ուտելիք պատրաստի, ինձ խաւիծ տայ, որպէսզի տեսնեմ եւ ուտեմ նրա ձեռքից»։ Ամոնը պառկեց ու հիւանդ ձեւացաւ։ 6Արքան եկաւ նրան տեսնելու։ Ամոնն ասաց արքային. «Թող իմ քոյր Թամարը գայ ինձ մօտ, իմ աչքի առաջ ուտելու համար բլիթներ պատրաստի, որ ես ուտեմ նրա ձեռքից»։ 7Դաւիթը մարդ ուղարկեց տուն, Թամարի մօտ՝ ասելով. «Գնա՛ քո եղբայր Ամոնի տունը եւ նրա համար կերակո՛ւր պատրաստիր»։ 8Թամարը գնաց իր եղբայր Ամոնի տունը, ուր նա պառկած էր, վերցրեց ալիւրը, խմոր շաղեց, նրա աչքի առաջ բլիթներ պատրաստեց ու եփեց դրանք։ 9Թամարն առաւ տապակը եւ դատարկեց նրա առաջ, սակայն նա չուզեց ուտել։ Ամոնն ասաց. «Իմ մօտ գտնուող բոլոր մարդկանց դո՛ւրս հանեցէք»։ Բոլորին դուրս հանեցին իր մօտից։ Ամոնն ասաց Թամարին. 10«Կերակուրը տա՛ր սենեակ, որ քո ձեռքից ուտեմ»։ Թամարն առաւ իր պատրաստած բլիթները, 11տարաւ իր եղբայր Ամոնի սենեակը ու մօտեցրեց նրան, որ ուտի։ 12Նա բռնելով նրան՝ ասաց. «Եկ պառկի՛ր ինձ հետ, քո՛յր իմ»։ Թամարն ասաց նրան. «Ո՛չ, եղբա՛յր, ինձ մի՛ բռնացիր, քանզի Իսրայէլում այդպիսի բան չի արւում։ 13Դու էլ մի՛ արա այդ անզգամութիւնը։ Ես ինչպէ՞ս տանեմ իմ նախատինքը։ Դու անզգամներից մէկը կը լինես Իսրայէլում։ Արդ, խօսի՛ր արքայի հետ, եւ նա չի հրաժարուի ինձ քեզ տալուց»։ 14Ամոնը չուզեց լսել նրան ու ձեռքը գցելով բռնութիւն գործադրեց եւ պառկելով նրա հետ՝ բռնաբարեց նրան։ 15Ամոնը դրանից յետոյ շատ մեծ ատելութեամբ լցուեց Թամարի դէմ, այնպէս որ աւելի մեծ էր ատելութիւնը, որով ատեց նրան, քան նախկին սէրը, որով սիրել էր։ Ամոնն ասաց նրան. «Վե՛ր կաց, գնա՛»։

28Աբեսաղոմը թագաւորավայել խրախճանք սարքեց։ Նա պատուիրեց իր ծառաներին՝ ասելով. «Տեսէ՛ք, երբ որ Ամոնը հարբի գինուց, եւ ես ձեզ ասեմ՝ «Խփեցէ՛ք Ամոնին եւ սպանեցէ՛ք նրան», մի՛ վախեցէք, չէ՞ որ ես եմ ձեզ հրամայում։ 29Քաջասի՛րտ եղէք ու զօրացէ՛ք»։ Եւ Աբեսաղոմի զինուորները Ամոնին արեցին այն, ինչ հրամայել էր Աբեսաղոմը։ Արքայի բոլոր որդիները ելան, եւ ամէն մէկն իր ջորին հեծնելով՝ փախաւ։

18
6Ամբողջ զօրքը դուրս եկաւ անտառ, Իսրայէլի դէմ, եւ կռիւ եղաւ Եփրեմի անտառում։ 7Իսրայէլի զօրքը պարտուեց Դաւթի ծառաներից. այդ օրը մեծ կոտորած եղաւ՝ քսան հազար հոգի ընկաւ։

15Յովաբի զինակիրներից տասը երիտասարդներ շրջապատեցին եւ խփելով Աբեսաղոմին՝ սպանեցին նրան։

20
10Ամեսային չզգուշացաւ Յովաբի ձեռքի սրից, եւ Յովաբը դա խրելով նրա որովայնը՝ փորոտիքը գետին թափեց։ Յովաբը հարուածը չկրկնեց, եւ Ամեսային մեռաւ։ Յովաբը եւ նրա եղբայր Աբեսսան գնացին Բոքորիի որդի Սաբէէին հետապնդելու։ 11Յովաբի զինուորներից մէկը եկաւ ու կանգնելով Ամեսայիի մօտ՝ ասաց. «Ով սիրում է Յովաբին կամ Դաւթին, թող գնայ Յովաբի ու Աբեսսայի յետեւից»։ 12Ամեսայիի դիակն արնաշաղախ ընկած էր ճանապարհի մէջտեղը։ Երբ այդ մարդը տեսաւ, որ մարդիկ տեղում մնացել են կանգնած, Ամեսայիի դիակը ճանապարհից դէպի դաշտը գլորեց ու մի շորով ծածկեց այն, որովհետեւ տեսաւ, որ ամէն ոք, որ գալիս էր, նրա առաջ կանգ էր առնում։

24
15Եւ Տէրն Իսրայէլին մահ ուղարկեց առաւօտից մինչեւ ճաշի ժամ։ Մահ սկսուեց ժողովրդի մէջ. Դանից մինչեւ Բերսաբէէ եօթանասուն հազար մարդ մեռաւ։

3 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

2
24Արդ, կենդանի է Տէրը, որ ինձ հաստատեց ու նստեցրեց իմ հայր Դաւթի գահին, ինձ համար տուն շինեց, ինչպէս խոստացել էր Տէրը։ Ադոնիան այսօր իսկ պիտի մեռնի»։ 25Եւ Սողոմոն արքան ուղարկեց Յովիդայէի որդի Բանեային, որը սպանեց նրան։ Եւ այդ օրը մեռաւ Ադոնիան։

29Սողոմոնին յայտնեցին, թէ Յովաբը փախել մտել է Տիրոջ վրանը եւ բռնել զոհասեղանի եղջիւրներից։ Սողոմոնը լուր ուղարկեց Յովաբին՝ ասելով. «Քեզ ի՞նչ եղաւ, որ փախար զոհասեղանի մօտ»։ Յովաբն ասաց. «Վախեցայ քեզնից ու փախայ Տիրոջ մօտ»։ Սողոմոն արքան Յովիդայէի որդի Բանեային ասաց. «Գնա սպանի՛ր Յովաբին ու թաղի՛ր»։ 30Յովիդայէի որդի Բանեան գնաց Տիրոջ վրանը, Յովաբի մօտ եւ ասաց նրան. «Այսպէս է կարգադրել արքան, ելի՛ր այդտեղից»։ Յովաբն ասաց. «Չեմ ելնի, քանզի այստեղ էլ պիտի մեռնեմ»։ Յովիդայէի որդի Բանեան վերադարձաւ ու արքային յայտնեց, թէ ինչ է ասել ինքը Յովաբին, եւ թէ ինչ պատասխան է տուել նա։ 31Արքան ասաց նրան. «Գնա՛ եւ արա՛ նրան այն, ինչ ինքը ցանկացել է. սպանի՛ր նրան ու թաղի՛ր եւ այսօր վերացրո՛ւ ինձնից ու իմ հօր տնից այն անմեղ արիւնը, որ թափել էր Յովաբը։ 32Տէրը նրա հեղած անմեղ արիւնը թող նրա գլխին դարձնի, որովհետեւ նա սրով սպանել է իրենից աւելի արդար եւ քաջ երկու մարդկանց, եւ հայրս նրանց այդ սպանութեան մասին չգիտէր։ Դրանք էին՝ Ներէի որդի Աբենները, որն Իսրայէլի սպարապետն էր, եւ Յեթերի որդի Ամեսային, որը Յուդայի երկրի սպարապետն էր։ 33Նրանց արիւնը թող յաւիտեան դառնայ նրա ու նրա զաւակների գլխին, իսկ Տէրը յաւիտենական խաղաղութիւն թող պարգեւի Դաւթին, նրա զաւակին, նրա տանն ու գահին»։ 34Յովիդայէի որդի Բանեան վերադարձաւ Յովաբի մօտ, սպանեց նրան ու թաղեց անապատում գտնուող նրա տան մէջ։

46Եւ Սողոմոն արքան հրաման տուեց Յովիդայէի որդի Բանեային, որը եկաւ ու սպանեց Սեմէիին, եւ սա մեռաւ։

13
15Նա ասաց. «Ե՛կ ինձ հետ տուն եւ հա՛ց կեր»։ 16Սա ասաց. «Չեմ կարող քեզ հետ վերադառնալ եւ քեզ մօտ գալ, հաց ուտել ու ջուր խմել այնտեղ, 17քանզի Տէրն ինձ այսպիսի հրաման է տուել. «Հաց չուտես այդտեղ, ջուր չխմես եւ չվերադառնաս այն ճանապարհով, որով գնացել ես»։ 18Նա ասաց նրան. «Ես էլ եմ մարգարէ քեզ պէս. Տիրոջ հրեշտակը խօսեց ինձ հետ՝ ասելով. «Նրան քեզ մօտ՝ քո տունը տար, թող հաց ուտի ու ջուր խմի»։ 19Նա խաբելով տարաւ նրան իր հետ. սա հաց կերաւ ու ջուր խմեց։ 20Եւ մինչ սեղան էին նստել, 21Տէրը խօսեց նրան այն մարգարէի հետ, որ Աստծու մարդուն իր տունն էր բերել։ Սա խօսելով Յուդայի երկրից եկած Աստծու մարդու հետ՝ ասաց. «Այսպէս է ասում Տէրը. «Քանի որ դու չհնազանդուեցիր Տիրոջ խօսքին, չպահեցիր այն հրամանը, որ քո Տէր Աստուածն էր տուել քեզ, 22եկար, հաց կերար ու ջուր խմեցիր այնտեղ, որի մասին Տէրն ասել էր քեզ. «Հաց չուտես, ջուր չխմես»։ Արդ, քո դիակը քո հայրերի գերեզմանը չի մտնելու»։ 23Երբ հաց ուտելուց ու ջուր խմելուց յետոյ նա թամբեց մարգարէի էշն ու գնաց, 24ճանապարհին նրան հանդիպեց մի առիւծ, որը յօշոտեց նրան։ Նրա դիակն ընկած էր ճանապարհին, էշը նրա կողքին էր կանգնած, իսկ առիւծը՝ դիակի մօտ։

20
29Նրանք, ճակատ կազմած, եօթը օր իրար դէմ դիմաց էին, իսկ եօթներորդ օրը պատերազմը բորբոքուեց։ Իսրայէլացիները մէկ օրում հարիւր հազար ասորի հետեւակ կոտորեցին, 30իսկ մնացածները փախան իրենց քաղաքը՝ Ափեկա, եւ պարիսպը փուլ եկաւ մնացած քսանեօթը հազար ասորիների վրայ։ Ադերի որդին փախաւ ու իր պալատում մի սենեակից միւս սենեակն էր վազում։

4 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

1
10Եղիան պատասխան տալով՝ ասաց յիսնապետին. «Եթէ ես Աստծու մարդ եմ, թող երկնքից կրակ իջնի եւ լափի քեզ ու քո յիսուն զինուորներին»։ Կրակ իջաւ երկնքից եւ լափեց նրան ու նրա յիսուն զինուորներին։ 11Արքան նորից մի այլ յիսնապետ ուղարկեց նրա մօտ իր յիսուն զինուորներով։ Յիսնապետն եկաւ ու ասաց նրան. «Ո՜վ Աստծու մարդ, արքան այսպէս է ասում. «Անմիջապէս ցա՛ծ իջիր այդտեղից»։ 12Եղիան պատասխան տալով՝ ասաց նրան. «Եթէ ես Աստծու մարդ եմ, թող երկնքից կրակ իջնի եւ լափի քեզ ու քո յիսուն զինուորներին»։ Աստծու կրակն իջաւ երկնքից ու լափեց նրան ու նրա յիսուն զինուորներին։

2
23Նա այնտեղից բարձրացաւ Բեթէլ եւ մինչ իր ճանապարհն էր գնում, քաղաքից դուրս եկան փոքրիկ երեխաներ ու ծաղրելով նրան՝ ասում էին. «Բարձրացի՛ր, ճաղա՛տ, բարձրացի՛ր, ճաղա՛տ»։ 24Երբ նա յետ դարձաւ ու տեսաւ նրանց, Տիրոջ անունով անիծեց նրանց՝ նրանց անուանելով յանցանքի եւ ունայնութեան որդիներ։ Եւ ահա անտառից երկու արջեր ելան ու այդ մանուկներից քառասուներկու հոգու պատառոտեցին։

5
27Թող Նէեմանի բորոտութիւնը քեզ ու քո սերնդին կպչի յաւիտեան»։ Եւ Գէեզին դուրս եկաւ նրա մօտից ձեան նման սպիտակած բորոտ մարմնով։

6
18Եղիսէէն սկսեց աղօթել Տիրոջն՝ ասելով. «Հարուածի՛ր այս ազգին, որ շիլ դառնայ»։ Եւ Տէրը, ինչպէս ասել էր Եղիսէէն, հարուածեց նրանց ու շիլ դարձրեց։ 19Եղիսէէն ասաց թշնամու զօրքին. «Այս չէ ճանապարհը, եւ այս չէ քաղաքը, եկէ՛ք իմ յետեւից, եւ ես ձեզ կը տանեմ այն մարդու մօտ, որին փնտռում էք»։ Նա տարաւ նրանց Սամարիա, եւ երբ մտաւ Սամարիա, ասաց Եղիսէէն. «Տէ՜ր, բա՛ց նրանց աչքերը, որ տեսնեն»։

29Եփեցինք իմ որդուն ու կերանք։ Յաջորդ օրն ասացի նրան. «Տո՛ւր քո որդուն, որ ուտենք», սակայն նա թաքցրեց իր որդուն»։

9
24Յէուն քաշեց աղեղը, հարուածեց Յորամի թիկունքի մէջտեղը, նետը մտաւ նրա սիրտը, եւ նա ընկաւ իր ծնկների վրայ։

27Յուդայի երկրի արքայ Օքոզիան, տեսնելով այդ, փախաւ Բեթանգան տանող ճանապարհով, բայց Յէուն հետապնդելով նրան՝ ասաց. «Ապա, դրա՛ն էլ սպանիր»։ Եւ նա նրան խոցեց մարտակառքում, երբ սա բարձրանում էր Բերայի, այսինքն՝ Յեբլաամի զառիվերը։ Նա փախաւ Մակեդդով եւ այնտեղ մեռաւ։

30Յէուն եկաւ Յեզրայէլ։Յեզաբէլն այդ լսելով՝ իր աչքերին ծարիր քսեց, իր գլուխը զարդարեց ու նայեց պատուհանից դուրս։ 31Երբ Յէուն քաղաք էր մտնում, նա ասաց. «Մի՞թէ տիրասպան Զամբրին խաղաղութեամբ է գալիս»։ 32Յէուն իր գլուխը բարձրացնելով դէպի պատուհանը՝ ասաց. «Ո՞վ ես դու, իջի՛ր ինձ մօտ»։ Երկու ներքինիներ կռացան ու ցած նայեցին, 33եւ Յէուն ասաց նրանց. «Ցա՛ծ գցեցէք սրան»։ Ցած նետեցին այդ կնոջը. նրա արիւնը պատերի ու ձիերի վրայ ցայտեց, եւ ձիերը ոտքի կոխան արեցին նրան։ 34Յէուն մտաւ ներս եւ ուտելուց ու խմելուց յետոյ ասաց. «Վերցրէ՛ք այդ անիծեալին ու թաղեցէ՛ք նրան, քանզի թագաւորի դուստր է»։ 35Գնացին նրան թաղելու, սակայն նրանից ոչինչ չգտան, բացի գանգից, ոտքերից ու ձեռքերից, 36եւ վերադառնալով՝ այդ մասին յայտնեցին Յէուին։ Նա ասաց. «Իրականացաւ Տիրոջ այն խօսքը, որ ասուել էր Եղիա Թեզբացու բերանով, թէ՝ «Յեզրայէլի կալուածքում շներն ուտելու են Յեզաբէլի մարմինը, 37Յեզաբէլի դիակը այդ կալուածքի հողի երեսին լինելու է իբրեւ աղբ, այնպէս որ ոչ ոք չկարողանայ ասել, թէ՝ ՛՛Սա է Յեզաբէլը՛՛»։

10
7Երբ նամակը նրանց հասաւ, բռնեցին արքայի որդիներին, եօթանասունին էլ սպանեցին եւ նրանց գլուխները կողովների մէջ դնելով՝ ուղարկեցին նրա մօտ, Յեզրայէլ։

14Յէուն ասաց. «Սրանց կենդանի՛ բռնեցէք»։ Նրանց կենդանի բռնեցին ու հովիւների կացարանի մօտ կոտորեցին այդ քառասուներկու հոգուն, եւ նրանցից ոչ ոք կենդանի չմնաց։

17Նա մտաւ Սամարիա եւ այնտեղ Աքաաբի տան մնացած բոլոր մարդկանց կոտորեց, մինչեւ որ նրանց բնաջնջեց, ինչպէս Տէրն ասել էր Եղիային։

19Արդ, Բահաղի բոլոր մարգարէներին, նրա ծառաներին ու քրմերին ինձ մօ՛տ կանչեցէք. թող ոչ ոք չբացակայի, քանզի Բահաղին մեծ զոհ եմ մատուցելու։ Ով բացակայի, իմ ձեռքից չի փրկուի»։ Յէուն խաբէութիւն արեց, որպէսզի Բահաղի ծառաներին կորստեան մատնի։ 20Յէուն ասաց. «Բահաղի համար սրբազան զոհաբերութիւն պատրաստեցէ՛ք»։ 21Այդ բանը հաղորդեցին բոլորին։ Յէուն Իսրայէլի բոլոր կողմերը մարդ ուղարկեց, Բահաղին պաշտող բոլոր մարդիկ եկան, չներկայացող մարդ չմնաց։ Սրանք մտան Բահաղի մեհեանը, եւ մեհեանը բերնէբերան լցուեց։ 22Յէուն ասաց սեղանի վերակացուներին. «Հանեցէ՛ք Բահաղին ծառայողների պատմուճանները»։ Եւ նրանք հանեցին նրանց պատմուճանները։ 23Յէուն եւ Ռեքաբի որդի Յոնադաբը մտան Բահաղի մեհեանը։ Նրանք ասացին Բահաղին պաշտողներին. «Որոնեցէ՛ք եւ տեսէ՛ք, թէ արդեօք այստեղ ձեզ հետ չկա՞ն Տիրոջը պաշտողներ, այստեղ միայն Բահաղին ծառայողներ պէտք է լինեն»։ 24Յէուն մտաւ խունկ ծխելու եւ ողջակէզներ մատուցելու, իսկ դրսում երեք հարիւր ութսուն մարդ կանգնեցնելով՝ ասաց նրանց. «Եթէ ձեզնից որեւէ մէկը կենդանի թողնի նրան, ում ես կը յանձնեմ ձեր ձեռքը, իր կեանքով կը հատուցի այդ մարդու փոխարէն»։ 25Երբ Յէուն ողջակէզները կատարեց վերջացրեց, ասաց հետեւակ ու սպառազէն զինուորներին. «Մտէք կոտորեցէ՛ք նրանց, նրանցից ոչ ոք թող դուրս չգայ»։ Հետեւակ ու սպառազէն զինուորները նրանց սրակոտոր արեցին, նրանց մարմինները դուրս շպրտեցին, ապա գնացին քաղաք, ուր գտնւում էր Բահաղի մեհեանը, 26Բահաղի մեհեանի արձանը հանեցին եւ այրեցին այն։ 27Նրանք կործանեցին Բահաղի արձանները, քանդեցին Բահաղի մեհեանը եւ այն արտաքնոց դարձրին, ինչպէս որ է մինչեւ այսօր։

11
Օքոզիայի մայր Գոթողիան երբ տեսաւ իր որդիների մահը, կոտորեց ամբողջ թագաւորական սերունդը,

14
5Երբ թագաւորութիւնն իր ձեռքն անցաւ, նա սպանեց իր այն պալատական պաշտօնեաներին, որոնք սպանել էին իր հօրը,

7Նա տասը հազար եդոմացիների սպանեց Մայիլայում, գրաւեց Վէմը պատերազմով եւ այն կոչեց Յեկթովէլ, ինչպէս եւ կոչւում է մինչեւ այսօր։

15
3Ազարիան իր հայր Ամասիայի նման ըստ ամենայնի բարի գործեր կատարեց Տիրոջ առջեւ, 4բայց բարձունքների մեհեանները չվերացրեց, իսկ ժողովուրդը տակաւին զոհեր էր մատուցում եւ խունկ ծխում բարձունքներում։ 5Տէրը պատուհասեց թագաւորին, եւ նա բորոտ դարձաւ մինչեւ իր կեանքի վերջը։ Նա առանձին մի տան մէջ էր բնակւում։ Արքունի տան վրայ իշխում եւ երկրի ժողովրդին դատում էր արքայի որդին՝ Յովաթամը։

16Այն ժամանակ Մանայեմը յարձակուեց Թերսայի վրայ եւ այնտեղ, սկսած Թերսայից, նրա սահմաններում գտնուող բոլորին սպանեց, յղի կանանց արգանդը պատռեց, որովհետեւ նրա առաջ չէին բացել քաղաքի դարպասները։

19
35Երբ որ գիշերը վրայ հասաւ, Տիրոջ հրեշտակը եկաւ եւ Ասորեստանի բանակից հարիւր ութսունհինգ հազար մարդ սպանեց։ Երբ առաւօտ կանուխ վերապրողները ելան, տեսան, որ բոլորը մեռել են։

1 ՄՆԱՑՈՐԴԱՑ

20
3Այն դրեցին Դաւթի գլխին։ Շատ-շատ աւար վերցրեց նա, այնտեղի ժողովրդին դուրս բերեց, չարաչար աշխատեցրեց՝ սղոցներով սղոցել տալով ու երկաթէ ուրագներով տաժանակիր աշխատանքի լծել տալով նրանց։ Այսպէս վարուեց Դաւիթը ամոնացիների հետ բոլոր քաղաքներում եւ իր ամբողջ զօրքով վերադարձաւ Երուսաղէմ։

2 ՄՆԱՑՈՐԴԱՑ

13
17Աբիասն ու նրա զօրքը նրանց ծանր հարուածներ հասցրին։ Իսրայէլացիներից հինգ հազար ուժեղ մարդ կոտորուեց։

21
4Հայրը նրանց տուել էր բազում պարգեւներ՝ արծաթ, ոսկի, զէնքեր, ինչպէս նաեւ ամրացուած քաղաքներ Յուդայի երկրում, իսկ թագաւորութիւնը յանձնել էր Յորամին, քանզի նա էր անդրանիկը։

ԵՍԱՅԻ

13
15Ով որ բռնուի, պարտութեան պիտի մատնուի, իսկ մի տեղ հաւաքուածները սրով պիտի ընկնեն։

18Նրանք երիտասարդների աղեղները պիտի ջարդեն, ձեր որդիներին չեն գթալու, նրանց աչքը չի խնայելու ձեր մանուկներին»։

21Չա՛ր զաւակ, պատրաստի՛ր քո որդիներին՝ իրենց հայրերի մեղքերի պատճառով սպանուելու համար, որպէսզի ոտքի չելնեն նրանք, չնուաճեն երկիրը եւ այն չլցնեն պատերազմներով»։ 22«Պիտի ելնեմ նրանց դէմ, -ասում է Զօրութիւնների Տէրը,-պիտի կորցնեմ նրանց անունը, նրանց զարմն ու զաւակը»։ Այսպէս է ասում Զօրութիւնների Տէրը. «Բաբելոնն աւերակ պիտի դարձնեմ,

49
26Մեզ նեղողներն իրենց մարմինը պիտի ուտեն եւ, ինչպէս նոր գինի, պիտի խմեն իրենց արիւնն ու հարբեն։ Եւ ամէն մարմին պիտի իմանայ, թէ ես եմ Տէրը, որ փրկեցի ու օգնեցի քեզ եւ զօրաւոր դարձրի Յակոբին»։

ՕՍԷԷ

14
Կը կործանուի Սամարիան, որովհետեւ նա իր Աստծու դէմ դուրս եկաւ. նրանք սրով կ՚ընկնեն, նրանց ծծկեր երեխաները քարի կը զարնուեն, եւ նրանց յղի կանայք կը պատռուեն։

ՄԻՔԻԱ

3
2Դուք չէ՞, որ պիտի իմանաք իրաւունքը, դուք, որ ատում էք բարին եւ չարիք էք որոնում, մորթազերծ էք անում նրանց եւ պոկում էք նրանց մարմիններն իրենց ոսկորներից»։ 3Նրանք, որ կերան իմ ժողովրդի մարմինը, նրանց մորթը հանեցին վրաներից, նրանց ոսկորները փշրեցին, կտրատեցին նրանց մարմինները, ինչպէս կտրատում են կաթսայում եփելու համար, եւ նրանց միսն այնպէս, ինչպէս պտուկի մէջ եփելու համար։

ԵՐԵՄԻԱ

16
4«Նրանք հիւանդութեամբ պիտի հիւծուեն ու մեռնեն. լաց ու կոծի չեն արժանանալու եւ ոչ էլ թաղման, այլ երկրի երեսին պիտի խայտառակուեն. սրով պիտի ընկնեն ու սովից սպառուեն, իսկ նրանց դիակները երկնքի թռչուններին եւ երկրի գազաններին կեր պիտի դառնան»։

19
9Նեղութեան ու պաշարման մէջ՝ նրանք ուտելու են իրենց որդիների մարմինները եւ մարմինները դուստրերի, իւրաքանչիւրը՝ իր ընկերոջ մարմինը։ Նրանց պաշարելու են իրենց թշնամիները, որոնք ցանկանում էին տիրել նրանց հոգիներին։

ՈՂԲ

4
9Սրից հասած վէրքերից դիտապաստ ընկածներն աւելի բախտաւոր էին, քան սովից մեռածները։ Խումբ-խումբ շարժւում էին վիրաւոր մարդիկ։ 10Գթասիրտ կանանց ձեռքերը եփեցին իրենց մանուկներին, որոնք իմ ժողովրդի դստեր կործանման ժամանակ նրանց համար կերակուր դարձան։

ԵԶԵԿԻԷԼ

5
8ուստի Ամենակալ Տէրն այսպէս է ասում. ահա ես ձեզ դէմ եմ ու ձեր դատաստանը պիտի անեմ ազգերի առաջ 9եւ ձեր պղծութիւնների պատճառով ձեզ պիտի անեմ այն, ինչ երբեք չեմ արել ու այլեւս դրա պէս ոչինչ չեմ անելու։ 10Դրա համար, Երուսաղէ՛մ, քո մէջ հայրերը պիտի ուտեն որդիներին, որդիներն էլ՝ հայրերին։ Քո դատաստանն եմ անելու եւ չորս հողմերին եմ ցրելու քո բոլոր մնացորդներին։

6
12Ով որ հեռու է՝ համաճարակից է մեռնելու, իսկ ով մօտ է՝ սրից է ընկնելու. մնացածն ու պաշարուածը սովից են մեռնելու։ Այսպիսով ես յագուրդ եմ տալու բարկութեանս։ 13Ու պէտք է իմանան, որ ես եմ Տէրը, երբ ձեր սպանուածներն ընկնեն ձեր կուռքերի առաջ, ձեր խորանների շուրջը, բոլոր բլուրների ու լեռների գագաթների վրայ, ինչպէս նաեւ բոլոր սաղարթախիտ ծառերի, հաստատուն կաղնիների տակ գտնուող կռատներում, ուր խունկ էիք ծխում ձեր բոլոր կուռքերին։

9
4Տէրն ասաց նրան. «Անցի՛ր Երուսաղէմ քաղաքի միջով ու նշա՛ն դիր այն մարդկանց ճակատին, որ հեծում են ու հոգոց հանում այդ վայրերում կատարուած անօրէնութիւնների վրայ»։ 5Միւսներին էլ ինձ լսելի ձեւով ասաց. «Նրա յետեւից քաղա՛ք գնացէք ու կոտորեցէ՛ք։ 6Գթասիրտ աչքով մի՛ նայէք. մի՛ խղճաք ծերին ու մանկան, կոյսին ու երիտասարդին։ Կանանց էլ կոտորեցէ՛ք-ջնջեցէ՛ք։ Բայց ում վրայ որ նշան կայ՝ չմօտենա՛ք։ Սկսեցէ՛ք իմ սրբարանից»։ Եւ սկսեցին ծեր մարդկանցից, որոնք տաճարի ներսում էին։ 7Եւ ասաց նրանց. «Պի՛ղծ համարեցէք այդ տունը, լցրէ՛ք այդ տունը դիակներով, ելէ՛ք, հարուածեցէ՛ք, կոտորեցէ՛ք այդ քաղաքը»։

20
26Նզովելու եմ նրանց՝ իրենց ընծաներով հանդերձ, այնպէս եմ անելու, որ ոչնչացնեմ նրանց բոլոր անդրանիկ ծնունդներին։ Եւ պէտք է իմանան, որ ես եմ Տէրը»։

21
3եւ կ՚ասես Իսրայէլի երկրին. «Այսպէս է ասում Տէրը, Ամենակալն Աստուած. ահա ես քո դէմ եմ։ Մերկացնելու եմ սուրս իր պատեանից եւ քո միջից ոչնչացնելու եմ անիրաւին ու անօրէնին։ 4Եւ քանի որ քո միջից ոչնչացնելու եմ անիրաւին ու անօրէնին, ուստի իմ սուրն իր պատեանից դուրս է գալու բոլոր մարդկանց վրայ՝ արեւելքից մինչեւ հիւսիս։ 5Եւ ամէն մարդ պէտք է իմանայ, որ ես՝ Տէրս եմ մերկացրել սուրս իր պատեանից, ու յետ տեղը չի դրուելու։

23
25Քո դէմ պիտի ուղղեմ նաեւ քո հանդէպ ունեցած իմ վրէժխնդրութիւնը. նրանք քեզ հետ վարուելու են իմ զայրոյթի չափով. կտրելու են քիթդ ու ականջներդ եւ ինչ որ մնայ քեզնից, սրով կոտորելու են. վերցնելու են տղաներիդ ու աղջիկներիդ, իսկ մնացածներին հրով են ոչնչացնելու։

34Մազերդ ես փետելու եւ ստինքներդ ծեծելու։ Տօներն ու ամսագլուխները վերացնելու եմ քեզանից. այդ ե՛ս խօսեցի», – ասում է Ամենակալ Տէրը։ -

47զօրքերի քարերով քարկոծի՛ր նրանց, խոցոտի՛ր նրանց իրենց սրերով։ Նրանց տղաներն ու աղջիկները թող կոտորուեն։ Իսկ նրանց տները թող հրդեհեն։

ԱՒԵՏԱՐԱՆ ԸՍՏ ՄԱՏԹԷՈՍԻ

3
12որի քամհարը իր ձեռքում է, եւ կը մաքրի իր կալը, ցորենը կը հաւաքի իր շտեմարանում եւ յարդը կ՚այրի անշէջ կրակով»։

8
12իսկ արքայութեան որդիները պիտի ելնեն արտաքին խաւարը. այնտեղ պիտի լինի լաց եւ ատամների կրճտում»։

10
21Եղբայրն իր եղբօրը մահուան պիտի մատնի, եւ հայրը՝ որդուն։ Եւ որդիները հայրերի դէմ պիտի ելնեն ու նրանց պիտի սպանեն։

35քանի որ եկայ, որ բաժանեմ որդուն իր հօրից, եւ դստերը՝ իր մօրից, եւ հարսին՝ իր կեսուրից։ 36Մարդու թշնամիները իր տնեցիները կը լինեն։

11
21«Վա՜յ քեզ, Քորազին, վա՜յ քեզ, Բեթսայիդա. որովհետեւ եթէ Տիւրոսում եւ Սիդոնում տեղի ունեցած լինէին այն զօրաւոր գործերը, որ ձեր մէջ արուեցին, վաղուց արդէն քուրջով եւ մոխրով ապաշխարած կը լինէին։ 22Բայց ասում եմ ձեզ, Տիւրոսի եւ Սիդոնի երկրի համար աւելի տանելի կը լինի դատաստանի օրը, քան ձեզ համար։

23Եւ դո՛ւ, Կափառնայո՛ւմ, միթէ մինչեւ երկի՞նք պիտի բարձրանաս. ո՛չ, պիտի իջնես մինչեւ դժոխք. որովհետեւ եթէ Սոդոմում եղած լինէին այս զօրաւոր գործերը, որ եղան քո մէջ, արդարեւ մինչեւ այսօր նրանք կանգուն կը լինէին։ 24Բայց ասում եմ ձեզ, որ սոդոմացիների երկրի համար դատաստանի օրը աւելի տանելի կը լինի, քան քեզ համար»։(Հիսուս նյարդանում է որ իրեն չեն հավատում-Վ)

13
30Թողէ՛ք, որ երկուսն էլ միասին աճեն մինչեւ հունձը, եւ հնձի ժամանակ ես հնձողներին կ՚ասեմ՝ նախ այդ որոմը քաղեցէ՛ք եւ դրանից խուրձեր կապեցէ՛ք այրելու համար, իսկ ցորենը հաւաքեցէ՛ք իմ շտեմարանների մէջ»։

42Եւ կը գցեն նրանց բոցավառ հնոցի մէջ. այնտեղ կը լինի լաց եւ ատամների կրճտում։

22
13Այն ժամանակ թագաւորը ծառաներին ասաց. «Կապեցէ՛ք դրա ոտքերն ու ձեռքերը եւ դո՛ւրս հանեցէք դրան, արտաքին խաւարը. այնտեղ կը լինի լաց եւ ատամների կրճտում.

24
30Իսկ այդ անպիտան ծառային հանեցէ՛ք դուրս, արտաքին խաւարը. այնտեղ կը լինի լաց եւ ատամների կրճտում»։

51նրան կը սպանի եւ կեղծաւորների վախճանին կ՚արժանացնի. այնտեղ կը լինի լաց ու ատամների կրճտում»։

ՂՈՒԿԱՍ

28Այնտեղ կը լինի լաց եւ ատամների կրճտում, երբ տեսնէք Աբրահամին, Իսահակին, Յակոբին եւ բոլոր մարգարէներին Աստծու արքայութեան մէջ, իսկ ձեզ՝ դուրս հանուած։

ԳՈՐԾՔ

13
11Եւ արդ, ահա Տիրոջ ձեռքը քեզ վրայ է. եւ կոյր կը լինես, որ միառժամանակ արեւ չտեսնես» Եւ անմիջապէս նրա վրայ մէգ ու խաւար իջաւ. եւ խարխափելով՝ առաջնորդողներ էր փնտռում։ (“Հանդուրժող” Պողոսը-Վ)

“Բիբլիական գոհարներ” – Ուղեցույց

April 9, 2011

ԾՆՆԴՈՑ

3
16Իսկ կնոջն ասաց. «Պիտի անչափ բազմացնեմ քո ցաւերն ու քո հառաչանքները։ Ցաւերով երեխաներ պիտի ծնես, քո ամուսնուն պիտի ենթարկուես, եւ նա պիտի իշխի քեզ վրայ»։ (կանանց թերագնահատող-Վ)

4
13Կայէնն ասաց Աստծուն. «Գործած մեղքս մեծ է թողութեան արժանի լինելու համար։ 14Եթէ այսօր ինձ հանես երկրից, ես կը թաքնուեմ քեզնից, ահ ու դողի եւ երերման մէջ կը լինեմ երկրի վրայ, եւ ով հանդիպի, կը սպանի ինձ»։ 15Տէր Աստուած ասաց նրան. «Այդպէս չէ։ Նա, ով կը սպանի Կայէնին, եօթնապատիկ վրէժի կ՚արժանանայ»։ Եւ Տէր Աստուած նշան դրեց Կայէնի վրայ, որպէսզի ոչ ոք, ով հանդիպի նրան, չսպանի։ (Մարդասպանին տանիք-Վ)

5
18Այդ օրը Տէրն ուխտ դրեց Աբրամի հետ եւ ասաց. «Քո յետնորդներին եմ տալու այդ երկիրը՝ եգիպտացիների գետից մինչեւ Եփրատ մեծ գետը, 19նրանց պիտի ենթարկուեն կինեցիները, կենեզացիները, կեդմոնացիները, 20քետացիները, փերեզացիները, ռափիմացիները, 21ամորհացիները, քանանացիները եւ յեբուսացիները»։(Կայսերապաշտ եհովան-Վ)

17
10Այս է իմ ուխտը, որ պիտի պահես իմ եւ քո միջեւ ու քեզնից յետոյ գալիք քո զաւակների միջեւ, սերնդից սերունդ։ 11Ձեր բոլոր արու զաւակները պիտի թլփատուեն, պիտի թլփատէք ձեր անդամների թլիփները, եւ դա թող լինի իմ եւ ձեր միջեւ ուխտի նշանը։ ( Թլփատության Գիժ-Վ)

14Ութերորդ օրը թլիփը չթլփատուած արուն թող վերանայ իր ցեղի միջից, որովհետեւ խախտած կը լինի իմ ուխտը»։ ( Թլփատության Գիժ-Վ)

27
18Սա տարաւ դրանք իր հօրն ու ասաց. «Հա՛յր իմ»։ Նա ասաց. «Այստեղ եմ»։ Հայրը հարցրեց. «Դու ո՞վ ես, որդեա՛կ»։ 19Յակոբը պատասխանեց հօրը. «Ես Եսաւն եմ՝ քո անդրանիկ որդին։ Արեցի այնպէս, ինչպէս ասացիր ինձ։ Արի նստի՛ր ու կե՛ր իմ որսից, որ օրհնես ինձ»։ 20Իսահակն ասաց որդուն. «Այդ ինչպէ՞ս է, որ այդքան շուտ որս գտար, որդեա՛կ»։ Նա պատասխանեց. «Ինչպէս Աստուած ինքը դրեց իմ առաջ»։ 21Իսահակն ասաց Յակոբին. «Մօ՛տ արի, որ շօշափեմ քեզ, որդեա՛կ, որպէսզի իմանամ, թէ դո՞ւ ես իմ որդի Եսաւը, թէ՞ ոչ»։ 22Յակոբը մօտեցաւ իր հայր Իսահակին, սա շօշափեց նրան ու ասաց. «Ձայնդ Յակոբի ձայնն է, բայց ձեռքերդ Եսաւի ձեռքերն են»։ 23Իսահակը չճանաչեց նրան, որովհետեւ նրա ձեռքերը իր եղբայր Եսաւի ձեռքերի նման մազոտ էին։ Նա օրհնեց նրան ու ասաց. 24«Դո՞ւ ես իմ որդի Եսաւը»։ Նա պատասխանեց. «Ես եմ»։ ( Իսրայելի հիմնադիրը խաբեբա-Վ)

28
14Քո սերունդները երկրի աւազի չափ շատ են լինելու, տարածուելու են դէպի ծովակողմ, դէպի արեւելք, դէպի հիւսիս ու հարաւ։ Քո շնորհիւ եւ քո սերունդների շնորհիւ օրհնուելու են աշխարհի բոլոր ազգերը։ 15Ես ահա քեզ հետ եմ, որ պահպանեմ քեզ քո բոլոր ճանապարհներին, որոնցով գնալու ես։ Քեզ վերադարձնելու եմ այս երկիրը, որովհետեւ քեզ չեմ լքելու, մինչեւ որ չկատարեմ այն ամէնը, ինչ խոստացել եմ քեզ»։( Խաբեբան օռհնվում է -Վ)

31
17Յակոբը վեր կացաւ, առաւ իր կանանց ու երեխաներին եւ նրանց նստեցրեց ուղտերի վրայ։( Բազմակնություն-Վ)

36
6Եսաւն առաւ իր կանանց, տղաներին ու աղջիկներին, իր տան բոլոր մարդկանց, ողջ ունեցուածքն ու անասունները, այն ամէնը, ինչ ստացել, ձեռք էր բերել Քանանացիների երկրում, եւ հեռացաւ իր եղբայր Յակոբի մօտից՝ Քանանացիների երկրից, ( Ձրիակերությո ւն-Վ)

38
8Յուդան ասաց Օնանին. «Մտի՛ր քո եղբօր կնոջ ծոցը, ամուսնացի՛ր նրա հետ եւ զաւա՛կ պարգեւիր քո եղբօրը»։ 9Երբ Օնանը հասկացաւ, որ զաւակը իրենը չի լինի, իր եղբօր կնոջ ծոցը մտնելիս սերմը թափեց գետին, որպէսզի զաւակ չտայ իր եղբօրը։ 10Օնանի արածը Աստծուն դուր չեկաւ, ուստի նրա հոգին էլ առաւ։ (առանց մեկնաբանության-Վ)

ԵԼՔ

20
4Վերեւում՝ երկնքում, ներքեւում՝ երկրի վրայ, եւ երկրի խորքի ջրերի մէջ եղած որեւէ բանի նմանութեամբ քեզ կուռքեր չպիտի կերտես։( Նրա համար ոչ մի քանդակագործ չհայտնվեց-Վ)

5Չպիտի երկրպագես ու չպիտի պաշտես դրանց, որովհետեւ ե՛ս եմ քո Տէր Աստուածը՝ մի նախանձոտ Աստուած. հայրերի մեղքերի համար պատժում եմ որդիներին, ինձ ատող մարդկանց նոյնիսկ երրորդ ու չորրորդ սերնդին, ( Նախանձոտ է հա-Վ)

8Յիշի՛ր շաբաթ օրը, որպէսզի սուրբ պահես այն։ 9Վեց օր պիտի աշխատես եւ պիտի կատարես քո բոլոր գործերը։ 10Եօթներորդ օրը քո տէր Աստծու շաբաթ օրն է։ Այդ օրը դու ոչ մի գործ չպիտի անես, ոչ էլ քո տղան ու աղջիկը, քո ծառան ու քո աղախինը, քո էշն ու քո եզը, քո բոլոր անասունները, քեզ մօտ գտնուող օտարականն ու քեզ մօտ բնակուող պանդուխտը, ( Էշն էլ շաբաթապահ-Վ)

26Իմ զոհասեղանի վրայ աստիճաններով չբարձրանաս, որպէսզի դրա վրայ քո ամօթոյքը չերեւայ»։

21
7Եթէ որեւէ մէկն իր աղջկան որպէս աղախին վաճառի, ապա այդ աղջիկը թող չազատագրուի, ինչպէս ազատագրւում են ստրկուհիները։

8Եթէ այդ աղախինը, որը սահմանուած էր իր տիրոջ համար, այլեւս հաճելի չլինի նրան, ապա Տէրը թող փրկագնով վաճառի նրան, բայց օտարազգի մարդու վաճառելու իրաւունք չունի, թէ չէ նրան անարգած կը լինի։ ( ակցիա-Վ)

10Եթէ ամուսնացած մի մարդ ամուսնանայ նաեւ մի ուրիշ կնոջ հետ, թող չզրկի նախկին կնոջը գոյութեան միջոցներից, զգեստներից ու ամուսնական պարտականութիւնից։11Եթէ ամուսինն այս երեք պահանջները չկատարի նրա նկատմամբ, ապա կինն առանց փրկագնի՝ ձրի, ազատ թող արձակուի»։ (նվեր-Վ)

12«Եթէ որեւէ մարդ հարուածի մէկին, եւ սա մահանայ, ապա հարուածողը մահապատժի թող ենթարկուի։ 13Եթէ սպանութիւնը կատարուել է ոչ թէ սպանողի կամքով, այլ Աստուած է մատնել նրան նրա ձեռքը, ապա սպանողին թող ցոյց տրուի մի տեղ, ուր նա ապաստան թող գտնի։ ( Եհովան անձեռնմխելի-Վ)

15Ով որ հարուածի իր հօրը կամ մօրը, մահապատժի թող ենթարկուի։

16Եթէ մէկը գողանայ մի իսրայէլացու եւ վաճառի, եւ կամ իր մօտ գտնեն նրան, ապա սա մահապատժի թող ենթարկուի։

17Ով որ վատաբանի իր հօրն ու իր մօրը, մահապատժի թող ենթարկուի։

20Եթէ մէկը գաւազանով հարուածի իր ստրուկին կամ իր ստրկուհուն, եւ սրանք մեռնեն նրա հարուածից, ապա տէրը վրէժխնդրութեան պիտի ենթարկուի դատաստանով, 21իսկ եթէ նրանք մէկ կամ երկու օր ապրեն, տէրը վրէժխնդրութեան չի ենթարկուի, քանի որ նա նրանց իր արծաթով է գնել։

23Իսկ եթէ պտուղը ձեւաւորուած լինի, ապա թող հատուցի ըստ այս կարգի. կեանքի դիմաց՝ կեանք, աչքի դիմաց՝ 24աչք, ատամի դիմաց՝ ատամ, ձեռքի դիմաց՝ ձեռք, ոտքի դիմաց՝ ոտք, 25խարանի դիմաց՝ խարան, վէրքի դիմաց՝ վէրք, հարուածի դիմաց՝ հարուած։

28«Եթէ մի ցուլ հարուածի մի տղամարդու կամ կնոջ, եւ սրանք մեռնեն, ապա ցուլը թող քարկոծուի, նրա միսը թող չուտեն, իսկ ցուլի տէրը անպարտ թող լինի։ 29Եթէ ցուլը նախկինում եւս հարուածող է եղել, եւ այդ առթիւ նրա տիրոջը բողոքած են եղել, բայց սա ցուլին մէջտեղից չի վերացրել, եւ եթէ ցուլը տղամարդ կամ կին սպանի, ապա ցուլը թող քարկոծուի, իսկ ցուլի տէրը միաժամանակ մահապատժի թող ենթարկուի։ 30Իսկ եթէ տիրոջ վրայ փրկագին նշանակուի, ապա իր խլած կեանքի դիմաց տէրը թող վճարի նշանակուած փրկագինը։ 31Եթէ ցուլը մի տղայի կամ մի աղջկայ հարուածի, նոյն կերպ թող վարուեն նրա հետ։ 32Եթէ ցուլը մի ստրուկի կամ ստրկուհու հարուածի, ցլատէրը նրանց տիրոջը երեսուն սիկղ արծաթ թող վճարի, իսկ ցուլը թող քարկոծուի։

22
16«Եթէ մէկը խաբի չնշանուած մի կոյսի եւ պառկի նրա հետ, գլխագին թող վճարի ու ամուսնանայ նրա հետ։ 17Եւ եթէ աղջկայ հայրը չհամաձայնի նրան կնութեան տալ իր աղջկան, խաբողը նրա հօրը արծաթ թող վճարի այնքան, ինչքան գլխագին է սահմանուած կոյսերի համար։ (առանց մեկնաբանության-Վ)

18Մի՛ թողէք, որ կախարդներն ապրեն։

20Ով որ կուռքերին զոհ մատուցի, մահապատժի թող ենթարկուի։ Զոհ մատուցեցէ՛ք միայն Տիրոջը։

30Քո որդիներից անդրանիկներին ինձ կը նուիրաբերես։ Նոյն կերպ կը վարուես քո արջառի, ոչխարի ու էշի առաջնածինների հետ։ Դրանք եօթը օր թող մնան իրենց մօր մօտ, իսկ ութերորդ օրը դրանք կը նուիրաբերես ինձ։(առանց մեկնաբանության-Վ)

ՂԵՒՏԱԿԱՆ

3
17Բոլոր ճարպերը Տիրոջը պիտի պատկանեն. 18ուր էլ բնակուելիս լինէք, դա յաւիտենական օրէնք թող լինի ձեր սերունդների համար։ Ճարպ եւ արիւն երբեք չպիտի ուտէք»։ (կարծում էինք արիւնը խմում են-Վ)

10
9«Երբ վկայութեան խորան մտնէք կամ երբ զոհասեղանին մօտենաք դու եւ քեզ հետ եղած որդիներդ, գինի կամ օղի չխմէք, որպէսզի չմեռնէք։ Դա յաւիտենական կարգ թող լինի ձեր սերնդի մէջ։

11
7խոզը, որը թէեւ կճղակաբաշխ է՝ կճղակներ ունի, բայց չի որոճում, ուրեմն նա ձեզ համար պիղծ է։

10Ջրերում, ծովերում ու վտակներում ապրող, բայց լողակներ ու թեփուկ չունեցող կենդանիներ մի՛ կերէք, նոյնպէս եւ՝ այն կենդանիները, որ ջրերից են բխում եւ կամ կենդանի շունչ ունեն ջրերում, քանի որ դրանք պիղծ են եւ պիղծ կը լինեն ձեզ համար։

12
2«Խօսի՛ր Իսրայէլի որդիների հետ եւ ասա՛ նրանց. «Եթէ որեւէ կին յղիանայ եւ արու զաւակ ծնի, թող նա անմաքուր համարուի եօթը օր, այսինքն՝ այնքան, ինչքան իր դաշտանի շրջանի համար է անմաքուր համարւում։ 4Դրանից յետոյ երեսուներեք օր էլ նա պէտք է սպասի, որպէսզի մաքրուի իր արիւնը։ Նա ոչ մի մաքուր բանի ձեռք չպիտի տայ եւ սրբարան չպիտի մտնի, մինչեւ լրանան նրա մաքրուելու օրերը։

5Իսկ եթէ նա աղջիկ զաւակ ունենայ, թող եօթը օր անմաքուր համարուի, այսինքն՝ այնքան, ինչքան իր դաշտանի շրջանի համար է անմաքուր համարւում։ Դրանից յետոյ վաթսունվեց օր էլ նա պէտք է սպասի, որպէսզի մաքրուի իր արիւնը։ (աղջիկը նվազ արժեքավոր-Վ)

15
2«Խօսի՛ր Իսրայէլի որդիների հետ ու ասա՛ նրանց. «Եթէ որեւէ այր մարդու մարմնից սերմի ծորում լինի, նրա այդ ծորումը անմաքուր է։

4Ամէն անկողին, որի մէջ սերմի ծորում ունեցողն է քնում, անմաքուր թող համարուի. այն ամէնը, որի վրայ նա կը նստի, թող անմաքուր համարուի։

5Ով որ դիպչի նրա անկողնին, պէտք է լուանայ իր զգեստները, իսկ ինքը լուացուի ջրով։ Նա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

6Ով որ նստի սերմի ծորում ունեցողի նստած առարկայի վրայ, պէտք է լուանայ իր զգեստները, իսկ ինքը լուացուի ջրով։ Նա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

7Ով որ դիպչի սերմի ծորում ունեցողի մարմնին, նա պէտք է լուանայ իր զգեստները, իսկ ինքը լուացուի ջրով։ Նա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

8Եթէ սերմի ծորում ունեցողի թուքը դիպչի մաքուր մարդու, սա պէտք է լուանայ իր զգեստները, իսկ ինքը լուացուի ջրով։ Նա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

9Էշի թամբը, որի վրայ նստած է եղել սերմի ծորում ունեցողը, անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։ 10Ով որ դիպչի սերմի ծորում ունեցողի տակ գտնուող որեւէ իրի, անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

11Եթէ սերմի ծորում ունեցողը առանց ձեռքերը լուանալու դիպչի որեւէ մէկին, սա պէտք է լուանայ իր զգեստները, իր մարմինը լուայ ջրով։ Նա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

12Խեցէ որեւէ անօթ, որին կը դիպչի սերմի ծորում ունեցողը, պէտք է ջարդուի, իսկ փայտէ բոլոր ամանները պէտք է լուացուեն ջրով, որպէսզի մաքուր լինեն։

13Երբ սերմի ծորում ունեցողի ծորումը դադարի, նա պէտք է եօթն օր յատկացնի իր մաքրութեան համար. լուանայ իր զգեստները, մարմինը լուայ հոսող ջրով, որից յետոյ մաքուր կը համարուի։ 14Ութերորդ օրը պէտք է առնի երկու տատրակ կամ աղաւնու երկու ձագ, բերի Տիրոջ առաջ, վկայութեան խորան եւ տայ քահանային։ 15Քահանան դրանցից մէկը պէտք է զոհի մեղքերի քաւութեան համար, իսկ միւսը զոհի իբրեւ ողջակէզ։ Քահանան այդ ձեւով Տիրոջ առաջ պէտք է քաւութիւն տայ նրան իր ծորումի համար։

16Եթէ որեւէ տղամարդ սերմնահոսութիւն ունենայ, նա իր ամբողջ մարմինը պէտք է լուայ ջրով։ Նա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

17Ամէն հագուստ կամ մորթեղէն, որին կը դիպչի տղամարդու սերմը, պէտք է լուացուի ջրով։ Դա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

18Երբ մի կին ընդունի տղամարդու սերմը, երկուսն էլ պէտք է լուացուեն ջրով։ Նրանք անմաքուր են համարւում մինչեւ երեկոյ։

19Այն կինը, որից արիւն է հոսում, եւ այդ արեան հոսումն իր մարմնից է, նա եօթն օր կը լինի իր դաշտանի մէջ։

20Ով որ դիպչի նրան, անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

21Ինչի վրայ որ պառկի այդ կինն իր դաշտանի ընթացքում, եւ ինչի վրայ էլ նստի նա, անմաքուր է համարւում։

22Ով որ դիպչի նրա անկողնին, պէտք է լուանայ իր զգեստները, իր մարմինը լուայ ջրով։ Նա անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։

24Եթէ որեւէ մէկը դիպչի այն անկողնին, որի վրայ պառկել է այդ կինը, կամ այն առարկային, որի վրայ նստել է նա, անմաքուր է համարւում մինչեւ երեկոյ։ Եթէ որեւէ մէկը պառկի նրա հետ, երբ նրա անմաքրութիւնը դեռ իր մէջ է, եօթը օր թող անմաքուր համարուի։ Մինչեւ երեկոյ թող անմաքուր համարուի նաեւ այն անկողինը, որի վրայ այդ մարդը կը քնի

28Երբ դադարի կնոջ արիւնահոսութիւնը, նա պէտք է հաշուի եօթը օր, ապա մաքուր կը համարուի։

19
13Քո ընկերոջը մի՛ զրկիր իր իրաւունքից եւ նրա ունեցածը մի՛ յափշտակիր։Վարձկանի վարձը մինչեւ յաջորդ առաւօտ թող քեզ մօտ չմնայ։

19Պիտի պահպանէք իմ այս օրէնքները.Չթողես, որ քո անասունը այլ տեսակի անասունի հետ խառնակուի։Քո այգում տարբեր սերմեր մի՛ ցանիր։ Երկու տարբեր նիւթերից գործուած գարշելի զգեստներ մի՛ հագիր։

26Ես եմ ձեր Տէր Աստուածը։ Լեռների վրայ մի կերէ՛ք։ Կախարդութեամբ մի՛ զբաղուէք։ Գուշակութիւններ մի՛ արէք թռչունների թռիչքները դիտելով։

27Ձեր գլխի մազերը մի՛ հիւսէք եւ ձեր մօրուքին ձեւ մի՛ տուէք։

28Մահացած որեւէ մէկի յիշատակի համար ձեր մարմնի վրայ կտրուածքներ մի՛ արէք։ Ձեր մարմնի վրայ դաջուածքներ մի՛ արէք։

29Ես եմ ձեր Տէր Աստուածը։ Մի՛ պղծիր քո դստերը՝ նրան պոռնկացնելով, որպէսզի երկիրը պոռնկութեան մէջ չընկնի ու անօրէնութեամբ չլցուի։

31Վհուկներին մի՛ հետեւէք եւ ոգեհմաների հետ մի՛ առնչուէք, որպէսզի նրանցով չպղծուէք։

20
9Եթէ որեւէ մէկը անիծի իր հօրը կամ իր մօրը, նա մահապատժի թող ենթարկուի։ Եթէ նա բամբասել է իր հօրը կամ իր մօրը, մահապարտ է։

10Եթէ որեւէ տղամարդ շնանայ ամուսնացած մի կնոջ կամ իր ընկերոջ կնոջ հետ, մահապատժի թող ենթարկուեն ե՛ւ շնացողը, ե՛ւ շնացեալը։

11Այն տղամարդը, որ կը պառկի իր հօր կնոջ հետ, ուրեմն նա բացած է լինում իր հօրը ամօթոյքը։ Երկուսն էլ թող մահուան դատապարտուեն, քանի որ նրանք ամբարշտացել են եւ մահապարտ են։

12Եթէ որեւէ մէկը պառկի իր հարսի հետ, թող երկուսն էլ մահուան դատապարտուեն, քանի որ նրանք ամբարշտացել են եւ մահապարտ են։

13Եթէ որեւէ տղամարդ մի այլ տղամարդու հետ պառկի, ինչպէս կնոջ հետ, նրանք պղծութիւն գործած կը լինեն։ Երկուսն էլ մահուան թող դատապարտուեն, որովհետեւ մահապարտ են։

14Եթէ որեւէ տղամարդ կին առնի մի աղջկայ ու նրա մօրը, դա անօրէնութիւն է։ Կրակի մէջ թող այրուեն նա եւ աղջիկն ու նրա մայրը, որպէսզի ձեր մէջ անօրէնութիւն չլինի։

15Կենդանու հետ կենակցող տղամարդը թող մահապատժի ենթարկուի, իսկ կենդանուն պէտք է սատկեցնել։ 16Խառնակուելու նպատակով որեւէ կենդանու մերձեցող կնոջն ու կենդանուն սպանեցէ՛ք։ Նրանք թող սպանուեն, քանի որ մահապարտ են։

18Եթէ տղամարդը պառկի դաշտանի մէջ գտնուող կնոջ հետ եւ բանայ նրա ամօթոյքը, քանի որ բացել է նրա արեան աղբիւրը, իսկ սա էլ նրան ցոյց է տուել իր արեան աղբիւրը, ուրեմն երկուսն էլ թող վերանան իրենց ժողովրդի միջից։

27Եթէ որեւէ տղամարդ կամ կին վհուկ կամ ոգեհմայ լինի, թող մահապատժի ենթարկուի. թող նրանց քարկոծեն, որովհետեւ մահապարտ են»։

21
8Եթէ քահանայի դուստրը պոռնկութեամբ պղծուի, նա արատաւորած կը լինի իր հօր անունը. նա պէտք է հրով այրուի։

12Աւագ քահանան իր ժողովրդի միջից կոյս աղջիկ պիտի առնի։ 13Այրի, ամուսնալուծուած կամ պոռնիկ կին չպիտի առնի, այլ իր ժողովրդի միջից մի կոյս աղջիկ պիտի առնի որպէս կին։

17Արատ ունեցող որեւէ մարդ, լինի նա կաղ կամ կոյր, կարճ քթով կամ ականջատ, 18ձեռքը կամ ոտքը կոտրած, 19կուզ կամ շիլ, աչքը վնասուած, քոս, քաղցկեղ կամ մէկ ամորձիք ունեցող, 20մի խօսքով՝ Ահարոն քահանայի սերնդի մէջ մարմնական արատ ունեցող որեւէ մարդ թող չմօտենայ քո Աստծուն զոհ մատուցելու, որովհետեւ նա մարմնական արատ ունի։ Աստծուն զոհ մատուցելու համար նա չպէտք է մօտենայ զոհասեղանին, որովհետեւ Աստծու ընծաները սրբութիւն սրբոց են։ 21Այդ սրբութիւններից նա կարող է ուտել, 22բայց վարագոյրին թող չմօտենայ եւ զոհասեղանին չդիպչի, որովհետեւ նա մարմնական արատ ունի։ Իր Աստծու սրբարանը նա չպէտք է պղծի, քանզի ես եմ Տէրը, որ սրբագործում եմ քահանաներին»։ 23Մովսէսը Ահարոնին, նրա որդիներին ու բոլոր իսրայէլացիներին հաղորդեց Աստծու այս պատգամները։

24
16Ով որ կը հայհոյի Տիրոջ անուան, թող մահապատժի ենթարկուի։ Ամբողջ ժողովուրդը թող քարկոծի նրան։ Աստծուն հայհոյողը, օտարական լինի նա թէ տեղաբնակ, մահապատժի թող ենթարկուի։

17Եթէ որեւէ մէկը մարդ ծեծի, եւ սա մեռնի, ծեծողը մահապատժի թող ենթարկուի։ 18Ով անասուն կը սպանի, անասունի տիրոջը նոյնպիսի անասունով թող հատուցի։ 19Եթէ որեւէ մէկը խեղանդամ դարձնի իր մերձաւորին, ինչ որ արել է, նոյնն էլ թող անեն իրեն։ 20Ջարդուածքի դիմաց՝ ջարդուածք, աչքի դիմաց՝ աչք, ատամի դիմաց՝ ատամ։ Ինչ խեղուածք որ մէկը միւսին պատճառի, նոյնով թող պատժուի։ 21Եթէ մարդ է ծեծել, եւ սա մահացել է, ծեծողը մահապատժի թող ենթարկուի։

44Ինչ ծառայ կամ աղախին էլ որ ուզենաս ունենալ, քո շուրջը եղող ազգերից կը վերցնես, 45ինչպէս եւ ձեր մէջ ապրող օտարականների զաւակներից ու նրանց ազգականներից։ Որքան զաւակ ունենան ձեր երկրում, բոլորը թող դառնան ձեր սեփականութիւնը։ 46Նրանց իբրեւ ժառանգութիւն կը յանձնէք ձեր գալիք սերունդներին, նրանք առյաւէտ ձեր ստրուկները թող լինեն։(ստրկ ությունը հավիտենական երեվույթ-Վ)

27
«Եթէ մէկը ուխտ անի Տիրոջը նուէր մատուցելու մի անձի արժէքի չափով, գները հետեւեալը թող լինեն. տղամարդու դէպքում՝ 3քսան տարեկանից մինչեւ վաթսուն տարեկանը՝ սրբարանում գտնուող կշեռքով կշռուած յիսուն երկդրամեան արծաթ։ 4Կնոջ դէպքում՝ երեսուն երկդրամեան։5Հինգ տարեկանից մինչեւ քսան տարեկան մանչ զաւակի դէպքում՝ քսան երկդրամեան, իսկ նոյն տարիքի աղջկայ դէպքում՝ տասը երկդրամեան։ 6Մէկ ամսականից մինչեւ հինգ տարեկան մանչ զաւակի դէպքում՝ հինգ երկդրամեան արծաթ, իսկ նոյն տարիքի աղջկայ դէպքում՝ երեք երկդրամեան արծաթ։ 7Եթէ վաթսուն տարեկանից բարձր է տղամարդը, նրա գինն է տասնհինգ երկդրամեան արծաթ, իսկ նոյն տարիքի կնոջը՝ տասը երկդրամեան։

29Իւրաքանչիւր մարդ, որը, որպէս ուխտ, Տիրոջն է նուիրաբերւում, չի կարող յետ գնուել, այլապէս նա մահուան կը դատապարտուի։

30Հողի բերքի, ծառերի պտուղների մէկ տասներորդ մասը Տիրոջն է պատկանում։ Դրանք Տիրոջն են նուիրաբերւում։ 31Եթէ մէկը ցանկանայ յետ գնել իր տասանորդը, նա պէտք է դրա վրայ աւելացնի դրա արժէքի մէկ հինգերորդ մասը, որից յետոյ տասանորդը կը լինի իրենը։ 32Տասը արջառից ու ոչխարից մէկը, ինչպէս եւ հովուի գաւազանի տակով անցնող տասը անասունից մէկը պատկանում են Տիրոջը։

ԹՈՒԵՐ

3
10Ահարոնին ու նրա որդիներին կը նշանակես վկայութեան խորանի սպասարկութեան վրայ, որ կատարեն իրենց քահանայական պաշտօնը եւ այն ամէնը, ինչ վերաբերում է զոհասեղանին ու վարագոյրից ներս եղածին։ Եթէ վկայութեան խորանին մի այլազգի մօտենայ, թող մեռնի»։
5
2«Հրամայի՛ր իսրայէլացիներին, որ բանակատեղիից հեռացնեն բոլոր բորոտներին, սերմի ծորում ունեցող բոլոր մարդկանց եւ բոլոր նրանց, ովքեր դիակի ձեռք տալով պիղծ են դարձել, 3այր լինեն նրանք թէ կին։ Բանակատեղիից արձակեցէ՛ք նրանց, որպէսզի չպղծեն իրենց բանակատեղիները, ուր իջնում բնակւում եմ ես»։

12«Դիմի՛ր իսրայէլացիներին եւ ասա՛ նրանց. «Եթէ պատահի, որ ամուսնացած մի կին յանցանք գործի՝ դաւաճանի ամուսնուն, 13կենակցի մէկի հետ, եւ դա վրիպի ամուսնու աչքից, կինը թաքցնի եղածը, եւ այդ բանի մասին վկայ չլինի, ու կինն էլ յղի չմնայ, միեւնոյնն է, կինը պղծուած է։

14Նոյնպէս եւ՝ եթէ խանդի ոգին տիրի ամուսնուն, եւ նա խանդի իր կնոջը, բայց կինը մաքուր լինի, կամ եթէ խանդի ոգին տիրի ամուսնուն, ու նա խանդի իր կնոջը, եւ կինը պղծուած լինի, – 15ապա երկու դէպքում էլ ամուսինն իր կնոջը թող բերի քահանայի մօտ եւ նրա համար մէկ տասներորդ գրիւ գարու ալիւր մատուցի։ Դրա վրայ իւղ չպէտք է ածել, կնդրուկ չպէտք է դնել, որովհետեւ դա խանդի ընծայաբերում է, յիշատակի ընծայաբերում, մեղքը յիշեցնող ընծայաբերում։ 16Քահանան կնոջը պէտք է բերի ու կանգնեցնի Տիրոջ առջեւ։ 17Քահանան խեցէ մի ամանով սուրբ ջուր պիտի առնի եւ վկայութեան խորանի յատակի հողից մի բուռ վերցնելով՝ պիտի լցնի ջրի մէջ։ 18Քահանան կնոջը պիտի կանգնեցնի Տիրոջ առջեւ, հանի կնոջ գլխաշորը, նրա ձեռքը տայ մեղքը յիշեցնող ընծայաբերումը, խանդի ընծայաբերումը։ Քահանայի ձեռքին պիտի լինի նզովքի յանդիմանութեան ջուրը։ 19Քահանան պիտի երդուեցնի կնոջը եւ ասի նրան. «Եթէ ուրիշի հետ չես կենակցել, յանցանք չես գործել, չես դաւաճանել ամուսնուդ, ապա անմասն լինես նզովքի այս յանդիմանութեան ջրից»։ 20Իսկ եթէ ամուսին ունենալով հանդերձ է անառակութիւն արել, դաւաճանել ամուսնուն, 21այն ժամանակ քահանան թող երդուեցնի կնոջը այս նզովքի երդմամբ եւ ասի նրան. «Տէրը թող քեզ նզովքի ու երդման ենթակայ դարձնի քո ժողովրդի մէջ, հիւծի քո զիստերը եւ ուռեցնի քո որովայնը։ 22Նզովեալ ջուրը թող լցուի քո որովայնը, ուռեցնի քո մէջքը եւ հիւծի քո զիստերը»։ Կինը թող պատասխանի. «Թող այդպէս լինի, թող այդպէս լինի»։ 23Քահանան այս նզովքը թող գրի առնի, ապա այդ գրուածքը լուայ նզովքի յանդիմանութեան ջրի մէջ, 24յանդիմանութեան նզովքի այդ ջուրը խմել տայ կնոջը, որպէսզի այդպիսով նրա մէջ լցուի յանդիմանութեան նզովեալ ջուրը։ 25Թող քահանան կնոջ ձեռքից առնի խանդի ընծայաբերումը, դնի Տիրոջ առջեւ եւ մատուցի զոհասեղանի վրայ։ 26Քահանան բռով թող առնի կնոջ մեղքը յիշատակող ընծայաբերումից եւ այն դնի զոհասեղանի վրայ։ Դրանից յետոյ կնոջը թող խմել տայ յանդիմանութեան ջուրը։ 27Եթէ կինն իրօք պղծուած է, եւ նա իր արարքը թաքցրել է ամուսնուց, ապա յանդիմանութեան նզովեալ ջուրը թող լցուի նրա մէջ, ուռեցնի նրա որովայնը, հիւծի նրա զիստերը, եւ կինը նզովուած լինի իր ժողովրդի մէջ։ 28Իսկ եթէ կինը պղծուած չէ, մաքուր է, ապա թող նա քաւութիւն գտնի եւ կենակցի իր ամուսնու հետ։ 29Այս է խանդի օրէնքը, երբ կինն ամուսնացած լինելով դաւաճանում է ամուսնուն, 30կամ երբ խանդի զգացում է տիրում տղամարդուն, եւ նա խանդում է իր կնոջը։ Այս դէպքում նա կնոջը պիտի կանգնեցնի Տիրոջ առջեւ, իսկ քահանան նրա նկատմամբ պէտք է կիրառի վերոյիշեալ օրէնքը։ 31Եթէ կինը յանցաւոր դուրս գայ, այդ դէպքում ամուսինն անմեղ է, իսկ կինը թող կրի իր գործած մեղքի պատիժը»։

19
16Ով որ դաշտում բնական կամ բռնի մահով մեռած մարդու դիակի, ոսկորի կամ գերեզմանի դիպչի, եօթն օր թող պիղծ համարուի։

22Ինչի էլ որ դիպչի անմաքուրը, մինչեւ երեկոյ թող դա անմաքուր համարուի, իսկ ով դիպչի անմաքուր մարդուն, նա էլ մինչեւ երեկոյ անմաքուր թող համարուի»։

17Արդ, կոտորեցէ՛ք արական սեռի բոլոր մարդկանց, նաեւ այն բոլոր կանանց, որոնք կենակցել են տղամարդու հետ։ 18Կը խնայէք միայն այն կանանց, որոնք տղամարդու հետ չեն կենակցել։35Գերեվարուած աղջիկների թիւը երեսուներկու հազար էր, որոնք դեռ չէին կենակցել տղամարդու հետ։

ԵՐԿՐՈՐԴ ՕՐԷՆՔ

4
19կամ դէպի երկինք նայելով. արեգակը, լուսինը, աստղերն ու երկնքի բոլոր զարդերը տեսնելով չմոլորուէք, դրանց չերկրպագէք ու դրանք չպաշտէք։ Տէր Աստուածը դրանցից բաժին է հանել երկնքի տակ ապրող բոլոր ժողովուրդներին։

13
«Եթէ ձեր միջից մի մարգարէ կամ երազահան երեւան գայ եւ քեզ մի նշան կամ հրաշք ցոյց տայ, 2քեզ ասած նշանը կամ հրաշքը կատարուի, եւ յետոյ նա ասի՝ «Գնանք պաշտենք ձեզ անծանօթ օտար աստուածներ», 3ապա այդ մարգարէի կամ երազահանի խօսքերը մի՛ լսէք, որովհետեւ Տէր Աստուածը փորձում է ձեզ, իմանալու համար, թէ ձեր ամբողջ հոգով ու ձեր ամբողջ էութեամբ սիրո՞ւմ էք մեր Տէր Աստծուն։ 4Ձեր Տէր Աստծու յետեւի՛ց գնացէք, նրանից երկնչեցէ՛ք, նրա պատուիրանները կատարեցէ՛ք, նրա ասածը լսեցէ՛ք ու նրան յարեցէ՛ք, 5թող այն մարգարէն կամ երազահանը մեռնի, որովհետեւ աշխատում է քեզ ապստամբեցնել քո Տէր Աստծու դէմ, որը քեզ դուրս բերեց Եգիպտացիների երկրից, քեզ փրկեց ստրկութեան երկրից. թող այն մարգարէն մեռնի, քանզի քեզ շեղեց այն ճանապարհից, որով քո Տէր Աստուածը պատուիրել էր ընթանալ իր հետ։ Դրանով չարը կը վերացնես ձեր միջից։

6Եթէ քո հօր կամ մօր կողմից քո եղբայրը, քո տղան կամ քո աղջիկը, քո ծոցում պառկող կինդ կամ անձիդ պէս սիրելի բարեկամդ գաղտնաբար քեզ ասի՝ «Գնանք պաշտենք քեզ եւ քո հայրերին անծանօթ օտար աստուածներ», 7որոնք ձեր շուրջը գտնուող, քեզ մօտիկ կամ քեզանից հեռու ազգերի աստուածներ են երկրի մի ծայրից մինչեւ երկրի միւս ծայրը, 8ապա չհամաձայնուես նրա հետ, չլսես, չխնայես, չգթաս ու չպատսպարես նրան։ 9Ամենուր կը յայտնես այդ մասին. նախ քո ձեռքը թող բարձրանայ նրան սպանելու համար, որից յետոյ թող բարձրանայ ամբողջ ժողովրդի ձեռքը։ 10Քարկոծելով կը սպանէք նրան, որովհետեւ նա ուզում էր քեզ ապստամբեցնել քո Տէր Աստծու դէմ, որը քեզ դուրս բերեց Եգիպտացիների երկրից՝ ստրկութեան տնից։

14
8Խոզը թէեւ ճեղքուած թաթ ունի ու կճղակաբաշխ է, բայց չի որոճում. ուստի նա ձեզ համար անմաքուր է. մի՛ կերէք նրա միսը եւ դրանց սատկած դիակին մի՛ մօտեցէք։

15
«Ամէն եօթը տարին մէկ թողութիւն կ՚անես։ 2Թողութեան կարգն այս է. եթէ քո մերձաւորին պարտք ես տուել, եւ նա պէտք է վերադարձնի դա, ապա կը զիջես, չես պահանջի դա քո մերձաւորից ու եղբօրից, որովհետեւ թողութիւնը յանուն քո Տէր Աստծու է։ 3Քեզ պատկանող, բայց օտար մարդու փոխ տրուած բանը կը պահանջես, բայց ինչ որ եղբայրդ քեզ պարտք է, այն կը զիջես։

16Եթէ ծառան քեզ ասի՝ «Քեզանից չեմ հեռանայ», քանի որ սիրել է քեզ ու քո ընտանիքը, որովհետեւ նրա համար յարմար է քեզ մօտ մնալը, 17ապա հերիւնը կը վերցնես, դռան սեմի վրայ կը ծակես նրա ականջը, եւ նա ցմահ կը դառնայ քո ստրուկը։ Նոյն կերպ կը վարուես քո աղախնի նկատմամբ։

17
12Այն մարդը, որ գոռոզամտութեան պատճառով կը գործի առանց լսելու քո Տէր Աստծուն ծառայող քահանայի կամ այդ օրուայ դատաւորի ասածը, մահապատժի կ՚ենթարկուի։ Դրանով դու չարը վերացրած կը լինես Իսրայէլի միջից,

20Իսկ եթէ մարգարէն յանդգնի իմ անունից ասել այնպիսի բաներ, որ ես չեմ հրամայել ասել, կամ եթէ խօսի օտար աստուածների անունից, ապա այդ մարգարէն պէտք է մեռնի»։ 21Եթէ ձեր մտքում ասէք՝ «Ինչպէ՞ս իմանանք, թէ Տէրը չի ասել այդ խօսքերը», 22ապա իմացէ՛ք. եթէ Տիրոջ անունից մարգարէի ասածը չի կատարւում, չի լինում, ապա դա Տիրոջ ասած խօսքը չէ. մարգարէն ամբարշտութեամբ է խօսել, ուրեմն մի՛ թողէք նրան խօսել»։

18
10Ձեր մէջ թող չգտնուի այնպիսի մէկը, որն իր տղային կամ աղջկան կրակի բովից անցկացնի, կախարդութեամբ կամ գուշակութեամբ զբաղուի, թռչուններին նայելով կանխագուշակումներ անի, 11մոգութիւններով զբաղուի, վհուկ կամ սուտ մարգարէ լինի, ոգեհարցութեամբ զբաղուի,

19
21Նրան մի՛ խնայէք։ Կեանքի դիմաց՝ կեանք, աչքի դիմաց՝ աչք, ատամի դիմաց՝ ատամ, ձեռքի դիմաց՝ ձեռք, ոտքի դիմաց՝ ոտք»։

21
18«Եթէ մէկն ունի անառակ ու անզգամ որդի, որն իր հօրն ու մօրը չի լսում, որին խրատում են, բայց նա չի անսում նրանց, 19ապա նրա հայրն ու մայրը նրան թող տանեն իրենց քաղաքի ծերերի մօտ, իրենց հրապարակի դարպասի առջեւ, 20եւ ասեն իրենց քաղաքի մարդկանց. «Մեր այս որդին անառակ է ու անզգամ. նա մեր ասածը չի լսում, որկրամոլ է ու հարբեցող»։ 21Այն ժամանակ այդ քաղաքի մարդիկ քարկոծելով թող սպանեն նրան։ Դրանով դուք չարը վերացրած կը լինէք ձեր միջից, իսկ ուրիշներն այդ լսելով՝ կը վախենան»։

22
5Կինը տղամարդու զգեստ չպէտք է հագնի, իսկ տղամարդն էլ կանացի զգեստ չպէտք է հագնի, որովհետեւ քո Տէր Աստծու առջեւ պիղծ է նա, ով անում է այդ բանը։

6Եթէ քո ճանապարհին, քո առջեւ, ծառի թէ գետնի վրայ թռչունի ձագերի կամ ձուերի բոյն պատահի, եւ մայրը թուխս նստած տաքացնելիս լինի ձագերին կամ ձուերը, ապա մօրը չվերցնես ձագերի հետ. 7ազատ կ՚արձակես մօրը, իսկ ձագերին կը վերցնես քեզ, որպէսզի բարիք գործած լինես եւ երկրի վրայ երկարակեաց լինես։

10Վար անելիս էշն ու եզը միասին չլծես։

13«Եթէ մէկը կին առնի՝ ամուսնանայ նրա հետ, բայց ատի նրան, 14նրան բամբասելով մեղքեր բարդի նրա վրայ, նրա անունը վարկաբեկելով ասի՝ «Այս կնոջ հետ ամուսնացայ, բայց երբ մերձեցայ, նրան կոյս չգտայ», 15ապա աղջկայ հայրն ու մայրը իրենց դստերն առնելով՝ աղջկայ կուսութեան նշանը թող ցուցադրեն դռան մօտ, ծերերի առջեւ։ 16Աղջկայ հայրը թող ասի ծերերին. «Իմ այս աղջկան կնութեան տուեցի այս մարդուն։ 17Սա նրան ատելով՝ բամբասում է ու զրպարտում, թէ՝ ՚Քո աղջկան կոյս չգտայ՚։ Ահա իմ աղջկայ կուսութեան նշանները»։ Այն ժամանակ այդ քաղաքի ծերերի առջեւ թող բացեն լաթը։ 18Այդ քաղաքի ծերերը թող կանչեն ու յանդիմանեն այդ մարդուն։ 19Նրանից թող գանձեն հարիւր սիկղ, յանձնեն հօրը այն բանի դիմաց, որ նա վարկաբեկել է իսրայէլացի կոյսի անունը։ Նա թող մնայ նրա կինը, եւ տղամարդը երբեք չհամարձակուի լքել նրան։ 20Իսկ եթէ ճիշտ լինի նրա ասածը՝ աղջկայ կուսութեան ապացոյց չգտնեն, 21ապա աղջկան թող բերեն իր հօր դուռը, եւ քաղաքի բնակիչները քարկոծելով թող սպանեն նրան, որովհետեւ իսրայէլացիների մէջ անպատիւ գործ է արել՝ պոռնկացել է իր հօր տանը։ Դրանով դուք ձեր միջից վերացրած կը լինէք չարը։

22Եթէ գտնուի մի տղամարդ, որ շնանում է ամուսնացած կնոջ հետ, կը սպանէք երկուսին էլ՝ կնոջ հետ շնացող տղամարդուն ու այդ կնոջը. դրանով Իսրայէլի միջից դուք վերացրած կը լինէք չարը։ 23Եթէ քաղաքում մի տղամարդ հանդիպի մարդու հետ նշանուած կոյս աղջկայ եւ պառկի նրա հետ, 24ապա երկուսին էլ կը բերէք իրենց քաղաքի դարպասների մօտ եւ քարկոծելով կը սպանէք նրանց. աղջկան կը սպանէք այն բանի համար, որ, դէպքը քաղաքում լինելով, օգնութեան չի կանչել, իսկ տղամարդուն՝ այն բանի համար, որ բռնաբարել է իր մերձաւորի նշանածին։ Դրանով դուք չարը վերացրած կը լինէք ձեր միջից։

28Եթէ մէկը չնշանուած կոյս աղջկայ հանդիպի ու բռնութեամբ պառկի նրա հետ, 29ապա աղջկան բռնաբարող տղամարդը աղջկայ հօրը պէտք է տայ յիսուն երկդրամեան արծաթ, իսկ աղջիկը պէտք է դառնայ նրա կինը։ Տղամարդը երբեք չպէտք է յանդգնի լքել նրան։ 30Ոչ ոք իրաւունք չունի ամուսնանալու իր հօր կնոջ հետ եւ այդպիսով երեւան հանելու իր հօր ամօթոյքը»։

23
«Ամորձիքը ճզմած կամ կռտած մարդն իրաւունք չունի Աստծու ժողովարանը մտնելու։

2Պոռնկորդին իրաւունք չունի Տիրոջ ժողովարանը մտնելու։

10Եթէ ձեր մէջ գտնուի մի մարդ, որն իր երազախաբութեան պատճառով անմաքուր է դարձել, ապա թող բանակատեղիից դուրս ելնի եւ բանակատեղի չմտնի։

12Բանակատեղիից դուրս առանձնացուած մի տեղ պէտք է ունենաս ու այնտեղ արտաքնոց գնաս։ 13Քո գօտուց կախուած պէտք է ունենաս մի ցից, որպէսզի, երբ արտաքնոց գնաս, դրանով փոս բացես եւ քո աղտեղութիւնն այնտեղ նետելով՝ ծածկես. 14որովհետեւ քո Տէր Աստուածը շրջում է քո բանակատեղիում, որպէսզի փրկի քեզ եւ քո թշնամուն քո ներկայութեամբ մատնի քո ձեռքը։ Դրա համար էլ քո բանակատեղին մաքուր պէտք է մնայ, քո միջավայրում աղտեղութիւն չպէտք է երեւայ, այլապէս Տէրը երես կը թեքի քեզանից»։

19Քո եղբօրը վաշխով արծաթ չտաս, կամ շահ ստանալու ակնկալիքով ու տոկոսներով՝ կերակուր։ 20Ամէն ինչ կարող ես փոխ տալ օտարին ու քո եղբօրը, որպէսզի քո Տէր Աստուածը օրհնի քեզ քո բոլոր գործերում այն երկրում, ուր դու մտնելու ես այն ժառանգելու համար։

24
«Եթէ մէկը կին է առնում ու մերձենում նրան, բայց այնպէս է պատահում, որ, նրա մէջ անարգութեան հանգամանք նկատելով, դադարում է նրան սիրելուց, ապա ապահարզանի թուղթ թող գրի, տայ նրա ձեռքը եւ նրան արձակի իր տնից։ 2Եթէ այս կինն ամուսնանայ մի այլ մարդու հետ, 3եւ վերջին ամուսինն էլ ատի նրան, ապա սա էլ թող գրի բաժանուելու թուղթ, տայ նրա ձեռքը եւ նրան արձակի իր տնից։ Եթէ մեռնի նրան կնութեան առած վերջին ամուսինը, 4ապա նրան արձակող առաջին ամուսինը իրաւունք չունի նրա պղծուելուց յետոյ նրան նորից կնութեան առնելու, որովհետեւ դա պղծութիւն է քո Տէր Աստծու առջեւ։ Մի՛ պղծէք այն երկիրը, որ Տէր Աստուածը ձեզ է տալու իբրեւ ժառանգութիւն»։

25
5«Եթէ եղբայրներն ապրում են միասին, եւ նրանցից մէկը առանց զաւակ ունենալու մեռնի, ապա մեռած եղբօր կինը օտարի հետ թող չամուսնանայ։ Նրա ծոցը թող մտնի իր ամուսնու եղբայրը, սա թող կին առնի նրան ու ապրի այդ կնոջ հետ։ 6Սրանցից ծնուած երեխան թող գրանցուի մահացած եղբօր անունով, որպէսզի նրա անունը Իսրայէլից չջնջուի։ 7Իսկ եթէ եղբայրը չցանկանայ ամուսնանալ իր մահացած եղբօր կնոջ հետ, ապա կինը թող դուրս գայ քաղաքի դարպասի մօտ, ծերերի առջեւ եւ ասի. «Իմ ամուսնու եղբայրը չի ուզում Իսրայէլի մէջ պահպանել իր եղբօր անունը։ 8Այն ժամանակ իր քաղաքի ծերերը թող կանչեն մահացածի եղբօրը, խօսեն նրա հետ։ Եթէ նա կանգնի ու ասի՝ «Չեմ ուզում ամուսնանալ նրա հետ», 9ապա նրա եղբօր կինը մօտենալով ծերերին՝ նրա ոտքից թող հանի մի կօշիկը, թքի նրա երեսին եւ պատասխան տալով՝ ասի. «Այսպէս են վարւում այն մարդու հետ, որը վառ չի պահում իր եղբօր տունը»։ 10Նրա անունն Իսրայէլի մէջ թող կոչուի ՚ բոբկացած մարդու տուն՚»։

11«Եթէ երկու մարդ՝ երկու ազգակից իսրայէլացի եղբայրներ կռուեն միմեանց հետ, եւ նրանցից մէկի կինը իր ամուսնուն ազատելու նպատակով մօտենայ իր ամուսնու հետ կռուողին եւ ձեռքը մեկնելով՝ բռնի նրա ամորձիքներից, 12ապա առանց խղճալու պէտք է կտրես նրա ձեռքը։

ԴԱՏԱՒՈՐՆԵՐ

21
12Եւ Գաղաադի երկրի Յաբիս բնակավայրի բնակիչների մէջ նրանք գտան չորս հարիւր կոյս աղջիկ, որոնք տղամարդու հետ անկողնում չէին պառկել։ Նրանց բերին բանակատեղի՝ Սելով, որ Քանանացիների երկրում է։

22Երբ տեսնէք, որ Սելովի աղջիկները, պար բռնած, խմբերով դուրս են գալիս, դո՛ւրս եկէք այգիներից, թող ամէն տղամարդ մի կին յափշտակի Սելովի աղջիկներից, եւ գնացէ՛ք Բենիամինի ցեղի երկիրը։

3 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ

5
13Սողոմոնը գլխաահարկ դրեց ամբողջ Իսրայէլում։ Հարկ էր դրուած երեսուն հազար մարդու վրայ,

9
3Տէրը նրան ասաց. «Լսեցի իմ առջեւ արած աղօթքի ձայնդ ու կատարած պաղատանքներդ եւ արեցի այն ամէնը, ինչ դու խնդրում էիր քո աղօթքներում. սրբագործեցի քո կառուցած տունը, որպէսզի իմ անունը յաւիտեան այնտեղ դրուի, իմ աչքն ու սիրտը ընդմիշտ այնտեղ լինեն։

15Սողոմոն արքայի սահմանած մարդահարկի նպատակն այն էր, որ կառուցի Տիրոջ տունը եւ արքունի տունը, Մելոնը եւ բարձրապարիսպները, լցնի Դաւթի քաղաքի խրամատները, կառուցի Ասուրը, Մայդանը եւ Երուսաղէմի պարիսպը, Եսերը, Մակեդդովն ու Գազերը,

ԱՌԱԿՆԵՐ

13
24Ով չի գործադրում խրատի գաւազանը, նա ատում է որդուն. իսկ ով սիրում է իր որդուն, նրան խրատում է հոգածութեամբ։

22
15Անմտութիւնը բորբոքուած է երիտասարդի սրտում. ուրեմն՝ գաւազանը եւ խրատը հեռու են նրանից։

23
13Քո խրատը մի՛ խնայիր երեխային,որովհետեւ եթէ գաւազանով էլ խփես նրան՝ չի մեռնի,

26
4Անզգամին մի՛ պատասխանիր ըստ նրա անզգամութեան, որ չլինի թէ նմանուես նրան։
5Բայց անզգամին նրա անզգամութեանն արժանի պատասխա՛ն տուր, որպէսզի ինքն իրեն աւելի իմաստուն չկարծի։
31
10Թէ առաքինի կին գտնուի, այդպիսին թանկ է բոլոր գոհարներից։ 11Ամուսնու սիրտը վստահ է նրա հանդէպ, եւ իր ունեցածը երբեք քամուն չի տրուի։ 12Ողջ կեանքում նման կինը գործակից է լինում ամուսնուն բարիքների եւ ոչ թէ չարիքների մէջ։ 13Բուրդ եւ կտաւ ձեռք բերելով՝ նա իր ձեռքով պիտանի հանդերձներ է պատրաստում 14եւ, ինչպէս շահութաբեր նաւ, նա հեռուից ժողովում է գանձերը։ 15Նա ոտքի է ելնում արշալոյսին, տնեցիներին կերակուր է տալիս եւ գործի է դնում նաժիշտներին։ 16Թէ գեղեցիկ հանդ է տեսնում, գնում է այն եւ իր ձեռքի վաստակով մշակում է հողը։ 17Իր մէջքին պինդ գօտի կապած՝ նա թեւերը մխրճում է գործի մէջ 18եւ ճաշակում է աշխատանքի քաղցր հաճոյքը, եւ ողջ գիշերն էլ չի հանգչում նրա ճրագը։ 19Ձեռքը միշտ իր օգուտին մեկնած՝ նա առանց ձանձրոյթի իր մատներով իլիկ է մանում։ 20Նրա ձեռքը բաց է աղքատների համար, եւ նա բաժին է տալիս խեղճերին։ 21Նրա ամուսինը, եթէ ինչ-որ պատճառով ուշանայ էլ, չի մտահոգւում տան համար, որովհետեւ գիտէ, որ, եթէ տանը ցուրտ է, կինը կրկնակի հագուստ է հագցրել բոլորին։ 22Նա բեհեզ եւ ծիրանի է գործել ամուսնու համար եւ իր համար՝ ծածկոցներ։ 23Նրա ամուսինը յայտնի մարդ է դրսում, երբ նստում է ժողովրդի մէջ՝ երկրի բնակիչների ու ծերերի մէջ։ 24Կինը կտաւ է գործում ու վաճառում,եւ ծածկոցներ է ծախում քանանացիներին։ 25Ուժ ու վայելչութիւն զգեցած՝ նա պիտի ուրախ լինի իր վերջին օրերին։ 26Նա չափով եւ իմաստութեամբ է բացում իր բերանը եւ սահման է դնում իր լեզուին։ 27Պարկեշտ են նրա տան ճանապարհները, եւ նա դատարկապորտութեամբ հաց չի կերել։ 28Իր ողորմածութիւնները ոտքի են կանգնեցնում իր որդիներին եւ մեծացնում։ 29Նրա ամուսինը գովում է նրան՝ ասելով.«Շատ դուստրեր հարստութիւն ձեռք բերին, շատերն էլ սխրագործութիւններ կատարեցին, բայց դու գերազանցեցիր նրանց եւ անցար բոլորից։ 30Քո մէջ կանացի կեղծ բարեհաճութիւն չկայեւ ոչ էլ սին գեղեցկութիւն»։Արդարեւ, իմաստուն եւ բարեպաշտ կինը պիտի օրհնուի։ 31Նա պատիւ է տալիս Աստծուց երկիւղ կրողներին, դուք էլ նրա շուրթերի պտղից պատի՛ւ տուէք նրան, եւ թող նրա ամուսինը գովաբանուի դրսում. քանզի եթէ մարդուս ճամփան բաց է նրա հայեացքի առջեւ, ապա նա յաջողութիւն պիտի գտնի յաւիտեանս յաւիտենից։

ՕՍԷԷ

4
15Ես չեմ պատժելու ձեր դուստրերին, երբ պոռնկանան, եւ ձեր հարսներին՝ երբ շնանան, քանի որ այրերն իրենք էին պոռնիկների հետ կենակցում,զոհ էին մատուցում մեհեաններին նուիրուածների հետ, եւ քո ժողովուրդը, որ չէր հասկանում այդ, խառնակւում էր պոռնիկների հետ։

ԵԶԵԿԻԷԼ

14
9Եւ եթէ մի՛ մարգարէ խաբուի ու մի բան խօսի, թէ իբր ես՝ Տէրս եմ մոլորեցրել այդ մարգարէին, – ձեռքս իջեցնելու եմ նրա վրայ ու ոչնչացնելու եմ նրան Իսրայէլի իմ ժողովրդի միջից։

ԱՒԵՏԱՐԱՆ ԸՍՏ ՄԱՏԹԷՈՍԻ

5
17«Մի՛ կարծէք, թէ Օրէնքը կամ մարգարէներին ջնջելու եկայ. չեկայ ջնջելու, այլ՝ լրացնելու։ 18Ճշմարիտ եմ ասում ձեզ. մինչեւ որ երկինք ու երկիր անցնեն, մի յովտ իսկ, – որ մի նշանախեց է, – Օրէնքից եւ մարգարէներից չի անցնի, մինչեւ որ այս բոլորը կատարուի։

22Իսկ ես ձեզ ասում եմ, թէ՝ ամէն մարդ, որ զուր տեղը բարկանում է իր եղբօր վրայ, ենթակայ կը լինի դատաստանի, եւ ով որ իր եղբօրն ասի՝ յիմար, ենթակայ կը լինի ատեանի, եւ ով որ իր եղբօրն ասի՝ ապուշ, ենթակայ կը լինի գեհենի կրակին։

28իսկ ես ձեզ ասում եմ. ամէն մարդ, որ կնոջ նայում է նրան ցանկանալու համար, արդէն շնացաւ նրա հետ իր սրտում։

29Եթէ քո աջ աչքը քեզ գայթակղեցնում է, հանի՛ր այն եւ դէ՛ն գցիր քեզնից. որովհետեւ քեզ համար լաւ է, որ քո անդամներից մէկը կորչի, եւ քո ամբողջ մարմինը չընկնի գեհեն։ 30Եւ եթէ քո աջ ձեռքը քեզ գայթակղեցնում է, կտրի՛ր այն եւ դէ՛ն գցիր քեզնից. որովհետեւ քեզ համար լաւ է, որ քո անդամներից մէկը կորչի, եւ քո ամբողջ մարմինը չընկնի գեհեն։

33Լսել էք դարձեալ, թէ ինչ ասուեց նախնիներին. «Երդմնազանց մի՛ լինիր, այլ արա՛ Տիրոջն այն, ինչ երդուել ես»։ 34Իսկ ես ձեզ ասում եմ՝ ամենեւի՛ն չերդուել. ո՛չ երկնքի վրայ, որովհետեւ Աստծու աթոռն է, 35ո՛չ երկրի վրայ, որովհետեւ նրա ոտքերին պատուանդան է, եւ ո՛չ Երուսաղէմի վրայ, որովհետեւ մեծ Արքայի քաղաքն է։ 36Եւ քո գլխով էլ չերդուես, որովհետեւ չես կարող մի մազ իսկ սպիտակ կամ սեւ դարձնել։ 37Այլ ձեր խօսքը լինի՝ այոն՝ այո, եւ ոչը՝ ոչ. որովհետեւ դրանից աւելին չարից է։

38Լսել էք՝ ինչ ասուեց. «Աչքի փոխարէն՝ աչք եւ ատամի փոխարէն՝ ատամ»։ 39Իսկ ես ձեզ ասում եմ. չարին հակառակ չկանգնե՛լ. այլ եթէ մէկը քո աջ ծնօտին ապտակ տայ, նրան մի՛ւսն էլ դարձրու։

40Եւ եթէ մէկը կամենայ քեզ բռնադատել եւ քո շապիկն առնել, նրան քո բաճկո՛նն էլ թող։

41Եւ եթէ մէկը քեզ հարկադրի մի մղոն ճանապարհ անցնել, նրա հետ երկո՛ւ էլ գնա։

42Տո՛ւր նրան, ով քեզնից խնդրում է. եւ ով կամենում է քեզնից փոխ առնել, երես մի՛ դարձրու նրանից։

43Լսել էք արդարեւ, թէ ինչ ասուեց. «Պիտի սիրես ընկերոջդ եւ պիտի ատես քո թշնամուն»։ 44Իսկ ես ձեզ ասում եմ. սիրեցէ՛ք ձեր թշնամիներին, օրհնեցէ՛ք ձեզ անիծողներին, բարութի՛ւն արէք ձեզ ատողներին եւ աղօթեցէ՛ք նրանց համար, որ չարչարում են ձեզ եւ հալածում,

48Արդ, կատարեա՛լ եղէք դուք, ինչպէս որ ձեր երկնաւոր Հայրն է կատարեալ»։
6
6Այլ դու երբ աղօթես, մտի՛ր քո սենեակը, փակի՛ր քո դռները եւ ծածո՛ւկ աղօթիր քո Հօրը, եւ քո Հայրը, որ տեսնում է, ինչ որ ծածուկ է, կը հատուցի քեզ յայտնապէս։

25«Ոչ ոք չի կարող երկու տիրոջ ծառայել. կա՛մ մէկին կ՚ատի եւ միւսին կը սիրի, կա՛մ մէկին կը մեծարի եւ միւսին կ՚արհամարհի. չէք կարող ծառայել Աստծուն եւ՝ մամոնային»։ 26«Դրա համար ասում եմ ձեզ. ձեր կեանքի համար հոգ մի՛ արէք, թէ ի՛նչ պիտի ուտէք կամ ի՛նչ պիտի խմէք, եւ ոչ էլ ձեր մարմնի համար, թէ ի՛նչ պիտի հագնէք. չէ՞ որ կեանքը աւելին է, քան կերակուրը, եւ մարմինը՝ քան զգեստը։ 27Նայեցէ՛ք երկնքի թռչուններին. ո՛չ վարում են, ո՛չ հնձում եւ ո՛չ էլ շտեմարանների մէջ հաւաքում. եւ ձեր երկնաւոր Հայրը կերակրում է նրանց. չէ՞ որ դուք աւելին էք, քան նրանք։ 28Եւ արդ, ձեզնից ո՞վ կարող է հոգս անելով՝ իր հասակի վրայ մէկ կանգուն աւելացնել։ 29Եւ հագուստի համար ինչո՞ւ էք հոգս անում. նայեցէ՛ք վայրի շուշանին, ինչպէ՜ս է աճում. ո՛չ ջանք է թափում եւ ո՛չ հիւսում։ 30Ասում եմ ձեզ, որ Սողոմոնն իսկ, իր ամբողջ փառքի մէջ, չհագնուեց նրանցից մէկի նման։ 31Իսկ եթէ դաշտի միջի խոտին, որ այսօր կայ եւ վաղը հնոց կը նետուի, այդպէ՛ս է հագցնում Աստուած, որքա՜ն եւս առաւել՝ ձե՛զ, թերահաւատնե՛ր։ 32Այսուհետեւ հոգ մի՛ արէք ու մի՛ ասէք՝ ի՛նչ պիտի ուտենք կամ ի՛նչ պիտի խմենք կամ ի՛նչ պիտի հագնենք, 33որովհետեւ հեթանոսներն են այդ բոլորը որոնում. քանի որ ձեր երկնաւոր Հայրը գիտէ, թէ այդ բոլորը ձեզ պէտք է։ 34Նախ խնդրեցէ՛ք Աստծու արքայութիւնը եւ նրա արդարութիւնը, եւ այդ բոլորը Աստուած ձեզ աւելիով կը տայ։

7Խնդրեցէ՛ք Աստծուց, եւ նա կը տայ ձեզ, փնտռեցէ՛ք եւ կը գտնէք, բախեցէ՛ք, եւ կը բացուի ձեր առաջ. 8որովհետեւ, ով որ ուզի, ստանում է, ով որ փնտռի, գտնում է, եւ ով որ բախի, նրա առաջ կը բացուի։

18
8Եթէ քո ձեռքը կամ ոտքը քեզ գայթակղեցնում է, կտրի՛ր այն եւ դէ՛ն գցիր քեզնից. լաւ է, որ դու մէկ ձեռքով կամ կաղ մտնես կեանք, քան երկու ձեռք ու երկու ոտք ունենաս եւ յաւիտենական կրակի մէջ ընկնես։ 9Եւ եթէ քո աչքն է գայթակղեցնում քեզ, հանի՛ր այն եւ դէ՛ն գցիր քեզնից. լաւ է, որ դու միականի մտնես կեանք, քան երկու աչք ունենաս եւ ընկնես գեհենի կրակը։

19
12որովհետեւ կան ներքինիներ, որոնք իրենց մօր որովայնից այդպէս են ծնուել. կան ներքինիներ էլ, որոնք մարդկանց կողմից են ներքինի դարձել. ներքինիներ էլ կան, որոնք երկնքի արքայութեան համար իրենք իրենց ներքինիներ են դարձրել. ով կարող է տանել, թող տանի»։

22
37Եւ Յիսուս նրան ասաց. «Պիտի սիրես քո Տէր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ հոգով ու քո ամբողջ մտքով։

23
2«Մովսէսի աթոռի վրայ նստեցին օրէնսգէտներն ու փարիսեցիները. 3ամէն ինչ, որ նրանք ձեզ ասեն, արէ՛ք եւ պահեցէ՛ք, բայց մի՛ արէք ըստ նրանց գործերի, քանի որ ասում են, բայց չեն անում։

ՄԱՐԿՈՍ

9
43Եւ եթէ քո ոտքն է գայթակղեցնում քեզ, կտրի՛ր, քեզնից դէ՛ն գցիր այն. լաւ է, որ դու կաղ մտնես յաւիտենական կեանքը, քան թէ երկու ոտք ունենաս ու գեհեն ընկնես։ 44Եւ եթէ քո աչքն է գայթակղեցնում քեզ, քաշիր հանի՛ր այն. լաւ է, որ դու մէկ աչքով մտնես Աստծու արքայութիւնը, քան թէ երկու աչք ունենաս ու ընկնես գեհեն, 45ուր նրանց որդը չի մեռնում, եւ կրակը չի հանգչում, 46որովհետեւ ամէն ինչ կրակով պիտի աղուի։ 47Աղը լաւ բան է. բայց եթէ աղը անհամանայ, ինչո՞վ պիտի համեմուի. արդ, դուք ձեր մէ՛ջ ունեցէք աղը եւ իրար հետ խաղաղութեա՛մբ ապրեցէք»։

10
2Իսկ փարիսեցիները մօտեցան եւ նրան փորձելով՝ հարց տուին ու ասացին. «Օրինաւո՞ր է, որ մարդ իր կնոջն արձակի»։ 3Նա պատասխան տուեց նրանց եւ ասաց. «Մովսէսը ձեզ ի՞նչ պատուիրեց»։ 4Եւ նրանք ասացին. «Մովսէսը հրաման տուեց արձակելու թուղթ գրել եւ արձակել»։ 5Յիսուս պատասխանեց եւ ասաց նրանց. «Ձեր խստասրտութեան պատճառով գրեց այդ պատուիրանը, 6մինչդեռ արարչագործութեան սկզբից Աստուած արու եւ էգ ստեղծեց նրանց»։ 7Եւ ասաց. «Դրա համար տղամարդը պիտի թողնի իր հօրն ու մօրը եւ պիտի գնայ իր կնոջ յետեւից։ 8Եւ երկուսը մի մարմին պիտի լինեն, եւ այլեւս երկու չեն, այլ՝ մէկ մարմին։ 9Արդ, ինչ որ Աստուած միացրեց, մարդը թող չբաժանի»։ 10Եւ աշակերտները տան մէջ դարձեալ նոյնը հարցրին նրան։ 11Եւ նրանց ասաց. «Եթէ մի մարդ արձակի իր կնոջը եւ ուրիշին առնի, շնութիւն արած կը լինի։ 12Եւ մի կին եթէ թողնի իր ամուսնուն եւ ուրիշ մարդու կին լինի, շնութիւն արած կը լինի»։

29Յիսուս պատասխանեց եւ ասաց. «Ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, չկայ մէկը, որ թողած լինի տուն, կամ եղբայրներ, կամ քոյրեր, կամ հայր, կամ մայր, կամ որդիներ, կամ ագարակներ ինձ համար կամ Աւետարանի համար եւ այժմ,

12
30եւ դու պիտի սիրես քո Տէր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ հոգով, քո ամբողջ մտքով եւ քո ամբողջ զօրութեամբ». սա՛ է առաջին պատուիրանը։

ՂՈՒԿԱՍ

6
30«Բայց ասում եմ ձեզ, դո՛ւք, որ լսում էք ինձ. սիրեցէ՛ք ձեր թշնամիներին, ձեզ ատողներին բարութի՛ւն արէք. 35Եւ եթէ դուք ձեզ սիրողներին սիրէք, ո՞րն է ձեր արած շնորհը, որովհետեւ մեղաւորներն էլ են սիրում իրենց սիրողներին։

10
27Սա պատասխանեց եւ ասաց. «Պիտի սիրես քո Տէր Աստծուն քո ամբողջ սրտով եւ քո ամբողջ հոգով եւ քո ամբողջ զօրութեամբ եւ քո ամբողջ մտքով. եւ պիտի սիրես քո ընկերոջը, ինչպէս քո անձը»։

11
7Եւ ես ասում եմ ձեզ. խնդրեցէ՛ք, եւ Աստծուց կը տրուի ձեզ, փնտռեցէ՛ք, եւ կը գտնէք, բախեցէ՛ք, եւ կը բացուի ձեզ համար, 8որովհետեւ, ով որ խնդրում է, առնում է, ով որ փնտռում է, գտնում է, եւ ով որ բախում է, բացւում է նրա առաջ։

12
22Եւ իր աշակերտներին ասաց. «Դրա համար էլ ասում եմ ձեզ. հոգ մի՛ արէք ձեր հոգու համար, թէ ինչ էք ուտելու, ոչ էլ մարմնի համար, թէ ինչ էք հագնելու, 23որովհետեւ հոգին առաւել է, քան կերակուրը, եւ մարմինը՝ քան հագուստը։ 24Նայեցէ՛ք ագռաւներին, որոնք ո՛չ սերմանում են եւ ո՛չ հնձում, որոնք ո՛չ շտեմարաններ ունեն եւ ո՛չ էլ ամբարներ, բայց Աստուած կերակրում է նրանց. որքա՜ն եւս առաւել ձեզ, որ շատ աւելի յարգի էք, քան թռչունները։ 25Ձեզնից ո՞վ, հոգս անելով, կը կարողանայ իր հասակի վրայ մէկ կանգուն աւելացնել։ 26Արդ, եթէ փոքր բանի մէջ անկարող էք, այլ բաների համար ինչո՞ւ էք հոգս անում։ 27Նայեցէ՛ք շուշանին՝ ինչպէս է աճում. ո՛չ աշխատում է եւ ո՛չ հիւսում։ Ասում եմ ձեզ՝ Սողոմոնն իսկ իր ամբողջ փառքի մէջ նրանցից մէկի նման չհագնուեց։ 28Իսկ եթէ խոտը, որ այսօր բաց դաշտի մէջ է, իսկ վաղը հնոց է նետուելու, Աստուած այդպէ՛ս է հագցնում, որչա՜փ եւս առաւել ձեզ պիտի հագցնի, թերահաւատնե՛ր։ 29Եւ դուք մի՛ մտահոգուէք, թէ ի՛նչ էք ուտելու կամ ի՛նչ էք խմելու, եւ մի՛ մտատանջուէք, 30որովհետեւ այդ ամէնը աշխարհի հեթանոսներն են, որ փնտռում են։ Իսկ ձեր Հայրը գիտէ, որ այդ ամէնը պէտք է ձեզ։ 31Այլ դուք հետամո՛ւտ եղէք Աստծու արքայութեանը, եւ այդ ամէնը աւելիով կը տրուի ձեզ»։

33Վաճառեցէ՛ք ձեր ինչքերը եւ ողորմութիւն տուէք. եւ ձեզ համար շինեցէ՛ք չհնացող քսակներ եւ անհատնում գանձեր երկնքում, ուր ո՛չ գողն է մօտենում, եւ ո՛չ ցեցը՝ փչացնում.

14
26«Եթէ մէկը ինձ մօտ գայ եւ չնախընտրի ինձ իր հօրից ու մօրից, կնոջից ու որդիներից, եղբայրներից ու քոյրերից, նոյնիսկ իր անձից անգամ, չի կարող իմ աշակերտը լինել.

33Արդ, այսպէս էլ՝ ձեզնից ով որ իր ամբողջ ունեցուածքից չհրաժարուի, չի կարող իմ աշակերտը լինել»։

16
18Ով որ իր կնոջն արձակում է եւ մի ուրիշին առնում, շնանում է. իսկ ով որ արձակուածին է առնում, շնանում է»։

18
Մի առակ էլ ասաց նրանց այն մասին, թէ նրանք ամէն ժամ պէտք է աղօթեն ու չձանձրանան։

29Եւ Յիսուս ասաց նրանց. «Ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, չկայ մէկը, որ թողած լինի տունը, կամ ծնողներին, կամ եղբայրներին, կամ կնոջը, կամ զաւակներին՝ Աստծու արքայութեան համար, 30եւ այս ներկայ ժամանակում բազմապատիկ չստանայ ու յաւիտենական կեանքը չժառանգի այն աշխարհում, որ գալու է»։

ԳՈՐԾՔ

2
44Հաւատացեալներն ամէնքը միասին էին, եւ ինչ որ ունէին, հասարակաց էր. 45նրանք վաճառում էին իրենց կալուածքներն ու ինչքերը եւ բաժանում էին բոլորին՝ ում ինչ որ պէտք լինէր։

4
32Եւ հաւատացեալների բազմութիւնը մէկ սիրտ ու մէկ հոգի էր։ Եւ նրանցից ոչ ոք չէր ասում, թէ իր ինչքերը իրենն են, այլ ամէն ինչ նրանց համար հասարակաց էր։ 33Եւ առաքեալները մեծ զօրութեամբ վկայութիւն էին տալիս Տէր Յիսուս Քրիստոսի յարութեան մասին։ Ու նրանց բոլորի վրայ մեծամեծ շնորհներ կային։ 34Եւ նրանց մէջ ոչ ոք մի բանի կարօտ չէր, որովհետեւ, ովքեր գիւղերի կամ ապարանքների տէր էին, վաճառում էին դրանք եւ վաճառուածի գումարը բերում 35ու դնում էին առաքեալների ոտքերի առաջ, եւ նրանք բաշխում էին իւրաքանչիւրին՝ ում ինչքան պէտք էր լինում։

ՀՌՈՄԷԱՑԻՆԵՐ

1
26Ահա թէ ինչու Աստուած նրանց մատնեց անարգ կրքերի. որովհետեւ նրանց էգերը բնական կարիքները փոխանակեցին անբնական կարիքներով։ 27Նոյնպէս եւ արուները, թողնելով էգի հանդէպ բնական կարիքները, իրենց ցանկութիւններով բորբոքուեցին միմեանց հանդէպ. արուները արուների հետ խայտառակութիւն էին գործում եւ փոխարէնը իրենք իրենց անձերի մէջ ընդունում էին իրենց մոլորութեան հատուցումը։
32նրանք գիտէին Աստծու արդար դատաստանը, թէ այսպիսի բաներ գործողները մահուան են արժանի. եւ ոչ միայն նրանք, որ անում են այդ բաները, այլ նաեւ նրանք, որ գործողներին հաւանութիւն են տալիս։

8
13որովհետեւ, եթէ ըստ մարմնի ապրէք, կը մեռնէք. իսկ եթէ Հոգով մարմնի գործերը սպանէք, կ՚ապրէք.

13
Ամէն մարդ, որ իշխանութեան տակ է, թող հպատակի նրան. քանզի չկայ իշխանութիւն, որ Աստծուց չլինի. եւ եղած իշխանութիւնները Աստծուց են կարգուած։ 2Հետեւաբար, ով հակառակում է իշխանութեանը, Աստծու հրամանին է հակառակում. եւ նրանք, որ հակառակում են, իրենց դատաստանն են ընդունում. 3քանի որ իշխանաւորները վախ չեն ազդում բարի գործերի համար, այլ՝ չար գործերի։ Ուզո՞ւմ ես չվախենալ իշխանութիւնից. բարի՛ն գործիր եւ նրանից գովասանք կը ստանաս, 4որովհետեւ նա Աստծու պաշտօնեայ է քեզ՝ բարի գործերի համար. իսկ եթէ չար գործես, վախեցի՛ր. քանի որ սուրը մէջքին ի զուր չէ կապուած. Աստծու սպասաւոր է նա, վրէժխնդիր՝ բարկութեան համար, նրա դէմ, որ չարն է գործում.

1 ԿՈՐՆԹԱՑԻՆԵՐ

3
18որովհետեւ այս աշխարհի իմաստութիւնը յիմարութիւն է Աստծու առաջ. քանզի գրուած է, թէ՝ ինքն է, որ բռնում է իմաստուններին իրենց խորագիտութեան մէջ։

6
Ձեզնից մէկը, եթէ խնդիր ունենայ իր ընկերոջ հետ, կը համարձակուի՞ դատուել անիրաւների առաջ, թէ՞ սրբերի առաջ. 2չգիտէ՞ք, թէ սրբերն են դատում աշխարհը։ Եւ եթէ ձեզնով է դատւում աշխարհը, ապա արժանի չէ՞ք չնչին բաներ դատելու։ 3Չգիտէ՞ք, թէ մենք հրեշտակներին էլ ենք դատելու, ուր մնաց թէ՝ երկրաւորներին։ 4Իսկ դուք, երբ այս հարցերի մասին վէճեր ունէք, որպէս եկեղեցու դատաւորներ նստեցնում էք մարդկանց, որոնք անարժէք են։ 5Յամօթ ձեզ եմ ասում։ Ձեր մէջ չկա՞յ այնչափ իմաստուն մէկը, որ կարողանայ արդար դատ անել իր եւ եղբօր միջեւ։ 6Բայց եղբայրը եղբօր դէմ է դատւում, այն էլ՝ անհաւատների առջեւ։ 7Եւ արդ, բոլորովին վատթար բան է ձեզ համար, որ դատաստաններ էլ կան ձեր մէջ։ Ինչո՞ւ ինքներդ զրկանք չէք կրում եւ առաւել եւս ինքներդ նեղութիւն չէք քաշում. 8այլ դուք էք զրկում եւ նեղում. այն էլ՝ նոյնիսկ եղբայրներին։

7
Այժմ, այն բաների մասին, որ ինձ գրել էիք։ Լաւ է տղամարդու համար կին արարածին չմերձենալ։ 2Բայց, չպոռնկանալու համար, իւրաքանչիւր մարդ թող իր կինը ունենայ, եւ ամէն կին՝ իր մարդը։ 3Թող մարդը կնոջ հանդէպ իր պարտքը կատարի, նոյն ձեւով եւ կինը՝ իր մարդու հանդէպ. 4որովհետեւ կինն իր մարմնի տէրը չէ, այլ՝ մարդը։ Նոյնպէս եւ՝ մարդը իր մարմնի տէրը չէ, այլ՝ կինը։ 5Մի՛ զրկէք միմեանց, այլ միայն այն դէպքում, եթէ միառժամանակ համաձայն էք, որ աղօթքի նուիրուէք. եւ վերստին միմեա՛նց դարձէք, որպէսզի Սատանան ձեզ չփորձի ձեր անժուժկալութեան պատճառով։ 6Այս ասում եմ թոյլ տալով եւ ոչ թէ հրաման տալով. 7որովհետեւ ուզում եմ, որ ամէն մարդ լինի այնպէս, ինչպէս ես եմ. բայց իւրաքանչիւր ոք իր շնորհն ունի Աստծուց, մէկն՝ այսպէս, իսկ միւսն՝ այնպէս։ 8Սակայն ամուրիներին եւ այրիներին ասում եմ. լաւ է նրանց համար, եթէ մնան այնպէս, ինչպէս ես եմ։ 9Իսկ եթէ ժուժկալութիւն չունեն, թող ամուսնանան. որովհետեւ լաւ է ամուսնանալ, քան կրքով այրուել։ 10Իսկ ամուսնացեալներին ոչ թէ ես, այլ Տէրն է պատուիրում. թող կինը ամուսնուց չբաժանուի։ 11Իսկ եթէ բաժանուի, թող առանց ամուսնու մնայ կամ վերստին իր մարդու հետ հաշտուի. եւ մարդը իր կնոջը թող չթողնի։ 12Բայց միւսներին ես եմ պատուիրում, ոչ թէ Տէրը. եթէ մի եղբայր անհաւատ կին ունենայ, եւ նրան հաճելի լինի ապրել նրա հետ, նրան թող չթողնի։ 13Եւ մի կին, եթէ անհաւատ մարդ ունենայ, եւ նա ուզենայ ապրել նրա հետ, իր մարդուն թող չթողնի. 14որովհետեւ անհաւատ մարդը իր կնոջո՛վ սուրբ է. սուրբ է եւ անհաւատ կինը իր մարդո՛վ. ապա թէ ոչ՝ ձեր որդիները պիղծ կը լինեն. մինչդեռ հիմա սուրբ են։ 15Իսկ եթէ անհաւատը ուզում է բաժանուել իր կողակցից, թող բաժանուի. քանի որ այսպիսի դէպքում հաւատացեալ եղբօր կամ քրոջ վրայ հարկադրանք չկայ. քանզի Աստուած մեզ խաղաղութեան կոչեց։ 16Ի՞նչ գիտես, դո՛ւ, կի՛ն, թէ քո մարդուն փրկելու ես. կամ ի՞նչ գիտես, դո՛ւ, մա՛րդ, թէ քո կնոջը փրկելու ես. 17միայն թէ՝ ամէն մէկին Տէրը ինչ ձեւով որ բաժին տուեց, եւ իւրաքանչիւրին Աստուած ինչպէս որ կանչեց, թող նա այնպէս էլ ընթանայ։ Եւ բոլոր եկեղեցիներում այսպէս եմ պատուիրում։ 18Եթէ թլփատուած մէկը հաւատի կանչուեց, թող չփորձուի ծածկել թըլփատութեան նշանները։ Եթէ անթըլփատութեան վիճակի մէջ գտնուող մէկը կանչուեց, թող չթլփատուի. 19որովհետեւ թլփատուածութիւնը ոչինչ է. անթլփատուածութիւնն էլ ոչինչ է, այլ միայն կարեւոր է Աստծու պատուիրանների պահպանումը։ 20Բայց իւրաքանչիւր ոք, ինչ կոչման մէջ որ էր, երբ կանչուեց, թող նրանում էլ մնայ։ 21Ծառա՞յ էիր, երբ կոչուեցիր. դու հոգ մի՛ արա, այլ, եթէ կարողանաս իսկ ազատ լինել, քեզ այդպէս լաւ կը լինի. 22որովհետեւ, ով Տիրոջով ծառայ է կանչուած, Տիրոջ կողմից ազատուած է. նոյնպէս եւ՝ ով ազատ է կոչուած, Քրիստոսի ծառան է։ 23Մե՛ծ գնով գնուեցիք։ Մարդկանց ծառաներ մի՛ եղէք։ 24Եղբայրնե՛ր, իւրաքանչիւրը, ինչ կոչման մէջ որ կոչուեց, թող նոյնի մէջ էլ մնայ Աստծու առաջ։ 25Իսկ կոյսերի մասին Տիրոջից հրաման չունեմ. բայց խրատ եմ տալիս, որպէս Տիրոջից ողորմութիւն գտած մէկի, որ վստահելի է։ 26Կարծում եմ, թէ այսպէս լաւ է. այն նեղութեան պատճառով, որ ներկայումս կայ. մարդու համար լաւ է, որ այսպէս լինի։ 27Կապուա՞ծ ես կնոջ հետ. մի՛ փորձուիր արձակուել։ Չե՞ս կապուած. կին մի՛ փնտռիր. 28սակայն եթէ ամուսնանաս, մեղք գործած չես լինի. եւ եթէ կոյսն ամուսնանայ, մեղք գործած չի լինի։ Բայց այդպիսիները մարմնի նեղութիւն են ունենալու. իսկ ես պիտի խնայէի ձեզ։ 29Բայց այս եմ ասում, եղբայրնե՛ր, թէ այսուհետեւ ժամանակը կարճ է։ Նրանք, որ կին ունեն, այնպէս ապրեն, որպէս թէ՝ ունեցած չլինէին. 30եւ նրանք, որ լաց են լինում, որպէս թէ՝ լացած չլինէին. եւ նրանք որ ուրախանում են, որպէս թէ՝ ուրախացած չլինէին. եւ նրանք, որ բան են գնում, որպէս թէ՝ ունեցած չլինէին. 31եւ նրանք, որ աշխարհիկ կեանք են վարում, որպէս թէ՝ վայելած չլինէին. որովհետեւ այս աշխարհը, այնպէս, ինչպէս որ է, անցնելու վրայ է։ 32Այլ ուզում եմ, որ դուք առանց հոգսի լինէք. որովհետեւ, ով կին չունի, հոգում է, թէ ինչպէս հաճելի լինի Տիրոջը։ 33Իսկ ով կին ունի, աշխարհի մասին է հոգում, թէ ինչպէս հաճելի լինի իր կնոջը։ 34Եւ այսպէս տարբերւում են իրարից ամուսնացած կինը եւ կոյսը. քանի որ կոյսը հոգում է Տիրոջ գործերի մասին, որպէսզի սուրբ լինի մարմնով եւ հոգով։ Իսկ ամուսնացած կինը հոգում է աշխարհի մասին, թէ ինչպէս հաճելի լինի իր մարդուն։ 35Եւ այս ձեր օգտի համար եմ ասում. ոչ թէ ձեզ ճնշելու համար, այլ պարկեշտութեան եւ Տիրոջը բոլորանուէր ծառայելու համար։ 36Իսկ եթէ մէկը ամօթ զգայ իր կոյս նշանածի համար, եւ եթէ իր կրքի չափն անցել է, – եւ դա բնական է, – թող անի, ինչ ցանկանում է. մեղք չի գործի՝ թող ամուսնանայ։ 37Իսկ ով համոզուած է իր սրտում եւ կարող է իշխել իր կամքին ու ներքնապէս որոշել է կոյս թողնել իր նշանածին, լաւ է անում, վտանգ չկայ նրան այդ բանում։ 38Իսկ ով որ ամուսնանում է իր կոյս նշանածի հետ, լաւ է անում. իսկ ով որ չի ամուսնանում, առաւել եւս լաւ է անում։

11
3Ուզում եմ, որ դուք իմանաք, թէ ամէն մարդու գլուխը Քրիստոսն է, կնոջ գլուխը՝ մարդը եւ Քրիստոսի գլուխը՝ Աստուած։ 4Ամէն տղամարդ, երբ աղօթքի կանգնի կամ մարգարէանայ եւ գլուխը ծածկած պահի, անպատւում է իր գլուխը։ 5Եւ ամէն կին, երբ աղօթքի կանգնի կամ մարգարէանայ գլխաբաց, անպատւում է իր գլուխը. որովհետեւ այնպէս է համարւում, թէ իբր գլուխն ածիլուած լինի. 6քանզի, եթէ կինը քօղով չի ծածկւում, թող կտրի իր մազերը։ Իսկ եթէ ամօթ է կնոջ համար մազը կտրել կամ ածիլել, թող քօղով ծածկուի։ 7Պէտք չէ, որ տղամարդը իր գլուխը ծածկի, որովհետեւ նա պատկերն ու փառքն է Աստծու. իսկ կինը ի՛ր մարդու փառքն է. 8որովհետեւ ոչ թէ մարդն է կնոջից, այլ կինը՝ մարդուց. 9քանզի մարդը չստեղծուեց կնոջ համար, այլ կինը՝ մարդու համար։ 10Դրա համար կինը պարտաւոր է քօղ դնել գլխին, հրեշտակների պատճառով։

14Եւ բնութիւնն իսկ չի՞ ուսուցանում ձեզ, որ, եթէ մարդը երկար մազերով է, այդ անարգանք է իրեն.

14
34Ինչպէս որ է Աստծու բոլոր եկեղեցիներում, կանայք թող լուռ մնան եկեղեցու մէջ, որովհետեւ թոյլատրուած չէ նրանց խօսել, այլ՝ հնազանդ լինել, ինչպէս օրէնքն էլ ասում է։ 35Իսկ եթէ ուզենան մի բան սովորել, տանը թող իրենց մարդկանց հարցնեն. քանզի կին արարածի համար անպատեհ է խօսել եկեղեցում։

2 ԿՈՐՆԹԱՑԻՆԵՐ

13
12Ողջո՛յն տուէք միմեանց սուրբ համբոյրով. բոլոր սրբերը ողջունում են ձեզ։

ԵՓԵՍԱՑԻՆԵՐ

6
5Ծառանե՛ր, հնազա՛նդ եղէք ձեր մարմնաւոր տէրերին ահով եւ դողով եւ անկեղծ սրտով, ինչպէս հնազանդ էք Քրիստոսին.

ԿՈՂՈՍԱՑԻՆԵՐ

2
8Զգո՛յշ եղէք, չլինի թէ մէկը ձեզ գրաւի ճարտարամտութեամբ եւ սնոտի խաբեբայութեամբ. դրանք մարդկային աւանդութեան եւ բնութեան տարերային ուժերի վրայ են հիմնուած եւ ոչ Յիսուս Քրիստոսի ճշմարիտ վարդապետութեան վրայ.

3
22Ծառանե՛ր, ամէն ինչում հնազա՛նդ եղէք ձեր մարմնաւոր տէրերին, ոչ թէ մարդահաճոյ կերպով, ցուցադրական ծառայութեամբ, այլ սրտի անկեղծութեամբ՝ երկիւղ կրելով Տիրոջից։

1 ԹԵՍԱՂՈՆԻԿԵՑԻՆԵՐ

5
16Ուրա՛խ եղէք միշտ,

18ամէն ինչում գոհութի՛ւն մատուցեցէք, որովհետեւ ա՛յդ է Աստծու կամքը ձեզ համար ի Քրիստոս Յիսուս։

17անդադար աղօթեցէ՛ք, 18ամէն ինչում գոհութի՛ւն մատուցեցէք, որովհետեւ ա՛յդ է Աստծու կամքը ձեզ համար ի Քրիստոս Յիսուս։

2 ԹԵՍԱՂՈՆԻԿԵՑԻՆԵՐ

3
10քանի դեռ ձեզ մօտ էինք, այս բանն էինք պատուիրում ձեզ. թէ՝ ով չի ուզում աշխատել, թող հաց էլ չուտի։

1 ՏԻՄՈԹԷՈՍ

2
9Նոյնպէս եւ կանայք, համեստ զարդարանքով, ակնածութեամբ եւ պարկեշտութեամբ թող զարդարուեն. ոչ թէ մարգարտով ընդելուզուած ոսկեայ հիւսքերով կամ պճնազարդ զգեստներով,

11Կին արարածը թող ուսանի լռութեամբ, կատարեալ հնազանդութեամբ։ 12Եւ ես թոյլ չեմ տալիս, որ կին արարածը ուսուցանի կամ էլ խօսքով իշխի տղամարդու վրայ, այլ թող լուռ մնայ.

ՏԻՏՈՍ

1
10քանզի անհնազանդներ շատ կան, դատարկախօսներ, մոլորեցնողներ, մանաւանդ եթէ հրէութիւնից դարձածներից են. 11նրանց բերանը պէտք է փակել. նրանք կործանում են բոլոր ընտանիքները եւ շահամոլութեան համար ուսուցանում են այնպիսի բաներ, որ պէտք չէ ուսուցանել։

2
9Յորդորի՛ր ծառաներին, որ հնազանդ լինեն իրենց տէրերին եւ ամէն ինչում լինեն հաճելի նրանց. ոչ հակառակուող,

ՅԱԿՈԲՈՍ

4
7Հնազանդուեցէ՛ք ուրեմն Աստծուն եւ դիմադրեցէ՛ք Սատանային, ու նա կը փախչի ձեզանից։ 8Մօտեցէ՛ք Աստծուն, եւ նա կը մերձենայ ձեզ։ Մեղաւորնե՛ր, մաքրեցէ՛ք ձեր ձեռքերը. երկմիտնե՛ր, ուղղեցէ՛ք ձեր սրտերը. 9տառապեցէ՛ք, սգացէ՛ք եւ լացէ՛ք. ձեր ծիծաղը սուգի թող վերածուի, եւ ձեր ուրախութիւնը՝ տրտմութեան։ 10Խոնա՛րհ եղէք Տիրոջ առաջ, եւ նա ձեզ կը բարձրացնի։

5
14հիւա՞նդ է ձեզնից մէկը, թող կանչի եկեղեցու երէցներին, եւ նրանք նրա վրայ թող աղօթք անեն, թող իւղով օծեն նրան Տիրոջ անունով։ 15Եւ հաւատով եղած աղօթքը կը փրկի հիւանդին, ու Տէրը նրան ոտքի կը կանգնեցնի։ Եւ եթէ մեղք գործած լինի, այդ նրան պիտի ներուի։

1 ՊԵՏՐՈՍ

2
13եւ ցոյց տաք ձեր պարկեշտ վարքը հեթանոսների մէջ, որպէսզի այն բանում, որ ձեզ բամբասում են իբրեւ չարագործների, դրա մէջ իսկ տեսնելով ձեր բարի գործերը՝ փառաւորեն Աստծուն նրա այցելութեան օրը։ 14Ի սէր Տիրոջ հնազա՛նդ եղէք մարդկային ամէն իշխանութեան՝ թէ՛ թագաւորին, որպէս գերագոյն հեղինակութիւն ունեցող մէկի,

18Յարգեցէ՛ք բոլորին, սիրեցէ՛ք եղբայրութիւնը, վախեցէ՛ք Աստծուց, պատուեցէ՛ք թագաւորներին։

3
3Թող ձեր արտաքի՛նը զարդարուած չլինի հիւսքերով, ոսկեհուռ վարսակալներով կամ պճնագեղ զգեստներով,

2 ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ

1
9Ամէն ոք, ով առաջ է անցնում եւ չի մնում Քրիստոսի վարդապետութեան մէջ, չի ճանաչում Աստծուն։ Ով մնում է վարդապետութեան մէջ, նա ընդունում է ե՛ւ Որդուն, ե՛ւ Հօրը։ 10Եթէ մէկը գայ ձեզ մօտ եւ այս վարդապետութիւնը չունենայ, նրան տուն մի՛ ընդունէք եւ նրան մի՛ ողջունէք։ 11Ով այդպիսի մէկին ասի՝ ողջո՜յն, մասնակից կը լինի նրա չար գործերին։

“Բիբլիական գոհարներ” – Բիբլիայի ճակատագրական թերությունները

April 9, 2011

ՍԻՐԵԼ ԱՍՏԾՈՒՆ

ԵՐԿՐՈՐԴ ՕՐԷՆՔ
6
5Քո Տէր Աստծուն պիտի սիրես քո ամբողջ հոգով, քո ամբողջ էութեամբ ու քո ամբողջ ուժով։
ՄԱՏԹԷՈՍ
22

37Եւ Յիսուս նրան ասաց. «Պիտի սիրես քո Տէր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ հոգով ու քո ամբողջ մտքով։
ՄԱՐԿՈՍ
12
30եւ դու պիտի սիրես քո Տէր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ հոգով, քո ամբողջ մտքով եւ քո ամբողջ զօրութեամբ». սա՛ է առաջին պատուիրանը։
ՂՈՒԿԱՍ
10
27Սա պատասխանեց եւ ասաց. «Պիտի սիրես քո Տէր Աստծուն քո ամբողջ սրտով եւ քո ամբողջ հոգով եւ քո ամբողջ զօրութեամբ եւ քո ամբողջ մտքով. եւ պիտի սիրես քո ընկերոջը, ինչպէս քո անձը»։

ՎԱԽԵՆԱԼ ԱՍՏԾՈՒՑ

ԵՐԿՐՈՐԴ ՕՐԷՆՔ
6
13ապա այն ժամանակ զգո՛յշ եղիր, որ չմոռանաս Եգիպտացիների երկրից՝ ստրկութեան տնից քեզ դուրս բերած քո Տէր Աստծուն։ Երկնչի՛ր քո Տէր Աստծուց, միայն նրա՛ն պաշտիր, նրա՛ն հետեւիր ու նրա՛ անունով երդուիր։
ՍԱՂՄՈՍ
33
8Տիրոջ հրեշտակների բանակն իր երկիւղածների շուրջն է եւ պահպանում է նրանց։
ԱՌԱԿՆԵՐ
8
13Տիրոջ հանդէպ զգացուած երկիւղն ատում է անիրաւութիւնը, թշնամանքն ու հպարտութիւնը եւ չարի ճանապարհը։
19
23Տիրոջ երկիւղը կեանք է մարդու համար. ով չունի այդ երկիւղը, մոլորուած շրջում է դռներին, ապրում է այն տեղերում, ուր յաւիտեան այցելու չի ունենայ։
22
4Տիրոջ երկիւղն իմաստութեան սկիզբն է. դա է ե՛ւ հարստութիւնը, ե՛ւ փառքը, ե՛ւ կեանքը։

ԵՍԱՅԻ
13Իրեն՝ Զօրութիւնների Տիրո՛ջը սրբացրէք, թող ձեր վախը Նա՛ լինի։
1 ՊԵՏՐՈՍ
2
18Յարգեցէ՛ք բոլորին, սիրեցէ՛ք եղբայրութիւնը, վախեցէ՛ք Աստծուց, պատուեցէ՛ք թագաւորներին
ՂՈՒԿԱՍ
12
5այլ ցոյց կը տամ ձեզ, թէ ումի՛ց պէտք է վախենաք։ Վախեցէ՛ք նրանից, ով սպանելուց յետոյ գեհեն նետելու իշխանութիւն ունի։ Այո՛, ասում եմ ձեզ, վախեցէ՛ք նրանից։

ՍԻՐՈ ՄԵՋ ՎԱԽ ՉԿԱ

1 ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ
4
18Սիրոյ մէջ երկիւղ չկայ. եւ կատարեալ սէրը հեռու է վանում երկիւղը, որովհետեւ երկիւղը տանջանքի ենթակայ է. եւ ով երկնչում է, կատարեալ չէ սիրոյ մէջ։

Տէրը մեկ մեկ խաբում է

ԱՌԱԿՆԵՐ
30
5Իմացի՛ր, որ Աստծու բոլոր գործերն էլ ընտրեալ են։

3 ԹԱԳԱՒՈՐԱՑ
22

23Եւ ահա Տէրը սուտ ոգի դրեց քո այդ բոլոր մարգարէների բերանում, եւ Տէրը չարիք է որոշել քեզ համար»։
2 ՄՆԱՑՈՐԴԱՑ
18
22Ահա Տէրը սուտ ոգի է դրել քո այդ մարգարէների բերանում, այդ պատճառով էլ Տէրը քեզ համար վատ բան է գուշակում»։
ԵՐԵՄԻԱ
4
10Ու ես ասում եմ. «Ո՛վ Տէր Աստուած, ուրեմն խաբելով խաբեցիր այդ ժողովրդին ու Երուսաղէմին, քանի որ ասացիր, թէ՝ «Խաղաղութիւն պիտի լինի ձեզ», մինչդեռ սուրը նրանց հոգուն դէմ է առել։
7Տէ՛ր, խաբեցիր ինձ, ու ես խաբուեցի. յաղթեցիր ու զօրացար։ Ծաղր ու ծանակի առարկայ դարձայ, օրս մթնեցրի ծաղրի մէջ,
8
8Ինչո՞ւ էք ասում, թէ՝ «Մենք իմաստուն ենք, եւ Աստծու օրէնքները մեր մէջ են». ահա դրա համար էլ սուտ դուրս եկաւ օրէնսգէտների կարգը,
ԵԶԵԿԻԷԼ
14
9Եւ եթէ մի՛ մարգարէ խաբուի ու մի բան խօսի, թէ իբր ես՝ Տէրս եմ մոլորեցրել այդ մարգարէին, – ձեռքս իջեցնելու եմ նրա վրայ ու ոչնչացնելու եմ նրան Իսրայէլի իմ ժողովրդի միջից։

2 ԹԵՍԱՂՈՆԻԿԵՑԻՆԵՐ
2
Դրա համար էլ Աստուած նրանց պիտի ուղարկի զօրաւոր մի մոլորութիւն, որ նրանք հաւատան ստին 11եւ դատապարտուեն բոլոր նրանք, որ չհաւատացին ճշմարտութեանը եւ հաճոյք գտան անօրէնութեան մէջ։
ԵԶԵԿԻԷԼ
20
25Այդ էր պատճառը, որ նրանց տուեցի հրամաններ, որ բարի չէին, եւ օրէնքներ, որոնցով չէին կարող ապրել։

Երկրորդ գալուստը

ԱՒԵՏԱՐԱՆ ԸՍՏ ՄԱՏԹԷՈՍԻ
16
27Ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, որ այստեղ գտնուողների մէջ կան ոմանք, որոնք մահը չեն ճաշակի, մինչեւ որ չտեսնեն մարդու Որդուն՝ եկած իր արքայութեամբ»։
ՄԱՐԿՈՍ
8
39Եւ նրանց ասաց. «Ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, թէ նրանցից, որ այստեղ են, կան ոմանք, որոնք մահ չպիտի ճաշակեն, մինչեւ որ տեսնեն Աստծու արքայութիւնը՝ զօրութեամբ եկած»։
ՂՈՒԿԱՍ
9
27Բայց, արդարեւ, ասում եմ ձեզ, թէ այստեղ գտնուողների մէջ կան ոմանք, որոնք մահ չպիտի ճաշակեն, մինչեւ որ չտեսնեն Աստծու արքայութիւնը»։

Չիրականացավ եւ չիրականանալու

ՂՈՒԿԱՍ
1
30Եւ հրեշտակը նրան ասաց. «Մի՛ վախեցիր, Մարիա՛մ, որովհետեւ Աստծուց դու շնորհ գտար։ 31Եւ ահա՛ դու կը յղիանաս եւ կը ծնես մի որդի ու նրա անունը Յիսուս կը դնես։ 32Նա մեծ կը լինի եւ Բարձրեալի որդի կը կոչուի։ Եւ Տէր Աստուած նրան կը տայ նրա հօր՝ Դաւթի աթոռը, եւ նա յաւիտեան կը թագաւորի Յակոբի տան վրայ, 33ու նրա թագաւորութիւնը վախճան չի ունենայ»։

Շատեր հավատալով թանկ վճառեցին

ՄԱՐԿՈՍ
16
17Սրանք են նշանները, որոնք պիտի ուղեկցեն նրանց, որոնք հաւատում են. իմ անունով դեւեր պիտի հանեն, լեզուներ պիտի խօսեն, 18իրենց ձեռքերին օձեր պիտի բռնեն, եւ եթէ մահացու թոյն խմեն, դա նրանց չպիտի վնասի. հիւանդների վրայ ձեռք պիտի դնեն եւ բժշկեն»։

Քրիստոնեությունը ոչ թե գեղեցիկ երազ, այլ` մղձավա՞նջ… “Հին կտակարան”-ում Հիսուսի ծննդի մասին մարգարեություն չկա

April 9, 2011

“Եթե ճշմարտությունը այդքան տգեղ է – որ է—- ուրեմն մենք պետք է զգույշ լինենք ճշմարտությունը հաղորդելու ձեւի մեջ: Բայց ինչ որ պատճառով ասել, որ պետք է խուսափենք ճշմարտությունը ասելուց, որովհետեւ մարդիկ կարող են վատ ընդունել այն, տարօրինակ է թվում”:Չակ Սկորո, Սբ. Պողոս Կաթողիկե եկեղեցու սարկավագ

Ամեն անգամ, երբ զրուցում եմ քրիստոնյա ծանոթներիս հետ եւ մատնանշում “հին կտակարան”-ում գոյություն ունեցող բազմաթիվ անհեթեթությունները, անարդարությունները, բռնությունը, անհանդուրժողականությունը, անբարոյականությունները եւ անմարդկային անգթությամբ կատարված ոճիրները (բոլորն էլ վավերացված Եհովայի կողմից) ու հարց տալիս, թե ինչու է տակավին եկեղեցին պահպանում այդ գիրքը, որ համահունչ չէ հայ ազգի էությանը եւ նկարագրին, ստանում եմ մոտավորապես հետեւյալ պատասխանը. թե “հին կտակարան”-ը “մեզ” համար հեղինակություն չէ, պահպանվում է միայն այն պատճառով, որ այնտեղ գտնվում են “մեր տեր Հիսուս Քրիստոսի” մասին եղած մարգարեությունները, ըստ որում Հիսուսի ծննդից հարյուրավոր տարիներ առաջ Աստվածային հրաշքով մարգարեություններ կատարվեցին “Փրկչի” ծննդի մասին:

Արտաքինից դատելով` “հին կտակարան”-ում բազմաթիվ գրքեր կան, որոնք քրիստոնյաները մատնանշում են վկայակոչելու Հիսուսի մասին եղած մարգարեությունները: Քրիստոնյաները հաճախ պնդում են, որ “նոր կտակարան”-ում իրականացված “հին կտակարան”-ի ենթադրյալ մարգարեությունները անխոցելի ապացույց են ապահովում` փաստելու քրիստոնեական վարդապետության ճշմարտացիության մասին: Իրականում այդպես չէ: Ժամանակը ցույց է տվել, որ այս մռայլ մարգարեությունները լիովին դատարկաբանություններ են եւ չի գտնվել ոչ մի այսպես կոչված մարգարեության, իրականացում: Այդ ենթադրյալ մարգարեությունները նույնիսկ մարգարեություն չեն, այլ հատվածներ՝ առնված ենթատեքստից դուրս կրոնամոլների կողմից եւ մեկնաբանված հարմարացվելու քրիստոնեական դավանանքին՝ ինչ-ինչ շահերից ելնելով: Մինչդեռ երբ այսպես կոչված մարգարեական հատվածները` կարդանք ենթատեքստում, ապա անզեն աչքով էլ տեսանելի է, որ դրանք չեն վերաբերում Հիսուսին:

Նկատի առնելով, որ այդ մարգարեությունների մերկացումը խլելու է հսկայական տեղ եւ կարող է շեղել ընթերցողի ուշադրությունը, ես պիտի անդրադարնամ մեկին` ամենահայտնի եւ ամենաշատ գործածվող “մարգարեության”, որ գտնվում է մարգարեություն Եսայի կոչվող գրքում եւ որին էլ անդրադարձել է “Ավետարան ըստ Մատթէոս”-ի կոչվող գրքի հեղինակը:

“Ավետարան ըստ Մատթեոսի”-ն սկսում է հետեւյալ` 1Գիրք ազգաբանութեան Յիսուս Քրիստոսի՝ Դաւթի որդու, Աբրահամի որդու խոսքերով, ապա սկսվում է “ծնավ”ների շարք, մինչեւ հասնում ենք 16-րդ համարին, որտեղ կարդում ենք 16Յակոբը ծնեց Յովսէփին՝ Մարիամի մարդուն, որի նշանածն էր կոյս Մարիամը, որից ծնուեց Յիսուս, որ անուանուեց Քրիստոս, եւ 18-րդ համարում կարդում ենք 18Յիսուս Քրիստոսի ծնունդը այսպէս եղաւ. նրա մայրը՝ Մարիամը, որ Յովսէփի նշանածն էր, նախքան նրանց՝ իրար մօտենալը, Սուրբ Հոգուց յղիացած գտնուեց:

Եթե Հովսեփը Հիսուսի կենսաբանական հայրը չէր, բայց միայն Մարիամի ամուսինը, ինչպես Մատթէոսի 1:16-ն ու 1:18-ն են ասում, ուրեմն Մատթէոսի 1:1-16-ը չէ եւ չի կարող լինել Յիսուս Քրիստոսի ազգաբանությունը: Բայց եթե Հովսեփը Հիսուսի կենսաբանական հայրն է, ինչպես կիրառվում է ուրիշ տեղերում, այդ դեպքում կույսից ծնվելը հակասություն է:

Հետեւաբար Հիսուս չէր կարող սերած լինել Դավթից եւ միեւնույն ժամանակ ծնվել կույսից: Ամենակարեւորը, եթե Հիսուսը ծնվել էր կույսից եւ, հետեւաբար, չէր սերել Դավթից, այդ դեպքում Պետրոսի խոսքերը Գործք 2:29-30 սխալ են- 29Ով եղբայրներ, պէտք է վստահութեամբ ասել Դաւիթ նահապետի մասին, որ ե՛ւ մեռաւ, ե՛ւ թաղուեց, ու նրա գերեզմանը կայ մեր մէջ մինչեւ այսօր. 30բայց որովհետեւ նա մարգարէ էր եւ գիտէր, որ Աստուած նրան երդուելով խոստացաւ նրա որովայնի պտղից մէկին նստեցնել իր գահի վրայ:

Եթե Հիսուսը Աստծո որդին էր “Սուրբ Հոգի”-ի միջոցով, ինչպես գրված է Մատթէոսի 1:18-20-ում, ապա Հիսուսը կամ Քրիստոսը չէ, կամ էլ Եհովա Աստվածը սուտ երդում տվել էր Դավիթին: Կամ էլ Հիսուսը Հովսեփի որդին է, Դավթի որդին, Աբրահամի որդին եւ, հետեւաբար, կարող Է լինել “Քրիստոսը”, բայց այդ դեպքում, չի կարող լինել Աստծո որդին “Սուրբ Հոգի”-ից եւ ծնված լինել կույսից:

Չերկարացնենք ավելի եւ վերադառնանք մեր բուն թեմային՝ Հիսուսի ծննդի մասին եղած “մարգարեության”, որ հիմքն է “Ավետարան ըստ Մատթէոսի” կոչված գրքի, որի մասին կարդում ենք նույն գրքի առաջին գլխի 22-րդ եւ 23-րդ համարներում. 22Սակայն այս ամէնը եղաւ, որպէսզի կատարուի, ինչ որ Տիրոջ կողմից ասուել էր Եսայի մարգարէի բերանով. 23″Ահա կոյսը պիտի յղիանայ եւ մի որդի պիտի ծնի, եւ նրան պիտի կոչեն Էմմանուէլ, որ նշանակում է Աստուած մեզ հետ”:

Նույնիսկ առանց հղում անելու “հին կտակարան”-ին, արդեն կանգնում ենք մի խնդրի առաջ. Նրան չկոչեցին էմմանուէլ, այլ Եշուա, որ նշանակում է փրկություն, որ թարգմանվելով վերածվեց եւ եղավ Հիսուս: Այն փաստը, որ Էմմանուել նշանակում է Աստուած մեզ հետ, ոչինչ չի նշանակում, եբրայերենի, ինչպես նաեւ արաբերենի մեջ կան հարյուրավոր անուններ, որոնք ընդգրկում են աստված բառը ուղղակի կամ ներիմաստով: Ավելին, “Նոր կտակարան”-ում ոչ մի տեղ չենք հանդիպում, որ Հիսուսին դիմեն որպես Էմմանուել:

Լավ, ուղղվենք դեպի “հին կտակարան”, որտեղ գտնվում է այն հատվածը, որից օգտվել է “Ավետարան ըստ Մատթէոս”-ին, որը գտնվում է Եսայի գրքի 7-րդ գլխի 14-րդ համարում՝ “Ահա կոյսը պիտի յղիանայ եւ մի որդի պիտի ծնի”:

Ուրեմն, “Ավետարան ըստ Մատթեոս”-ի կոչվող գրքի հեղինակը, վերցնելով այս հատվածը “Մարգարեություն Եսայա” գրքից, մեկնաբանել է, որ խոսքը Հիսուսի եւ Մարիամի մասին է եւ հազար տարուց ավելի թութակի նման կրկնվում է քրիստոնյա աշխարհում:

Նախ անդրադառնալով բովանդակությանը` հարկ է նշել, որ “կույս” բառը թարգմանվել է եբրայերեն ալմահ բառից, որ նշանակում է “ջահել կին” եւ անպայման չի նշանակում կույս. ամենաճիշտ բառը նկարագրելու երբեւիցե սեռային հարաբերություն չունեցած աղջկան` բետուլա-ն է: Եթե Եսային ուզում էր, որ մենք հասկանաք, թե կույս մի աղջիկ երեխա էր ունենալու, իր տրամադրության տակ ուներ շատ ավելի հարմար բառ, նկատի առնելով նաեւ, որ այս եզակի դեպք էր լինելու բոլոր մարդկանց բոլոր ժամանակների համար. ինչպես կարող էր մարդկանց անորոշության մատնել եւ կասկածների տեղիք տալ: Ավելին, Եթե Աստված իրոք ուզում էր մարդկանց համոզել, որ Հիսուսը իսկականն է, եզակին, անկրկնելին, արդյո՞ք չԷր մղելու Եսայուն, որ լիներ ավելի հստակ` օգտագործելով ավելի դիպուկ բառ հաղորդելու մեծագույն մարգարեությունը:

Գալով ենթատեքստին` պատմությունը հետեւյալն է – Սիրիայի թագավորը եւ Իսրայելի թագավորը միասին սկսել են պատերազմ Հրեաստանի թագավոր Ահազի դեմ եւ իրենց բանակներով առաջանում են դեպի Երուսաղեմ:

Այստեղ փակագծերը բացելով ասեմ, որ Սողոմոնի մահից հետո, Հրեական պետությունը բաժանվեց 2 միապետությունների. մեկը կոչվում էր Հուդայի թագավորություն, որի մայրաքաղաքը Երուսաղեմն էր, իսկ մյուսը կոչվում էր Իսրայելի թագավորություն եւ որի մայրաքաղաքը Սամարիան էր: Հուդայի թագավորությունը հետեւում էր Դավիթի գծին, իսկ Իսրայելի թագավորությունը Սավուղի գծին, եւ այս 2 հակառակորդ միապետությունները հաճախ կատաղի պատերազմ էին մղում իրար դեմ:

Այս իրավիճակում Եսայի “մարգարեն” դիմում է Հրեաստանի թագավոր Ահազին եւ տիրոջ անունով հաղորդում, որ իր դեմ ելած այդ 2 թագավորները պիտի ձախողվեն: Եվ որպեսզի վստահեցնի Ահազին, որ այդպես է լինելու, ավելացնում է` “քեզ համար նշան խնդրիր քո Տէր Աստծուց”, Ահազը մերժում է ասելով. 12″Չեմ խնդրի եւ Տիրոջը չեմ փորձի”: Ինչին Եսայի Մարգարեն պատասխանում է. 14″Դրա համար էլ Տէրն ինքը ձեզ նշան է տալու: Ահա կոյսը պիտի յղիանայ ու որդի ծնի, եւ նրա անունը պիտի լինի Էմմանուէլ”: 16″Դրա համար մանուկը բարին կամ չարը ճանաչելուց առաջ պիտի անարգի չարը եւ ընտրի բարին, եւ այն երկիրը, որից դու վախենում ես, պիտի լքուի երկու թագաւորների պատճառով”:

Ահավասիկ նշանը եւ սահմանափակ ժամանակը խոստումի կատարման, որն է մանուկը բարին կամ չարը ճանաչելուց առաջ : Ծաղրելի եւ անիմաստ վիրավորանք պիտի լիներ Եսայիի համար, եթե այդ նշանը (Ահա կոյսը պիտի յղիանայ ու որդի ծնի) որով Եսային Ահազին վստահեցնում էր, որ իր դեմ ելած նախահարձակ 2 թագավորները պիտի ձախողվեն, կատարվելու էր Ահազի մահվանից 700 տարի հետո…

Եսային, իր ուժերից վեր պարտավորության տակ մտնելով, եւ խուսափելու համար կեղծ մարգարե կոչվելուց, իր հետեւանքներով հանդերձ, ստիպված գործի լծվեց, որպեսզի նշանը երեւա: Վստահաբար, դժվար չէր որեւէ ժամանակ գտնել մի աղջիկ երեխայով, կարող է եւ մտքում կար մեկը, որովհետեւ չեմ ենթադրում, որ այն ժամանակ մարգարեները ավելի ազնիվ էին, քան այսօրվա կղերականները: Հաջորդ գլխի 2-րդ համարում կարդում ենք` 2 Ինձ համար վկաներ կը կարգես հաւատարիմ մարդկանց՝ Ուրիա քահանային եւ Բարաքիայի որդի Զաքարիայինե: 3Եւ ես մերձեցայ իմ մարգարէուհի կնոջը. նա յղիացաւ ու մի որդի ծնեց:

Ահավասիկ, ամբողջ պատմությունը այս երեխային եւ այս կույսին, եւ այս պատմության բացահայտ խեղաթյուրման եւ աղավաղման վրա է, որ “Ավետարան ըստ Մատթէոսի”-ի կոչված գրքի հեղինակը եւ կղերականների կեղտոտ ու անազնիվ շահերը հորինեցին մի տեսություն, որին կոչում են ավետարան, կիրառեցին այս պատմությունը, որպեսզի իմաստ տան այն մարդուն, որին կոչում են Հիսուս Քրիստոս, հոգուն դարձրին նրա հայրը, որին կոչում են սուրբ, մի կնգա միջոցով, որին կոչում են կույս, այս հիմար պատմությունից 700 տարի հետո:

Այս է ամբողջ պատմությունը “Մեր տեր Հիսուս Քրիստոս”-ի մասին եղած “մարգարեության”: Այս գրքի այս հատվածից ելնելով է, որ “Ավետարան ըստ Մատթէոս”-ի կոչվածը եւ մյուսները ստեղծեցին իրենց տեսությունը, որի առաջին զոհերը դարձանք մենք, որը շարունակվում է մինչ օրս: Սա ամենաստոր, ամենասարսափելի հանցագործությունն է, որ կատարված է մարդկության դեմ ընդհանրապես եւ հայ ազգի դեմ մասնավորապես: Ի վերջո մենք ենք, որ աշխարհով մեկ հպարտությամբ, բարձրաձայն եւ լիաթոք գոռում ենք, թե առաջինն ենք, որ ընդունել ենք քրիստոնեությունը, քրիստոնեության համար Ավարայրի ճակատամարտ ենք մղել… Իրականում սակայն հպարտության ոչ մի առիթ էլ չկա:

Քրիստոնեությունը մի գեղեցիկ երազի իրականացումը չէր, այլ` մեր մղձավանջը եւ դժբախտությունը, որ ի սկզբանե մահ եւ ավեր բերեց մեր գլխին:

Ես համոզված եմ, որ երկրորդ կարծիք չի կարող լինել այս հրեշավոր ստին: Որեւե մեկը, որ կարդա Եսայի 7-րդ եւ 8-րդ գլուխները, պիտի համոզվի, որ այդ հատվածը մարգարեություն չէ Հիսուս Քրիստոսի մասին: Համոզված կարող եմ շեշտել, որ մյուս բոլոր այսպես կոչված մարգարեություններն էլ ունենալու են նույն ճակատագիրը եւ հարմար առիթով կարող ենք անդրադառնալ… չնայած, որ կարիքը չկա` նկատի առնելով, որ մենք խոսում ենք Աստվածաշնչի մասին…:

Այո, ճշմարտությունը ցավացնում է, բայց մի կարճ ժամանակով, իսկ սուտը արդեն 1700 տարուց ավելի է…

“Հայ” քրիստոնյա եկեղեցին թող հերքի այստեղ նշվածը, իսկ եթե անկարող է, ապա պետք է սկսի ապաշխարության գործընթացը: Սկսելու համար իրենց խորհուրդ կտամ արգելք չդառնալ, որ օգոստոսի 11-ը դառնա Հայ ազգի ծննդյան Տոն եւ նշվի պետականորեն ու բոլոր մակարդակներով ամենուր` Հայաստանում եւ Սփյուռքում, ու անհապաղ դուրս գալ Միջեկեղեցական Էկումենիկ Ուղեգծից` հրաժարվելով բոլոր պարտավորություններից, որին ենթակա է եւ որի դառը պտուղները արդեն իսկ ճաշակում ենք աղանդների տեսքով, ինչպես նաեւ չեղյալ համարելով այն փաստաթուղթը, որով ճանաչում են մի այլազգի ընտրյալությունը եւ որի համար պայքարելու են…

Ավարտելու համար երեւի պետք է գոհացնեմ ուշադիր ընթերցողի հետաքրքրությունը, որ պիտի ցանկանա իմանալ, թե ինչպես ավարտվեց այդ պատերազմը, որ դրդապատճառն էր այդ “մարգարեության”: Այսպես կոչված Եսայի մարգարեի եւ իր Եհովա աստծո բախտը չբերեց ու, բնականաբար, հայտնի պատճառով այդ պատմության վերջամասը կարդում ենք ոչ թե Եսայու գրքում, այլ 2-րդ Մնացորդաց գրքի 28-րդ գլխում, որտեղ տեսնում ենք, որ փոխանակ այդ 2 թագավորները ձախողվեն, ինչպես Եսային ասել էր Տիրոջ անունով, հաջողեցին: Ահազ թագավորը պարտվեց եւ կործանվեց, իր մարդկանցից 120.000-ը կոտորվեցին, Երուսաղեմը թալանվեց, իսրայելցիները Հուդայի երկրի իրենց եղբայրներից գերեվարեցին երեք հարյուր հազար կին, տղաներ ու աղջիկներ եւ բազում ավար առնելով նրանցից՝ տարան Սամարիա…

Ռաֆֆի Պապիկյան
“Հայրենիք-Սփյուռք նախաձեռնության” ղեկավար

“Լուսանցք” Թիվ 131, դեկտեմբերի 25 – 31, 2009թ

Քրիստոս Չհարյավ Ի Մեռելոց կամ Հիսուսը` տեսի՞լք, այլ` ո՞չ թե ֆիզիկական երեւույթ

April 9, 2011


Հիմա, երբ քրիստոնյա աշխարհը, ներառյալ քրիստոնեությունը առաջինը “ընդունած” հայերը, կամաց-կամաց վերադառնում են “Քրիստոսի հարության” պատճառած բերկրանքից եւ հարբած վիճակից եւ ավելի սթափ են, հարց ենք ուղղում՝ ո՞րն էր այդ նմանը չունեցող ոգեւորության պատճառը: Հիսուս Քրիստոս Աստծո որդին եւ, իհարկե, Աստվածը խաչը կրելով գնացել էր մինչեւ Գողգոթա, խաչվել բոլոր իր ստեղծած մարդկանց մեղքերի համար, որպեսզի այդ մարդկանց փրկի հավիտենական տանջանքից դժոխքում, մեռնելուց 3 օր հետո հրաշքով գերեզմանը թափուր էր գտնվել եւ Հիսուսը հարություն էր առել, աշակերտներին տեսնվել…

Այդ որ մի ծնողը, ինչքան էլ անպատասխանատու, անբարոյական, եսակենտրոն եւ ինքնասիրահարված լինի, կարող է մերժել այդպիսի հնարավորություն` “զոհողությամբ” փրկելու իր մահվան դատապարտված երեխային (խոսքը այն մասին է որ “Աստծո որդի” Հիսուսը իմանում էր որ մեռնելուց 3 օր հետո հարություն է առնելու): Երեւի միայն հոգեկան խանգարում ունեցողը կամ բացարձակ տականքը: Եթե ցանկացած ծնող նույն “զոհողություն”-ը անելու էր, ապա այդ ի՜նչ է, որ Աստված առել է եւ մի հատ էլ գլուխ է գովում: Բոլոր փառաբանությունները այդ գերագույն եւ անզուգական սիրո մասին, թե ինչպես Աստված իր միածին որդուն զոհեց, որ մարդկությունը փրկի, մեղմ ասած, չափազանցված է եւ չի համապատասխանում այդ արարքի իրական արժեքին:

Սակայն, “Քրիստոսի հարության” պատմության թերությունը վերոնշյալը չէ, թերությունը հենց “Քրիստոսի հարության” պատմությունն է:

Մ.թ.ա. 49թ. Հյուսիսային Իտալիայում մի փոքր գետի հատումը դարձավ հնագույն պատմության առանցքային իրադարձություներից մեկը: Այդտեղից վեր խոյացավ Հռոմեական կայսրությունը: Տոգորված սանձարձակ փառասիրությամբ եւ զինվորական հմտությամբ` նա կարողացավ գրավել ժողովրդի սիրտն ու հոգին եւ սպառնալ Հռոմի իշխող Սենատին, մերժեց զինաթափվել “պետության թշնամի” կոչվելու գնով, խախտեց հին հռոմեական օրենքը, ըստ որի արգելվում էր որեւէ հրամանատարի անցնել գետը բանակով, ինչը նշանակում էր դավաճանություն: Նա անցավ գետը եւ կերտեց պատմություն: Այդ հրամանատարի անունը Հուլիոս Կեսար էր, իսկ գետը՝ Ռուբիկոնը:

Որտեղից ենք իմանում, որ պատմության այս պատառիկը համահունչ է իրականությանը:
ա/ Ունենք Կայսեր խոսքը այս նյութի կապակցությամբ: Իրականում “Քաղաքացիական պատերազմ” գրքի համահեղինակն է հենց կայսրը, որ 2000 տարուց ի վեր մնում է դասական եւ ցայսօր շրջանառվում է:
բ/ Ունենք այդ իրադարձության ժամանակակից, բայց կայսեր թշնամիների վկայությունները, որոնք հաստատում են, որ, իրոք, կայսրը անցավ Ռուբիկոնը:
գ/ Կան մակագրություններ, արձանագրություններ եւ մետաղադրամներ՝ արտադրված Հանրապետական քաղաքացիական պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո, որոնք առնչվում են “Ռուբիկոնի անցում”-ին:
դ/ Համարյա այդ ժամանակի բոլոր պատմաբանները հիշում են “Ռուբիկոնի անցում”-ը՝ ներառյալ ականավոր գիտնականների գերակշիռ մասը:
ե/ Հռոմի պատմությունը չէր կարող ունենալ այն ընթացքը, որ ունեցավ, եթե կայսրը չշարժեր բանակը դեպի Իտալիա: Եթե նույնիսկ ենթադրենք, որ կայսրը հմտությամբ կարողացել էր հավատացնել, թե անցել է Ռուբիկոնը, չէր կարողանալու գրավել Հռոմը, զինվորական ծառայության կոչել իտալացի տղամարդկանց՝ Հունաստանում Պոմպեի ուժերի դեմ կռվելու համար:

“Ռուբիկոնի անցում”-ից 75-85 տարի հետո ասում են, որ մի սուրբ, ընդունված որպես բարոյականության մարմնացում, Աստծո որդի, մահվան դատապարտվեց, խաչի վրա մեռավ, թաղվեց, սակայն հաղթեց մահին եւ 3 օր հետո հարություն առավ: Նրան կոչում էին Հիսուս Քրիստոս: Ասում են, որ նա այդ քայլին դիմեց` փրկելու մարդուն հավիտենական տանջանքից:

Որտեղից ենք իմանում, որ պատմության այս պատառիկը համահունչ է իրականությանը՝ նկատի առնելով, որ վերոհիշյալ ապացույցները, որ մեզ հիմք են տալիս հավատալու, թե Կեսարը իրոք հատեց Ռուբիկոնը, իսպառ բացակայում են Քրիստոսի հարության դեպքի առումով: Ոչ մի գրություն չունենք Հիսուսի կողմից, ոչ մի արձանագրություն չկա նրա հակառակորդների կամ առնվազն չեզոք մարդկանց կողմից՝ մինչեւ այդ դեպքից 100 տարի անց: Չկա ոչ մի հարության ոչ մի ապացույց, ոչ մի կայացած պատմաբան չի հիշում այդ դեպքը մինչեւ 3-4-րդ դարը, եւ այն ժամանակ էլ հիշատակողները քրիստոնյա պատմաբաններ են լինում: Այդ մի քանիսը, ովքեր հիշատակել են դեպքից հետո 30-100 տարվա ընթացքում (այսպես կոչված Նոր կտակարանի հեղինակները…), ոչ մի աղբյուր չեն մեջբերել, ոչ մի քննադատական ուսումնասիրության չեն ենթարկել իրար հակասող տեսակետները, չունեն ոչ մի այլ գրականություն կամ աշխատանք, որով կարելի լիներ հաստատել իրենց ճշմարտացիությունը, եւ ակնհայտ է նրանց կողմնակալ լինելը համոզելու եւ մարդկանց կրոնափոխելու հարցում:

Իրականում եթե համեմատենք Քրիստոսի հարության կապակցությամբ 5 կետերը, ապա 5-ից 4-ը գոյություն չունեն, իսկ այն մեկ հատն էլ, որ մի կերպ առնչվում է հարության հետ, ոչ թե լավագույն, այլ ամենավատագույն ապացույցն է, որ գրել են մի քանի նախապաշարված, ոչ գիտական, անծանոթ եւ իրադարձության մասին լսած, այլ ոչ թե ականատես մարդիկ եւ գրել են դեպքից առնվազն 25 տարի հետո: Երեւի աշխարհում գոյություն չունի մի դեպք, որ ավելի վատ իրավիճակում գտնվեր փաստարկման տեսանկյունից, քան հարության իրադարձությունն է:

Հիսուսի հարությունը, պատմական իրողություն լինելու համար, բավարար հաստատուն հիմքեր չունի: Մի բան, որ պարտավոր էր լինելու՝ նկատի առնելով, որ մարդկության հավիտենական երջանկությունը կամ դժբախտությունը, ըստ վարկածը տարածողների, կախյալ է հենց այդ իրողությունից…

Ընթերցողը կհետաքրքրվի` ինչպես մարմնական հարության գաղափարը տարածվեց, գերիշխեց:

Առաջին քրիստոնյաները հավատում էին Քրիստոսի հոգեւոր հարությանը, որը ժամանակի ընթացքում զարգանալով վերածվեց մարմնական հարության: Խաչելության իրադարձությունից մոտավորապես կես դար հետո է, որ տեսնում ենք այդ արտառոց զարդարանքների ու չափազանցությունների մուտքը քրիստոնյաների մտածողության մեջ եւ որի, իբր հետեւանք, ծնունդ առավ մարմնական հարության գաղափարը: Ավելի հստակեցնելու համար դիմենք Բիբլիային: Առաջին անգամ Քրիստոսի հարության մասին իմանում ենք Պողոս առաքյալից (հարկ է նշել, որ այսպես կոչված Նոր կտակարանում գտնվող գրքերը ժամանակագրական հերթականությամբ տեղադրված չեն, այսինքն` 4 ավետարանները շատ ավելի ուշ են հայտնվել, քան Պողոսի գրքերը)՝ կարդալով “Ա. Թուղթ առ Կորնթացիս”-ի 15:3-8: Պողոսը իր թղթերը գրել էր 50-ականների կեսերին, այսինքն՝ ենթադրյալ հարությունից 20-25 տարի հետո:

Քրիստոս մեռաւ մեր մեղքերի համար՝ ըստ Գրքերի 4եւ թէ՝ թաղուեց եւ թէ՝ յարութիւն առաւ երրորդ օրը՝ ըստ Գրքերի 5եւ երեւաց Կեփասին եւ ապա՝ Տասներկուսին. 6ապա երեւաց միանգամից աւելի քան հինգ հարիւր եղբայրների, որոնցից շատերը կան մինչեւ այժմ. ոմանք էլ՝ ննջեցեալ եղան։ 7Եւ ապա երեւաց Յակոբոսին, ապա՝ բոլոր առաքեալներին։ 8Ամենից յետոյ երեւաց եւ ինձ՝ անարգիս:

Այստեղ չկա ոչ մի երկրաշարժ, ոչ մի խավարում կամ աստղագիտական իրադարձություն, ոչ մի հրեշտակ, կին, որ պատմություններ պատմի. կա միայն տեղեկություն առաջին քրիստոնյաների հավատամքի մասին: Վերոնշյալ մեջբերման մեջ կան 3 կարեւոր բառեր` թաղվեց, հարություն, երեւաց:

Թաղվեց-ը հունարեն էտաֆե բառի թարգմանությունն է, որ միայն նշանակում է թաղում եւ ոչ գերեզման (մնեմա) կամ դամբարան/շիրիմ (մնեմեյոն): Պողոսը չի խոսում գերեզմանի մասին, խոսում է մի մարդու մասին, ով մահացավ: Պողոսը չէր հավատում դատարկ գերեզմանի վարկածին, եւ առաջին քրիստոնյաները չեն հիշատակել այդ արտառոց զարդարանքները ու ֆիզիկական չափազանցությունները:

Գալով Հարության-ը` պետք է նշեմ, որ գործածված բառը վեր կացնել (էգեյրո) բառն է եւ ոչ հարություն (անաստասիս), որ բոլոր լեզուների թարգմանություններում պահպանվել է` բացի հայերենից եւ չինարենից: Պողոսը գործածել է վեր կացնել (էգեյրո) բառը եւ “նոր կտակարան”-ի բոլոր տեղերում այդ բառը նշանակել է հոգեւոր արթնացում կամ` միայն արթնացում:

Մատթէոսի 8:25 “Եւ աշակերտները մօտենալով՝ վեր կացրին (էգեյրո) նրան ու ասացին. “Տէ՛ր, փրկի՛ր մեզ, որովհետեւ կորչում ենք”:
Հռոմէացիներ 13:1111 որովհետեւ հիմա ճիշտ ժամն է, որ մենք քնից զարթնենք (էգեյրո). քանի որ փրկութիւնն այժմ մեզ աւելի մօտ է, քան երբոր մենք հաւատացինք։

Ամենահետաքրքիրը “Թուղթ առ Եփեսացիներ”-ի 5-րդ գլխում է, ուր Պողոսը մի շարք խորհուրդներ է տալիս քրիստոնյաներին` ինչ է թուլատրվում անել, ինչը` ոչ, ինչպես ապրել եւ այլն, ընթացքում ասում է հետեւյալը – Եփեսացիներ 5:14-”Վեր կաց(էգեյրո) դու, որ ննջում ես, կանգնիր մեռելների միջից, եւ Քրիստոս պիտի լուսաւորի քեզ”:
Ինչպես նկատեցինք, նորից գործածվում է էգեյրո-ն եւ ոչ թե անաստասիս-ը: Պարզ է, ոնց կարելի է ապրող եւ շնչող մարդուն հրաման տալ, որ հարություն առնի: Պողոսը նույնիսկ չի էլ մտածում, որ այդ բառը կարող է առնչվել մարմնական հարության հետ:

Գալով երեւաց-ին, այդ հունարեն (օֆտհե) բառի թարգմանությունն է, որ նշանակում է տեսիլք: Պողոսը նույն բառն է ասում` նկարագրելու Հիսուսի երեւալը թե իրեն, թե աշակերտներին: Հիսուսը Պողոսին ֆիզիկապես չի երեւացել, ինչից ենթադրում ենք, որ մյուսներին երեւալը այլ կերպ էր: Ավելին, Պողոսը մի քիչ անդին “Ա. Թուղթ առ Կորնթացիս”-ում ասում է` 50Բայց այս եմ ասում, եղբայրնե՛ր, որ մարմին եւ արիւն Աստծու թագաւորութիւնը ժառանգել չեն կարող”: Հստակ է` Հիսուս հարյավ հոգեւոր առումով, այլ ոչ` ֆիզիկական կամ մարմնական:

Առաջին գրությունը հարության վերաբերյալ` չկա դատարկ գերեզման, չկա ֆիզիկական հայտնություն: Ընթերցողը կարող է հարցնել – եթե Հիսուսի մարմնական հարությունը իրականությանը չի համապատասխանում, այլ միայն հոգեւոր առումով պետք է ընդունել, ապա ինչպես բացատրել Հիսուսի աշակերտների վստահությունը, ովքեր համբերությամբ տարան բոլոր տեսակի զրկանքներ, մահը իրենց հավատի համար: Եթե Հիսուսի մարմնական հարությունը իրականությանը չի համապատասխանում, եւ գերեզմանը դատարկ չէր, ապա ինչու այդ օրվա քրիստոնյաների հակառակորդները ցույց չտվեցին նրա մարմինը` ասեկոսեները մեկընդմիշտ դադարեցնելու համար:

Ասենք: Ավետարանները գրված են 70-100թ.: Ենթադրենք, որ գրողները Հիսուսի իսկական աշակերտներից էին եւ նրանց ամենափոքրի տարիքը 25 էր, երբ հանդիպեցին Հիսուսին:
Հետեւաբար, նրանք պետք է լինեին 60-90 տարիքի սահմաններում, երբ “նստեցին” գրելու:
Դժվար է պատկերացնել, որ մի դարում, երբ կյանքի տեւողությունը 50-ից ցածր է, այդ աշակերտները կարողացել էին հետապնդվել, չարչարանքի ենթարկվել եւ ապրել այնքան երկար ու դեռ հասցնել գիրք էլ գրել: Ավելի տրամաբանական է հավատալ, որ այդ գրքերը գրվել էին հավատացյալների հաջորդ սերնդի կողմից եւ, հետեւաբար, ականատեսների վկայություններ չեն: Մատթէոս, Մարկոս, Ղուկաս եւ Հովհաննես անունները հետո են ավելացվել անանուն գրքերին եւ ներկայացվել որպես հեղինակներ` այն տպավորությունը թողնելու, որ դրանք ականատեսների վկայություներ են: Ավելին, ոչ մի “ավետարան” կամ “թուղթ” չի նշում որեւէ մեկի, ով զոհվել է` հավատալով Հիսուսի ֆիզիկական հարությանը: Այն միակ երկու մարտիրոսները, ովքեր նշված են “գործք առաքելոց”-ում, Ստեփանոսն ու Հակոբոսն էին: Ստեփանոսը Հարության վկա չէր, այլ հետագայում կրոնափոխված, որ սպանվեց ոչ թե հավատի, այլ` կեղծ մեղադրանքի պատճառով: Նրա վերջին խոսքերից էր այն, որ Հիսուսը Փրկիչն է, որ գտնվում է երկնքում, նա իբրեւ թե տեսավ Հիսուսին, որ վստահաբար տեսիլք էր, այլ ոչ ֆիզիկական երեւույթ, քանի որ իրենից բացի, նրանք, ովքեր իր մոտն էին, չտեսան, եւ ոչ մի պատճառ չկա հավատալու, որ մյուս տեսնողները մարմնավոր Հիսուսին էին տեսնում:

Հակոբոս առաքյալի մահվան պատճառը թեեւ չի նշվում, բայց կա մի անկախ տեղեկություն Ժոզեֆոսի “Հրեաների պատմություն” գրքում, ուր նշվում է, որ նա մահացավ` խախտելով հրեական օրենքը: Հաջորդ մարտիրոսության մասին իմանում ենք 2-րդ դարավերջում, երբ անանուն քրիստոնյաները վառվեցին Ներոնի կողմից, այլ ոչ թե Հիսուսի ֆիզիկապես հարությանը հավատալու համար: Նույնիսկ հստակ չէր, թե ինչին էին հավատում: Հակոբոսից զատ հիմնական ականատեսների ճակատագրի մասին, բացի լեգենդներից, մի քանի դար հետո էլ հստակ տեղեկություն չկա:

Գալով թափուր գերեզմանին` հարկ է նշել, որ առաջին քրիստոնյաները ակնածանքով չէին նայում այդ մտքին, որ ապացուցում է, որ այն գոյություն չուներ: Ավելին, թաղումից առնվազն 7 շաբաթ հետո էր, որ հարության մասին քարոզվեց պենտեկոստի ժամանակ, եւ այդ լուրի բացահայտումը պահանջում էր առնվազն մի քանի ամիս. այդ ընթացքում ի՞նչ էր լինելու դիակի հետ, եթե հաշվի առնենք տեղի կլիման: Լազարոսի դիակը նեխել էր 4 օր հետո: Եթե ենթադրենք, որ փորեցին, գտան եւ ցուցադրեցին աշակերտներին, ապա ո՞վ է երաշխավորում, որ նրանք հավատալու էին, որ այդ փտած կմախքը նրանց Տերն ու Փրկիչն է: Լավ, եթե այդպես է, ապա ինչպե՞ս բացատրել քրիստոնեական կրոնի ծնունդը եւ վիթխարի ու արագընթաց տարածումը աշխարհով մեկ:

Նրանք, ովքեր ասում են, թե չկա կրակ առանց ծխի, ուրեմն քրիստոնեությունը չէր կարող տարածվել, եթե չլինեին հաստատուն հիմքեր: Այդ պարագայում պետք է ընդունել, որ կան շատ կրոններ, որոնք տարածված են եւ ունեն բազմամիլիոն հետեւորդներ ու հավատում են, որ ունեն ճշմարտությունը:

Հիսուսի աշակերտները իրենց ունեցվածքից հրաժարվել էին` հետեւելու Հիսուսին` հավատալով, որ իրենց Փրկիչը երկրի վրա թագավորություն է հաստատելու, որը… չիրականացավ: Հիսուսը մեռավ, ինչի պատճառով ստեղծվեց իմացական աններդաշնակություն: Հետդարձի ճանապարհ չունեին եւ` սկսեցին “տեսնել” Հիսուսին` իրենք իրենց համոզելով, որ իրենց հավատքն առ Հիսուս ի վերջո զուր չէր… Ասվածը պարզ վերլուծություն չէ, կատարվում է բոլոր կրոնների հետ: “Եհովայի վկաներ” աղանդը կանխագուշակեց, որ Հիսուսի երկրորդ գալուստը տեղի է ունենալու 1914թ., բայց երբ չեղավ, ասացին, թե մի փոքր թվաբանական սխալ են թույլ տվել, եւ գալուստը լինելու է 1925թ.: Հետո` 1975թ…. Այն դեպքում, երբ մարդիկ ամբողջ ունեցվածքը վաճառել էին եւ սպասում էին փրկչին… 1980-ականների սկզբում 800հզ. վկաներ լքեցին իրենց կազմակերպությունը այն ժամանակվա ղեկավարի զարմիկի հետ: Ի՞նչ փոխվեց: Ոչինչ: Գոնե մեր հայրենաբնակ ազգակիցները լավ գիտեն, հանդիպած կլինեն “բարի լուրը” ավետողներին, ովքեր ոչ թե հետդարձ չեն ապրում, այլ դարձել են ամենամեծ աղանդներից մեկը մեր երկրում…

Ամեն ոք չէ, որ կարող է դիմակայել իր հավատի չիրականացմանը եւ դրա առաջացրած հիասթափությանը, երբ վտանգել է ամեն ինչ կրոնական հավատի համար ու այրել հետդարձի կամուրջները: Այսպես է ուրիշ կրոնների համար: Այսպես էր քրիստոնեության համար:

Ահավասիկ Քրիստոսի “հրաշափառ” հարության պատմությունը: Մի պատմություն, որ կարելի էր համարել հրաշալի գեղարվեստական ստեղծագործություն, եթե այն չլիներ ողբերգական մեզ համար: Երկու անգամ ցեղասպանության ենթարկվեցինք` 301թ., երբ խաչը մեզ մոտ հասավ եւ օգտագործվեց որպես սուր եւ մյուսը` 1915թ.` իբր հետեւանք 301թ. ցեղասպանության: Հայը դարձել էր անճանաչելի: Աստվածամարդ հայը, որ Հայկական բարձրավանդակի տերն ու տիրականն էր` շնորհիվ իր արի ռազմիկների, ովքեր հարգվում էին նույնիսկ թշնամու կողմից, դարձել էր հլու հնազանդ գառ…

Բայց ամեն ինչ կորած չէ: Հայի գենը արթնանում է:

Քրիստոս չհարյավ ի մեռելոց, բայց արորդիները վերադառնում են:
Հաստատ:

Ռաֆֆի Պապիկյան
Հայաստան-Սփյւոռք կապերի նախաձեռնության ղեկավար

“Լուսանցք” թիվ144, ապրիլի 9-15 2010թ.

Քրիստոնեության իրական դեմքը կամ՝ո՞վ էր ի վերջո Գրիգոր Լուսավորիչը

April 9, 2011

Լեո Հայ կղերական դիվանագիտություն -1

Պիտի որոնենք, փնտրենք, գտնենք մեր դժբախտությունների իրական պատճառները, ճանաչենք մեր իրական վերքերը, ախտորոշենք մեր ժողովրդի հոգին, որից հետո միայն կարող է խոսք լինել բուժումի մասին”: (Նժդեհ)

Ո՛վ հայրեր, ո՛վ պապեր, այս գավաթը խմում եմ, բայց առանց նվիրելու ձեր ոսկորներին: Եթե դուք այս վանքերի տեղը, որոնցով լիքն է մեր երկիրը, բերդեր շինեիք, եթե դուք սուրբ խաչերի և անոթների փոխարեն, որ սպառեցին ձեր հարստությունը, զենքեր գնեիք, եթե դուք այն անուշահոտությանց տեղ, որ խնկվում են մեր տաճարներում, վառոդ ծխեիք, այժմ մեր երկիրը բախտավոր կլիներ:

Մեր երկիրը չէին քանդի, մեր որդիքը չէին կոտորվի և մեր կանանց չէին հափշտակի…

Վանքերից ծագեց մեր երկրի կործանումը, նրանք խլեցին մեր սիրտը և քաջությունը, նրանք ձգեցին մեզ ստրկության մեջ, սկսած այն օրից, երբ Տրդատը թողեց իր սուրը և թագը, վերցրեց խաչը և մտավ Մանյա այրը` ճգնելու…

Ո՛վ Հայոց հին աստվածներ, ո՛վ Անահիտ, ո՛վ Վահագն, ո՛վ Հայկ, նվիրում եմ այս բաժակը Ձեր սուրբ հիշատակին, դուք փրկեցեք մեզ…

Րաֆֆի

Ներածություն

Հայ կղերական դիվանագիտությունը հայ պատմական բոլոր շարժումների մեջ կենտրոնական դիրք բռնած ամենաուժեղ գործոնն էր, անպատասխանատու, ինքնակամ մի կարգադրիչ ու հրամանատար: Եվ մենք ամենից առաջ այդ հիմնարկությունը պիտի տեսության առարկա դարձնենք՝ նրա էության հետ ծանոթանալու համար:

Առաջին անգամ մենք ենք, որ ձեւակերպում ենք մի այսպիսի արտահայտություն-հայ կղերական դիվանագիտություն, իբրեւ մի անվանում, որ կարծում ենք միանգամայն ի վիճակի է բնորոշիչ լինելու հայոց

պատմության մի չափազանց կարեւոր առանձնահատկության. այդ այն իրողությունն է, որ հայ ժողովրդի քաղաքական վիճակի տնօրինումը, ասել է՝ նրա դիվանագիտությունը, նրա դիպլոմատիան հայ հոգեւորականության ձեռքին է գտնվել, եղել է նրա դասակարգային մենաշնորհը:

Այդ խոշոր երեւույթը, որ պիտի քննական գնահատման ենթարկվի, ինչպես ասվում է հասարակորեն՝ կարմիր թելի պես անցնում է մեր պատմության միջով, եւ եթե պետք է որոնել նրա տեւողությունը, մենք կարող ենք ամենայն հեշտությամբ մատնանշել այն կետը, ուր վերջանում է այդ կարմիր թելը: Այդ՝ 1920թ. նոյեմբերի վերջն է, երբ Հայաստանի մի մասը, հազիվ ազատվելով համաշխարհային պատերազմի բերած ընդհանուր փլուզումից, մտավ Խորհրդային հանրապետությունների Միության մեջ:

Իսկ կարմիր թելի սկի՞զբը: Նրան դեռ պետք է որոնել, եւ մենք կզբաղվենք այդ որոնումով, առանց, սակայն, ընդարձ ակորեն մանրամասնությունների մեջ մտնելու: Մեզ անհրաժեշտ է հիմնավորել “Հայ կղերական դիվանագիտություն ” տերմինի հաստատուն եւ տեւական պատմականությունը:

Հայ կղերական դիվանագիտություն

Հայոց պատմության նախաքրիստոնեական կամ հեթանոսական դարերում մենք, ճիշտ է, տեսնում

ենք կղերի ուժեղ եւ իր հարստություններով խիստ հեղինակավոր կազմակերպություն, բայց նյութ չունենք դատելու համար, թե պաշտամունքի սեփականատեր լինելուց ավել, ի՞նչ էր նա, պետական ի՞նչ հանձնառություններ էր կատարում: Իհարկե, քրմական դասակարգը, իբրեւ միակ գրագետ տարրը պետության մեջ, պիտի խոշոր մասնակցություն ունենար ներքին եւ արտաքին հարաբերությունների մեջ: Բայց հարցը գրագրի, կամ հին պաշտոնակոչումով դիվանադպրի մասին չէ, այլ լիազոր հրամա-

նատարի մասին: Շատ հավանական է թվում, որ հեթանոս կղերը պետության ճակատագիրը անկախաբար եւ միանձնորեն վարելու արտոնության տեր չէր: Հայաստանում, ինչպես նաեւ առհասարակ հեթանոսական աշխարհում, թագավորող անձը կամ տոհմը միացնում էր իր մեջ եւ քրմապետությունը, հետեւաբար մեհյանի ազատ եւ ինքնամփոփ աշխարհավարության մասին

խոսք լինել չի կարող: Հայ հեթանոս կղերը քաղաքական իշխանության հլու հպատակ է եղել եւ այս ապացուցում են քրիստոնեության մուտքի առաջին դարում գործած մի շարք հոգեւորականներ, որոնք, նախկին քրմեր էին կան քրմական սերունդներ: Խոսել, ուրեմն, հայոց պատմության այս առաջին շրջանի՝ հեթանոսականի մասին, կարիք չկա մեր այս նյութի տեսակետից:

Մեզ մատչելի բոլոր տվյալները միաբերան թելադրում են, թե հայ կղերական դիվանագիտությունը մեկն է այն արդյունքներից, որ տվեց հայ ժողովրդին IV դարը, ավատական հեղաշրջման այն չափազանց նշանավոր ժամանակաշրջանը, որ սահմանաբաժան դարագլուխ է ներկայացնում տնտեսական երկու խոշոր ձեւերի՝ անասնապահական կամ արոտային եւ երկրագործական

կամ հովտային դրությունների հակամարտությունների մեջ1: Ավատականության կատարյալ եւ ջախջախիչ հաղթանակը բերող մի խորունկ հեղաշրջում էր այդ, որ նոր ճակատագիր, մի գյուղական-ճորտային երկրի ճակատագիրն էր ընդհանրացնում ամբողջ հայկական բարձրավանդակի վրա:

Հայ անցյալի այս բազմաբեղուն եւ վճռական կերպարանափոխումը եթե ոչ միանգամայն կախված էր, գեթ շատ հզոր եւ անդիմադրելի մղումներ էր ստանում այն մեծ քաղաքական, համաշխարհային նշանակություն ունեցող փոփոխություններից, որոնք III դարի կեսից մինչեւ IV դարի կեսը տեղի ունցան Առաջավոր Ասիայում, այլակերպելով դիրքերն այդտեղ տիրապետող երկու մեծ պետությունների՝ Հռոմի եւ Իրանի եւ նրանց մեջ եղած փոխհարաբերությունները: Իրանում ջնջվում էր պարթեւների թագավորությունը, որ տոհմատիրական ցեղային դրությունից անցել էր ավատական տնտեսակարգին եւ ամբողջ այդ ահագին պետությունը հպատակվում էր Սասանյան ցեղին, որ պետական աշխարհավարության հիմք էր դարձնում ազգայնական զրադաշտական կրոնը, ընդգրկելով ռազմատենչ քաղաքականություն, մանավանդ Հռոմի դեմ եւ վերականգնելով այդ հին համառ պատերազմը, որի նպատակն էր դարձյալ հինը՝ դուրս մղել Հռոմը Միջերկրական ծովի արեւելյան ավազանից եւ վերահաստատել այնտեղ պարսկական տիրապետությունը: Հռոմն էլ, իհարկե, իր հին նվաճողական ավանդույթներին էր հետեւում եւ, ինչպես միշտ, ասիական ռազմադաշտի առաջավոր դիրքեր էր նկատում Հայաստանն ու Միջագետքը: Եվ, ինչպես այս կրկնվել էր հնուց, այդ երկու սահմանաբաժան դիրքերն էլ, Հայաստան, թե Միջագետք, ձեռքից ձեռք էին անցնում, մերթ Հռոմին եւ մերթ Իրանին, նայած թե ինչ էր բերում պատերազմական բախտ կոչված բանը:

Հայաստանը՝ երկու վիթխարի մրցակիցների մեջ տրորվող մի թույլ կազմակերպություն, անկախություն, իսկական մտքով, չուներ, այլ կազմում էր փոխարքայություն մերթ Հռոմի եւ մերթ Իրանի տիրապետության տակ եւ համապատասխան այս փոփոխության, ենթարկվում էր Իրանի եւ Հռոմի ոչ միայն քաղաքական, այլեւ տնտեսական ազդեցության: Ի՞նչ կարող էր նա ստանալ իր այդ դիրքերից:

Պարթեւական Իրանը շատ մոտ էր Հայաստանին՝ հարազատության կապերով կապված, շնորհիվ այն քաղաքական կազմակերպության, որ նա տվել էր հայերին: Այդ կազմակերպությունը թագավորություն

էր, պարթեւական կերպարանքով: Իրենց ահագին պետությունը պարթեւական շահերը կառավարում էին ոչ թե խիստ կենտրոնացման եղանակով, ինչպես անում էին Աքեմենյան դինաստիայի շահերը, այլ տեղական լայն ինքնավարությունների կամ փոխարքայությունների համակարգով: Այդպիսի

փոխարքայություններ պարթեւ թագավորներն ունեին Իրանի պետության ցանկացած կողմերում՝ մինչեւ 18, եւ դրանցից մեկն էլ՝ Հայաստանը: Այդ գրավումները, որոնց ծանրության կենտրոնը կազմում էր Արաքսի միջին հոսանքը կամ Արարատյան երկիրը, նկարագրում էին իբրեւ “եկան, գրավեցին, նստեցին, հետո էլի գնացին, էլի եկան”, եւ այսպես շարունակ: Կարծես Հռոմի լեգեոնները զինվորական զբոսանք էին կատարում, կամ այնքան կարոտ էին դափնիների, որ այդքան հեռու եւ դժվարին արշավ էին հանձն առնում: Եթե այսօր Գառնի գյուղի մոտ մնացել են հռոմեական ավերակների սքանչելի բեկորները, այս միայն այդ է նշանակում, որ հռոմեական արվեստի բոլոր սրբություններով կառուցված

տաճարը եւ նրա շուրջը տարածված մեծ կայանը ունեցել են միակ նպատակ՝ վայելելու երկու քայլի վրա հորդահոս վազող աղբյուրի պաղ ջուրը:

Ոչ, այսպես չէր դարավոր իրողությունը: Հռոմեական իմպերիալիզմը ծնեցրեց Հռոմի կապիտալիզմը, որպեսզի դառնա նրա սպասավորը եւ աշխարհից աշխարհ ընկնելով, շահեր նվաճի նրա համար: Հռոմի բանկիրները, կապալառուները եւ մատակարարները՝ ահա ովքեր էին հռոմեական լեգիոնների քայլեցնողները: Հարկավոր էին օտար մարզեր՝ սրանց գաղութավորելու, շահագործելու համար: Եվ բանակի հետևից դեպի օտար երկրներ էին շարժվում կապիտալիստական տզրուկների ամբողջ բանակներ, որոնք ունեին տեսակտեսակ հանձնառություններ՝ հարկերի հավաքում, գերիների առեւտուր, տեղի հողային հարստությունների, արդյունաբերական ձեռնարկությունների շահագործում եւ այլն եւ այլն: Եվ այս բոլորը պիտի հովանավորեին եւ պաշտպանեին երկրներ գրաված հռոմեական զորքերը: Թե որքան բազմաթիվ էին զինվորական արշավներին հետեւող այս վայելողների ոհմակը, կարելի է հետեւեցնել այն հանգամանքից, որ երբ Հռոմի ոխերիմ թշնամի Միհրդատ Պոնտացին

հրաման արձակեց ոչնչացնել Փոքր Ասիայի բնակիչ հռոմեացիներին, այդ երկրի զանազան համայնքներում ջարդվեցին 80.000 իտալացիներ: Այնուհետեւ այս հռոմեական ջարդը մի տեսակ սովորություն էր դառնում Ասիա նահանգում: Կովկասի լեռներից իջնում էին ցեղեր եւ մասնակի կոտորածներ էին սարքում այս եւ այն քաղաքներում: Այս արյունահեղություններն ապացույց էին, թե մինչեւ որ աստիճան կատաղի էր տեղական ազգաբնակչությունը դեպի եկվոր շահագործողները եւ մյուս կողմից էլ, թե որքան այդ շահագործողները կարոտ էին լեգիոնների արթուն եւ եռանդուն պաշտպանության, որ եւ դառնում էր կապիտալի ձեռքին գտնվող հռոմեական կառավարության գլխավոր հոգսերի առարկա:

Այս կողմից ուսանելի եւ հետաքրքրական են այն խրատները, որ տալիս էր կապիտալիստական խավերի գաղափարախոս Կիկերոնը Հայաստանը նորից նվաճած Պոմպեոսին, երբ սա, կապիտալիստական դասակարգից առաջ քաշված, գնում էր փոխարինելու Լուկուլլոսին, որ արիստոկրատ դասակարգին էր պատկանում եւ որ, չնայած իր փայլուն հաղթություններին, պաշտոնանկ էր եղել իր զինվորների ձեռքով, շնորհիվ այն պրոպագանդի, որ տարածել էին բանակի մեջ Հռոմից գնացած կապիտալիստական գործակալները: Կիկերոնը հիշեցնելով Պոմպեոսին, թե որքան մեծ կարեւորություն ունի Ասիա նահանգն իր բնական հարստություններով, զարգացած երկրագործությամբ, ընդարձակ արոտատեղիներով եւ արտահանության համար օգտակար արդյունաբերությամբ, դարձնում էր նրա ուշադրությունը այն անապահովության վրա, որ տիրում էր այնտեղ եւ առաջ էր բերում այն դրությունը, որ մարդիկ վախից թողնում էին իրենց տներն ու դաշտերը, եւ այսպիսով վնասվում են պետական գանձարանը, կամ ավելի ճիշտ գանձարանի գործակալ եւ հարկահավաքության մեջ իրենց համար հարստություններ դիզող կապալառուները, որոնց Հռոմի հռչակավոր հռետորն անվանում էր “հոգեւոր եւ պատվավոր”, գտնում էր, որ “ամենից առաջ սրանք պիտի վայելեն գլխավոր հրամանատարի խնամոտ ուշադրությունը, քանի որ նրանք իրենց դրամական գործողություններն ու կապիտալները տարել են այդ երկրները, իսկ սրանց շահերը ինքնըստինքյան արժանի են ձեր ուշադրությանը: Իրավ, եթե մենք արդարացի կերպով արքուն ական հասույթների մեջ տեսել ենք մեր պետության զարկերակները, նույնքան արդարացի կերպով անվանել ենք այն դասակարգը, որ վարում է այդ հասույթները, մյուս դասակարգերի գոյության երաշխիք: Բայց բացի դրանից մյուս դասակարգերի անդամներն էլ, նախաձեռնող եւ գործունյամարդիկ, մասամբ իրենք են դրամական շրջանառություններով զբաղվում Ասիայում, ուստի իբրեւ բացականեր, իրավունք ունեն ստանալու ձեր աջակցությունը, մասամբ էլ մեծ կապիտալներ են տեղավորել այդ նահանգում: Այսպիսով ինքը՝ մարդասիրությունը պահանջում է ձեզանից, որ դուք փրկեք մեր այնքան բազմաթիվ համաքաղաքացիներին ձախորդությունից, բայց անկախ այս ամենից, ձեր խոհականությունը պիտի թելադրի ձեզ, թե այդքան քաղաքացիների քայքայումը չի կարող անհետ անցնել եւ մեր պետության կյանքի համար: Իհարկե կարելի է առարկել, թե նրանց կորցնելուց հետո մենք կարող ենք հաղթությունների ճանապարհով վերադարձնել մեր եկամուտները, բայց նախ այս բանի մեջ օգուտ քիչ կա, որովհետեւ նախկին ընկերությունները քայքայվելով ի վիճակի չեն լինի վերցնել նրանց կապիտալը, իսկ ուրիշ ընկերություններ վախից մոտ չեն գա, հետո նաեւ մենք պետք է լավ հիշենք, թե ինչ սովորեցրեց մեզ հենց այս իսկ Ասիան եւ ինքն այդ Միհրդատը ասիական պատերազմի սկզբում, լավ որ այդ դասը մեզ չափազանց թանկ նստեց. երբ այդ միջոցին բազմաթիվ քաղաքացիներ կորցրին Ասիայում մեծամեծ կապիտալներ, Հռոմում վճարումն երը կանգ առան եւ բոլոր կուրսերն ընկան: Ուրիշ կերպ չէր կարող լինել, անկարելի է, որ մի պետության մեջ շատ քաղաքացիներ կորցնեն իրենց կարողությունը, չքաշելով այդ խորտակման մեջ ուրիշ անձանց, զանգվածներ: Պաշտպանեցեք ուրեմն այդ վտանգից մեր պետությունը եւ հավատացեք, եթե ոչ ինձ, գոնե ձեր սեփական աչքերին, Հռոմի կուրսերը, Հռոմի դրամական գործողությունները, որոնք կատարվում են այստեղ, ֆորումում, սերտ եւ օրգանական կապակցության մեջ են գտնվում Ասիայում կատարվող դրամական շրջանառությունների հետ, այս վերջինների խորտակումը չի կարող չքաշել առաջիններին էլ միեւնույն անդունդի մեջ”:

Ահա թե ինչ է նշանակում լինել հռոմ եական նահանգ: Նվաճումը զինվորական չէր, այլ գերազանցորեն տնտեսական եւ հռոմեական զինվորը հռոմեական կապիտալի պահապանն էր: Այսպիսով շահագործվող գաղութը հարյուրավոր կենսական թելերով կապված էր տնտեսության կենտրոնի հետ եւ հռոմեական աշխարհածավալ պետության հրամանատարը Հռոմի բորսան էր, նրա ֆորումը:

Հայաստանը Ասիայի նահանգին սահմանակից էր եւ նրանից պակաս կարեւորություն չուներ եւ ոչ միայն ռազմագիտական, այլ մասնավորապես նաեւ տնտեսական տեսակետից: Լինելով հռոմեական իմպերիալիզմի առաջավոր պահակն Արեւելքում, որ ապահովում էր տիրապետության հնարավորությունը Եփրատ-Տիգրիսյան հովտի վրա մինչեւ Պարսից ծոցը, նա միաժամանակ իր մեջ ուներ սեփական, տեղային հարստության այնպիսի աղբյուրներ, որոնք չէին կարող չգրավել հռոմեական զինվորներին կրնկակոխ հետեւող հռոմեական կապիտալները: Հռոմեական զինվորական գրավումը ամբողջ Հայաստանը չէր բռնում, այլ նրա մի մասը, եւ եթե այդ մասը Արարատն էր եւ ոչ թե մի այլ նահանգ, այս էլ հենց նույն այդ պատճառով, որ նույն այս նահանգը, եւ ոչ մի այլ ուրիշը, դարձել էր հայ պետության կենտրոն, այն էլ նրա տնտեսական առաջնակարգ կարեւորության պատճառով: Այստեղ էր, որ նստեց Հռոմի զինվորական գրավումը եւ այնքան ամուր, որ անհրաժեշտություն համարվեց Գառնիի փոքրիկ, բայց մեծածախս տաճարի դժվար իրագործելի կառուցումը:

Եվ զինվորական գրավման հետ Արարատյան երկրում ամուր նստում էր նաև Հռոմի կապիտալիստական գրավումը, որի տրամադրության տակ էին մտնում իր բերրիությամբ հռչակված հողի բազմազան մշակույթները: Եթե Ասիա նահանգում Հռոմի տնտեսական հենարաններից գլխավորների թվում էին գորգագործության խոշոր գործարանները և ոսկեհուռ դիպակների արվեստագործությունը, Հայաստանն էլ հայտնի էր իր գորգերով, իսկ ոսկեթել դիպագործությամբ արաբական շրջանում հռչակված էր Դվին քաղաքը, որի գործվածքներն ամբողջ Արևելքում կրում էին «հայկական ապրանք» անունը, մի հռչակ, որ անշուշտ չէր կարող միանգամից ստեղծվել, այլ արդյունք էր դարերի արհեստագիտական զարգացման: Մեզ այստեղ կարիք չկա մանրամասնելու, թե արտահանության ուրիշ ինչ արժեքավորություններ կարող էր օգտագործել Արարատյան երկրում նստած հռոմեական կապիտալը, բավական է հիշել մեկը` որդան կարմիրը:

Այսպիսով մենք ունենք մեր առջև մի չափազանց խոշոր կենսական երևույթ` եվրոպական կապիտալը հայ ժողովրդի մեջ, նրա երկրում: Այս կապիտալը միայն կեղեքել, տանել չգիտեր, այլև տնտեսկան միջավայր կազմակերպել` համապատասխան իր շահագործման, արդյունավորման պահանջների: Այս նշանակում էր հռոմեական կարգերի ներածում Հայաստանի մեջ, որ մինչև հռոմեացիներին ճանաչելը գտնվում էր Իրանի տնտեսավարական կարգերի խիստ ազդեցության տակ: Քաղաքական ազդեցությունների խիստ մրցակցության հետ զուգընթացաբար գնում է և տնտեսական ազդեցությունների մրցակցությունը: Գերակշռողը հանդիսանում է, իհարկե, եվրոպական մեթոդը, իբրև ավելի բարձրը և ուժեղը: Բայց նա ուներ և իր տկար կողմը, և այդ այն էր, որ կապված լինելով հռոմեական կապիտալի հետ, կապվում էր և հռոմեական զինվորական գրավման տարածության հետ, անկարող թևակոխելու այնպիսի հողամասեր, ուր հռոմեացի զինվոր չկար: Այս նշանակում էր, որ Հայաստանի ամբողջ տարածության վրա միայն Արարատյան երկիրն էր տնտեսական նոր երևույթի կրկես դառնում, ուրեմն և մի տեսակ բացառություն` հայ համատարած իրականության մեջ:

Արդ, դիմելով այդ բացառությանը հատկանշող տնտեսական ձևերին, մենք տեսնում ենք ամենից առաջ քաղաքային տնտեսության խիստ զարգացումը մի համեմատաբար փոքր տարածության վրա, բայց անշուշտ աչքաթող չէր արվում և կապիտալիստական գյուղատնտեսությունը, որին հոժարությամբ նվիրվում էին հռոմեացիներն օտար երկրներում, ընտրելով դրա համար նվաճողի, իհարկե, իրավունքով, ամենալավ և բերրի հողաբաժինները: Աշխատանքի հիմք չէր կարող չլինել այն, ինչ գործ էր ածում ամբողջ հին աշխարհը, այն է` ստրկությունը:

Հայ ժողովրդի կյանքի վաղ արշալույսին մենք տեսնում ենք նրան տնտեսական զարգացման ցածր աստիճանի վրա` խորունկ տոհմատիրական նախնականության մեջ: Քսենոֆոնը չտեսավ և ոչ մի քաղաք Հայաստանում: Հետագա զարգացման ընթացքում, մանավանդ հելլենահռոմեական աշխարհի հետ ունեցած շփումների հետևանքով, անհրաժեշտ է դառնում քաղաքային տնտեսությունը, բայց որովհետև ժողովուրդը տնտեսապես զարգացած չէր քաղաքային տարր դառնալու չափ, ուստի հայ թագավորները, Արտաշես և Տիգրան, լցնում էին իրենց մայրաքաղաքները` Արտաշատ և Տիգրանակերտ, օտարազգի ազգաբնակչությամբ, առաջինը` մարերով և երկրորդը` հույներով և հրեաներով: Մանավանդ վերջիններս դառնում էին խոշոր ներգաղթերի առարկա և լրացնում էին քաղաքային տարրի պակասությունը Հայաստանի մի քանի վայրերում, առանձնապես Արարատյան երկրում: Հռոմեական կառավարությունը, նախանձախնդիր քաղաքային տնտեսության զարգացման և ծավալման, խրախուսում էր այդ հրեական ներգաղթերը և հենց այդ նպատակով էր երևի, որ նա հայ թագավորական գահի վրա նստեցրեց մի քանի թագավորներ, որոնք հրեական ծագում ունեին և կրում էին Տիգրանի անունը: Հրեական տարրն իր խոշորագույն մասով կենտրոնանում էր այն քաղաքներում, որոնք գտնվում էին Արարատյան երկրի միջից գնացող հռոմեական մեծ ռազմական ճանապարհի վրա, որ միաժամանակ նաև Հռոմի կապիտալների ճանապարհն էր: Նա սկսվում էր Արտաշատից, ընդունում էր իր մեջ Նախիջևանի մեծ առևտրական ուղին, գնում էր Վաղարշապատ, այնտեղից Երվանդաշատ` Ախուրյան գետի վրայով, ուր անցնում էր Արաքսի աջ ափը և բարձրանալով Բարթողյան լեռնանցքներով, իջնում էր Արևելյան Եփրատի (Արածանի) հովիտը, ուր գտնվում է Զարեհավան քաղաքը և գնում էր դեպի Բասեն և Կարին:

Քաղաքային տնտեսության (առևտուր, արդյունաբերություն) այս արտակարգ զարգացումը Արարատի մեջ խոշոր նշանակություն ուներ նաև երկրի քաղաքական և վարչական կազմակերպության տեսակետից: Ամբողջ պետությունը ավատական, այսինքն գավառական հատվածականության հիմքերի վրա էր կառուցված: Կենտրոնական իշխանությունը, որ պիտի կապ հանդիսանար այդ բազմաթիվ առանձնահատկությունների մեջ, ինքն էլ մի ավատական մարմին էր և նրա ներկայացուցիչը, որ ամենայն հայոց թագավոր էր կոչվում, իր նյութական միջոցներով շատ չէր տարբերվում մի առաջնակարգ նախարարից: Նրա կալվածքների մեծագույն մասը գտնվում էր Արարատում, և այս հարստությունը չէր կարող պահել նրան` մի թագավորի` թեկուզ համեստ դիրքում, եթե չլինեին առևտրա-արդյունաբերական այն կենտրոնները, որոնց անունները թվեցինք վերևում և որոնց վրա էլ հենվում էր կենտրոնական իշխանությունը: Այս դրությունը շահավետ էր թե՛ Հռոմի և թե՛ պարթևական Իրանի համար, որովհետև Արարատի թագավորը մերթ մեկի, մերթ մյուսի վասալն էր, երբեմն` երկուսինը միասին, հետևաբար և նրանց օգուտն էր, որ այդ վասալը լինի իրենց հպատակ ավատականությունից բարձր` իր ուժով ու դիրքով, որպեսզի կարողանա կարգ պահպանել այդ կալվածատերերի կենտրոնախույս ըմբոստ ձգտումների մեջ:

Թե ինքը, Արարատյան արքունիքն էլ լավ ըմբռնում էր քաղաքային տնտեսության մեծ նշանակությունն իր իսկ շահերի տեսակետից, ցույց էր տալիս նույնանման առևտրա-արդյունաբերական կենտրոնի` Զարիշատ քաղաքի գոյությունը հռոմեական մեծ ռազմա-կապիտալիստական ճանապարհից դուրս, Ալիհովիտ գավառում (Վանա լճի հյուսիս-արևելյան կողմում), որ թագավորող տոհմի սեփականությունն էր կազմում և հատկացված էր թագավորի որդիներին իբրև բնակության տեղ և ապրուստի միջոց:

Չնայած որ մեր հին աղբյուրները միանգամայն լուռ ու մունջ են Արարատյան երկրի տնտեսական շարժումների վերաբերյալ, մենք այնուամենայնիվ կարող ենք մի փոքր պատկեր տալ, թե ինչ զարգացման էր կարողանում հասնել քաղաքային տնտեսությունը2 Արարատյան իրականության մեջ: Երվանդաշատ մեծ քաղաքի արվարձանը` Երվանդակերտն այսպես է նկարագրում Մովսես Խորենացին. «Քաղցր է ինձ ասել և յադաղս գեղեցիկ դաստակերտին Երուանդակերտի զոր յօրինեաց նույն ինքն Երուանդ գեղեցիկ ու չքնաղ յօրինուածովք: Քանզի զմիջոց հովտին մեծի լնու մարդկութեամբ և պայծառ շինուածովք լուսաւոր որպես ական բիբ, իսկ շուրջ զմարդուկեամբն ծաղկոցաց տարանաց կազմութիւն, որպէ շուրջ զբովն զայլ բոլորակութիւն ական: Իսկ զբազմութիւն այգեստանոց, իբր զարաևանաց խիտ ու գեղեցիկ ծիր, որոյ հիւսիսային կողմանն դիր կտրականաձև` արդարև գեղաւոր կուսից յօնից դարևանդաց համեմատ: Իսկ ի հարաւոյ հարթութիւն դաշտաց, ծնօտից պարզութեան գեղեցկութիւն, իսկ գետն բերանացեալ դարւանդօք ականց` զերկթերթիւն նշանակէ շրթունս: Եւ այսպիսի գեղեցկութեան դիր` անքթթելի իմն զոգցես բարձրաւանդակ թագաւորանիստ զհայեցուածսն ունի և արդարև բերրի և թագաւորական դաստակերտն»:

Պակաս չէր և Հռոմի կառավարության հոգացողությունը, որ Արարատյան քաղաքային տնտեսությունը բարգավաճ դրության մեջ լինի: Հայաստանում էլ, ինչպես և Ասիայի այլ երկրներում, հաջող վարած պատերազմների հետևանքով հարստությունների մեծ կուտակումներ էին գոյացել, որոնք և գրգռում էին հռոմեացի զինվորականների ավազակային հակումները: Նրանք կողոպտեցին միջազգային ուխտատեղի դարձաձ և իր հարստություններով հռչակված Անահիտ տաճարը: Լուկուլլոսն ահագին հարստություններ տարավ Հայաստանից` թալանի մատնելով Տիգրանակերտ քաղաքը հարավային Հայաստանում: Ավելի վատթար վիճակի մեջ ընկավ մյուս մայրաքաղաքը` Արտաշատը Արաքսի վրա: Երկու անգամ նա ենթարկվեց բարբարոսական կործանման և կոտորածի: Առաջին անգամ այդ «քաջությունը» ցույց էր տալիս քաջ համարվող Կորբուլոն զորավարը: Հռոմը հակառակ էր Արտաշատի ոչնչացմանը մինչև այն աստիճան, որ նրա իմպերիալիստական գիշատիչ գանձարանը բաց արեց իր դռները և առատ գումար տվեց Արտաշատը նորից վերականգնելու և զարդարելու համար: Իսկ երբ երկրորդ անգամ նույն հռոմեական կողոպտիչ զինվորական վայրագությունը կրկնեց նույն կործանումը, դարձյալ նույն գանձարանն էր, որ Արտաշատի փոխարեն շինեց Կայնապոլիս կամ Նոր Քաղաք, այլև Քաղաքադաշտ անունով քաղաքը, որը հետո կոչվեց Վաղարշապատ:

Այսպես էր Հայաստանը պարթևա-հռոմեական տիրապետության ժամանակ: Սասանյանների գործած պետական հեղաշրջումը մի սասանեցուցիչ հարված էր բոլոր պարթևական փոխարքայությունների համար: Բնականորեն նրանք բոլորը պիտի ջնջվեին: Բայց Հայաստանը, շնորհիվ այն հանգամանքի, որ հռոմեական իմպերիալիզմն այստեղ շահեր ուներ, կարողացավ պարթևական մնալ, կառչելով Հռոմի ուժին: Այստեղից առաջանում էր դինաստիական թշնամություն հայ Արշակունիների և Սասանյանների միջև, և այս թշնամությունը վերածվում էր երկարատև պատերազմների: Սասանյաններին մնում էր նորից զենքով նվաճել Հայաստանը, բայց այստեղ իրենց առջև տեսնում էին հռոմեական լեգիոնները, որոնք վերականգնում էին իրենց տիրապետությունն արևելքում և այսպիսով հանդիսանում էին իսկական փրկիչներ հայ Արշակունիների, քանի որ մենամարտությունը փոքրիկ և թույլ Հայաստանի և Սասանյան հզոր պետության միջև չէր կարող խոստանալ որևէ վճռական հաջողություն առաջինի համար:

Այստեղից ինքնստինքյան հասկանալի է, թե որքան մեծ, կյանքի և մահվան նշանակություն ունեցող անհրաժեշտություն էր դառնում հայ Արշակունիների համար իսպառ հրաժարվելը իրանական ազդեցությունից և միմիայն Հռոմի վասալը դառնալու վերջնական ամրապնդումը: Եվ իրավ, Հայաստանի պարթև թագավորները Սասանյանների ժամանակ հռոմեական պաշտոնյաների դիրքերում են և նրանցից մեկը` Տրդատը երկար ժամանակ ապրում էր Հռոմում, դաստիարակվում էր հռոմեական ոգով, մինչև իսկ յուրացնում էր հռոմեական փիլիսոփայությունը: Արարատյան թագավորության մեջ այսպիսով քաղաքական և տնտեսական իր հզոր ազդեցությունների վրա Հռոմն ավելացնում էր և մշակութային ազդեցությունը, լուսավորություն, արվեստ, գիտություն: Եվրոպական մի կես գաղութ էր դառնում Հայաստանի այդ միջնաշխարհը` մշակելով իր սեփական ազնվապետական նիստն ու կացը, քաղաքական պահանջները և այլն, մինչդեռ նրա շուրջը, բարձրավանդակների վրա արոտային տնտեսությունն էր տիրում իր աղքատ նախնականությամբ, որ հասնում էր այն աստիճան, որ վայրեր կային, ուր դեռ հայտնի չէր միս եփելը:

Բայց չորրորդ դարի առաջին քառորդում հռոմեական պետականությունը ենթարկվում էր արմատական փոփոխության: Կոնստանդիանոս կայսրը, կամենալով ազատել կայսրերի գահը Հռոմ քաղաքի հանրապետական ավանդույթներից և այսպիսով ուժեղացնել միահեծան իշխանության սկզբունքները, պետական կրոնի աստիճանին է բարձրացնում քրիստոնեությունը, ապա և փոխադրում իր գահը Հռոմից Բյուզանդիա, որը և նրա անունով կոչվեց Կոնստանդնուպոլիս: Երկու աշխարհի փոխարկություն էր այս: Պատմության բեմից իջնում էր հեթանոսական Հռոմն իր ապերասան կենցաղով, գլխովին անհավատ, իսկ նրա տեղ բեմ էր մտնում եպիսկոպոսների մշակած նոր կրոնն իր ֆանատիկոսական անհամբերությամբ և ճգնավորական բթամտությամբ, որոնք առանձնապես թանձրացած էին հունական միջավայրում և պիտի նվաճեին նաև զեխ ու հղփացած Հռոմը:

Տալով քրիստոնեությանը պետական նվաճողական ուժ, կայսրը հոգ էր տանում նույնպես, որ նոր եկեղեցին տարածվի և ուրիշ երկրներում, առաջին հերթին, կայսրության վերաբերվող վասալական երկրներում: Քրիստոնեությունն ընդունելու և պաշտոնական կրոն դարձնելու հրաման ստանում են Հայաստանի և Վրաստանի վասալ թագավորները: Հասկանալի է, որ մի այսպիսի առաջարկություն անտեսել չէին կարող մանավանդ հայ Արշակունիները, որոնց բախտը կախված էր ամբողջովին հունական կայսրությունից:

Սակայն քրիստոնեությունը Հայաստանին միանգամայն անծանոթ կրոն չէր: Նա վաղուց մուտք էր գործել այդ երկիրը, դանդաղ տարածվում էր, առանց մեծամեծ աղմուկներ և շարժումներ առաջացնելու: Գուցե բնական զարգացման ընթացքին թողնելով, նրան հաջողվեր կատարել երկրի նվաճումը խաղաղ պրոպագանդի միջոցով: Այս միանգամայն հնարավոր էր այդ նոր պաշտամունքի համար, որովհետև նա սիրիական քրիստոնեությունն էր, որ Հայաստան մտնելու հետ միաժամանակ մուտք էր գործել նույնիսկ Պարսկաստան` իբրև խաղաղ և չեզոք կրոնական երևույթ և իր քարոզչության կենտրոնն էր դարձել Սասանյան մայրաքաղաք Տիզբոնը, հիմնելով այնտեղ եկեղեցի և եպիսկոպոսական աթոռ: Սիրիական միսիոներության միակ ուժն ու հմայքը սիրիացի վաճառականի թափառիկ առևտրական կապիտալն էր, որի ուսերին հեծած նոր կրոնը գնաց աննկատելի կերպով տարածվելու մինչև Հնդկաստան:

Սիրիական այդ աղքատ քրիստոնեության վրա հայ Արշակունիները ուշադրություն չէին դարձնում: Կար քրիստոնեություն և քրիստոնեություն: Հարկավոր էր ոչ թե վաճառականական, այլ կայսերական քրիստոնեություն, մինչև ատամները զինված մի հզոր պետականություն, որի լեզուն այնքան ավետարանն ու սաղմոսը չէ, որքան երկաթն ու հուրը: Հարկավոր էր հունական քրիստոնեությունը, որ Արևելքում գալիս էր փոխարինելու հռոմեական իմպերիալիզմին: Այս կլիներ ամենից առաջ լավագույն պաշտպանություն հայ Արշակունիների դինաստիական շահերի` ընդդեմ Սասանյան վտանգի:

Այսպես էր ստեղծվում դինաստիական մեծ անհրաժեշտությունը Արարատյան կենտրոններում: Սակայն նրա իրագործումը հեշտ չէր բոլորովին: Միակամություն չէր կարող լինել այնպիսի մի բազմագլխային ավատական երկրում, ուր այնքան շատ էին հետամնաց տնտեսական ձևերի ձգողությունը դեպի Իրան, մշակութային աստիճանների տարբեր շերտավորումները և այլն: Այն, ինչ միանգամայն հասկանալի էր և ցանկալի Արարատյան խիտ քաղաքային տնտեսության սրտում, կարող էր միանգամայն մութ ու խորթ լինել Հայաստանի պարարտ արոտներում, ուր նախարարական տնտեսություններն էին` մեծամեծ հոտերից բաղկացած:

Այս մեծ անհրաժեշտության հողի վրա էր ահա, մեծ տարակուսանքների և երերումների մեջ, որ անհայտությունից արագ դուրս եկավ և դրությունն իր ձեռքի մեջ առավ և գործել սկսեց մի տոհմ, որ առանձնակի տոհմանուն չի թողել, մերթ կոչվում է Պարթև, մերթ Պահլավ, բայց ավելի հաճախորեն իր հիմնադրի անունով` Գրիգորի տոհմ և որովհետև այս Գրիգորը եկեղեցական գրականության մեջ աստվածացված է Լուսավորիչ տիտղոսով, ուստի սովորական է դարձել անվանել այդ տոհմը Լուսավորիչի տոհմ:

Նա էր, որ մտցրեց Հայաստանում կայսրերի քրիստոնեությունը և գլուխ բերեց նոր պետական կրոնի ամրապնդման դժվար գործը: Բայց այս հաջողությունը հայ Արշակունիների փրկության համար չէր, ոչ էլ երկրի տնտեսական առաջացումն էր ապահովում: Ընդհակառակը:

Պատմական քննադատությանը երբեք չի հաջողվել պարզել այս Գրիգորի իսկական ծագումը: Թեև նա ունի իր պատմությունը, որի շուրջ գոյացել է մի ամբողջ գրականություն, բայց այդ պատմությունն այնքան խճողված է առասպելներով, հրաշքներով, մարդկային միամտությունը հիմարացնելու և խաբելու ճիգերով, որ ճշմարտության մասին միայն ենթադրություններ կարելի է անել, որոնց մեջ միանմանություն անգամ չի կարելի գտնել: Հայ եկեղեցականությանը այսպիսի ողորմելի միջոցով հաջողվել է արդեն բոլոր երկրների և ժամանակների կղերին հատուկ քողարկված «սուրբ» ստեր ու խարդախություններ կուտակել ու նրանց շատությամբ մոլորեցնել նախապաշարված մարդկությանը և մի տեսակ կիսաստված դարձնել Գրիգորին` իբրև հատուցում այն մեծ ջանքերի, որոնց շնորհիվ Հայաստանը դարձավ քրիստոնյա պետություն:

Բայց այսքան անհունորեն բարձրացված և փառաբանված գործչի ծագումը մեզ կարող է և չհետաքրքրել: Կարևորն այն չէ, թե հույն էր նա արդյոք, հայացած պարթև, թե մի ուրիշ ազգից ու երկրից: Կարևորը նրա կատարած գործն էր: Եվ այս գործի գնահատության մեջ մենք այնքան էլ անօգնական չենք: Հենց այն պատմությունը, որ հերոսացրել ու սրբացրել է նրան, թողնելով նրա անձը հրաշքների, հիացական օրհներգների մեջ. նույն այդ պատմությունը, նույն այդ Ագաթանգեղոսն իր անվերջ շատախոսություններով մեզ շատ նյութ է տալիս իմանալու համար, թե ինչ տեսակ գործիչ էր Հայաստանը քրիստոնեացնող Գրիգորը:

Ամենից առաջ տեսնում ենք, որ դա աղքատների, զրկվածների և առ-հասարակ խոնարհների հերյուրած Քրիստոսի խաղաղ ու հեզ աշակերտը չէ, այլ եկեղեցականացրած, այսինքն` ռազմականացրած, սուր ու հուր հագցրած Քրիստոսի մի անողոք և դաժան զորապետը, որի ձեռքում միայն մի միջոց կա` համոզելու և խոնարհեցնելու` զինական բռնություն: Հայաստանի դարձի պատմությունը զինվորական արշավների մի պատմություն է: Թագավորը, որին նույնպես շատ փքել-ուռցրել է եկեղեցական ներողականությունը, մի կատարյալ ոչնչություն է այդ մարդու առաջ, իր զորքն ու զենքը տվել է նրան, ինքը մի կողմ քաշվել, երևի գոհ է, որ կատարվում է Կոնստանդիանոսի կամքը և ամրապնդվում է Արշակունիների գահը Հայաստանում: Այդպիսի մի ապիկար բնավորություն առանց այլևայլության պիտի հաղթահարվեր Գրիգորի եռանդի, ճարպկության և մանավանդ կազմակերպչական մեծ կարողության առաջ:

Եվ երկրի քրիստոնեացումը կատարվում էր հեշտ, կայծակնային արագությամբ: Այդ մի գաղափարական շարժում չէր, մտցված ժողովրդական զանգվածների մեջ` համոզում, գիտակցություն առաջ բերելու համար: Այդ մի հրաման էր, ձևական արարողություն: Լուսավորում էր Գրիգորը ոչ թե խոսքով, համառ ու երկարատև քարոզչությամբ, այլ հրով և երկաթով: Հեթանոսական Հայաստանում մեհյանը մի ավատական հիմնարկություն էր, ուժեղ ու հեղինակավոր, մանավանդ նրանով, որ հարստություններ էր կուտակում իր մեջ: Հիմնովին կործանել այդ տաճարները, կոտորել կամ փախցնել նրա պաշտոնյաներին` այս էր, որ Գրիգորի համար նշանակում էր «տարածել քրիստոնեություն», երբ նա, թագավորական զորքերի գլուխ անցած, մի տեղից թռչում էր մյուս տեղը` մեհյաններ քանդելու և քրմեր փախցնելու համար: Ագաթանգեղոսը շարունակ այդպիսի արտահայտություններով է հիշատակում իր հերոսի աստվածային առաքելությունները: Բայց նա չի մոռանում նաև շարունակ և միալար կրկնել, որ կործանված մեհյանի ոսկին ու արծաթը Գրիգորը չէր ոչնչացնում, այլ վերցնում էր նպատակներով գործադրելու համար:

Գաղտնիքը բացված է: Սրբազան թալան` ահա թագավորը, միսիոներության առանցքը, հաջողության մեծ գրավականը: Մեհյանների հարստությունն, իհարկե, մետաղական չէր: Ավատական կարգի մեջ ամենամեծ հարստությունը հողն էր, միանման անկշտությամբ թալանում էին մեհենապատկան հողերը: Այս հարստությունների բաշխման միջոցով էր, որ Գրիգորը կազմակերպում էր քրիստոնեական եկեղեցին Հայաստանում, նրա պաշտոնեությունը, նրա նվիրապետությունը և այն քաղաքական ուժը, որի վրա նա պիտի հենվեր:

Քրիստոնեության այս մուտքը Հայաստան պետք է նկատել իբրև մի ամբողջ ավատական շարժում, որի մեջ տակնուվրայությունների են ենթարկվում հողային հարստությունների բաշխման ավանդական կարգերը` ոչնչացնելով հին տերերին, նոր ավատատերեր առաջ քաշելով, մնացողներին կամ ուժեղացնելով կամ թուլացնելով, նայած թե ինչպես են պահանջում նոր եկեղեցու կուսակցական շահերը: Այսպիսով, ավատական դասի մեջ գոյանում էին տեսակ-տեսակ խմբավորումներ իրենց ուրույն շահերով, որոնք հակադիր և հակամետ դրություններ էին գոյացնում, փոխհարաբերությունների և շփումների սրությունն ավելի ևս սաստկացնում: Ավատականությունն արդեն ինքնստինքյան դյուրավառ նյութերով հարուստ մի միջավայր էր պատրաստել իր առաջխաղացության մեջ դեպի ընդհանուր և վերջնական հաղթանակ. քրիստոնեությունն ընկնելով այդ դյուրավառ միջավայրի մեջ, բռնկեցնում էր ավատական մի ամբողջ հրդեհ` ավատական հեղափոխությունը փութացնելու համար:

Նոր, ուժեղ և լավատես կազմակերպված ավատական հիմնարկություն էր դառնում քրիստոնեական եկեղեցին, ստանալով ամեն գյուղում առատ հողաբաժիններ և այդպիսով դառնում էր ճորտային տնտեսության խոշորագույն ներկայացուցիչներից մեկը: Բայց եկեղեցական կազմակերպման մեջ առանձնապես կարևոր դերը պատկանում էր եկեղեցու պետին, և Գրիգորն այդ պետի դիրքը կարգավորում էր անձնապես իր համար ամենահոյակապ կերպով: Պետն ինքն էր և մի ուրիշին նա այդ տեղը չէր տա, և ահա այդ, իր փառաբանողների բերանով սրբերի ամենավերին դասի մեջ դրվածը, այդ «հրեշտակի մարմինը», այդ գրեթե աստվածը ցույց էր տալիս, որ հաշվի ու շահի լավագիտակ մարդ է, և հարստությունների բաշխման միջոցին անձնապես իրեն էր պահում առյուծի բաժինը: Իբրև քահանապետ նա դառնում է ամենից հարուստ մարդը Հայաստանում, գուցե թագավորի չափ հարուստ, հետևաբար ամենից ուժեղն ու հեղինակավորն ավատական դասի մեջ: Այս, եթե հարցնելու լինենք մի կղերականի, ոչ թե, իհարկե, իր անձի, իր «հողեղեն շինվածքի» համար, այլ միայն ու միայն Քրիստոսի փառքի համար:

Փավստոս Բուզանդը, մի մոլի կուսակից Գրիգոր Լուսավորչի տոհմի, մի գրեթե անհավատալի թիվ է տալիս նրա կալվածքներին` 15 գավառ3: Իրենց թագն ու պսակը Տարոնի Աշտիշատն էր, «մեհյան մեծագանձ, – ասում է Ագաթանգեղոսը, – լի ոսկով և արծաթով և բազում նվերներ, մեծամեծ թագավորների, նրան ձոնած»4: Բացի իր այս մեծահարուստ բովանդակությունից, մեհյանը հռչակված էր և իր կալվածքների գեղեցիկ դիրքով ու բնական հարստություններով: Գրիգորը նրան տիրացավ մեծ դժվարություններով, մի ամբողջ պատերազմի միջոցով, որ մանրամասն նկարագրված է Զենոբ Գլակի անունով մնացած ավանդությունների մեջ: Մենք այստեղ տեսնում ենք քրմական մի խոշոր ավատական երկիր, որպիսին Տարոնն էր, որ հանում էր Գրիգորի տարած արքունի զորքերի դեմ իր սեփական բանակը, բաղկացած վեց հազար հոգուց և այս ուժը պարտվում է համառ և արյունահեղ դիմադրություն ցույց տալուց հետո: Այսպիսի թանկ գնով ձեռք բերած սքանչելի կալվածքը Գրիգորը սեփականացնում էր:

Եկեղեցու պետից հետո գալիս էին նրա իշխանները` եպիսկոպոսները, որոնք նույնպես բավարար կալվածքներ էին ստանում Գրիգորից: Թե որքանով էր նա առատաձեռն այս երկրային բաշխումների մեջ և մանավանդ թե ինչպես էր նա վերաբերվում հայ ժողովրդին պատկանող հողերին, այս մասին մոտավոր հասկացություն կարելի է կազմել նույն Զենոբ Գլակի անունը կրող ավանդություններից: Այստեղ մենք տեսնում ենք Գրիգորին վերաբերվող մի նամակ, որով նա Արևմուտքից եպիսկոպոսներ և քահանաներ էր հրավիրում` Հայաստանում պաշտոնավարելու համար:

«Մանաւանդ զի – գրում էր նա իր եպիսկոպոսին, – գիտեիք եթէ ամենայն գաւառացս եպիսկոպոս պիտոյ են և քահանայա: Զի թեպետ ոմանք, որք ուստեք եկեալ են ժողովեալ, բայց զի՞նչ են այսոքիկ առ վեց հարիւր և քսան գաւառս հայոց, որև գաւառին մեն մի քահանայ կամ երկու լուկ թե հանդիպի: Զի դեռ երկրիս ի դպրոց են, և ոչ ոք ի նոցանէ բաւականս քահանայութեան… Ապա աղաչեմք զձեզ ի մենջ մի վերջանայք, այլ ամենայն վստահութեամբ գալ զկնի արանցդ, զոր յզեցաք առ ձեզ: Եւ եթէ զայցեք, զամենայն երկիրդ եկեղեաց և Հարքայ ձեռ առաջի ունեմք, յոր վիճակ և բնակեսջիք` ձեր եղեցի և որք զկնի ձեր, որչափ կենդանի էք դուք և մեք իսկ երկիրն Մամիկոնէից եթէ հաճոյ թուեսցի ձեզ, որպես և դու իսկ առէիր` զիննակնեան տեղիոն ինձ տուր, և անդ լքո եղբայրն իսկ եմ ձեռնադրեալ եպիսկոպոս, և ըստ կարի աղաչաց զանուն տեղւոյն փոխեցաք յիւր աւելի անուն… Սակայն եթէ ինքն տացե, ի մէնջ լիով է, զի այլ ես յաւելում ի դաստակերտս: Ապա եթե գային, ոչ, սակայն ամենայն երկիր առաջի ձեր է, զոր և տեսանէք տեղի վայելուչ, այն ձեզ»5:

Նկատի ունենալով այս առատաբաշխությունը, լսենք Ագաթանգեղոսին, որ ասում է, թե չորս հարյուր եպիսկոպոսներ կային Գրիգորից ձեռնադրված և վիճակների տեսուչներ նշանակված: Եկեղեցին ուներ և իր մեծ բանակը` վանականություն:

«Եւ դարձյալ – գրում է Ագաթանգեղոսը, – բազում և անհամար գունդս վանականաց ի շենս և յանշէնս շինեկեացս և լեռանկեացս անձաւամուտս և արգելականս հաստատէր»: Սրանց մասին էր, որ Կեսարիայի եպիսկոպոսը գրում էր Գրիգորին: «Եւ ժողուեացես ի նոյն տեղի հարիւր արանց չափ, որոշեսցես ի նոսա գիւղս և աւանս մեծամեծս, որպես զի պէտք վանացնի ի նոցանե վճարեսցի, և ինքեանք աղօթից և ճգնութեան պարապեսցին»:

Ահա որքան հողային տակնուվրայություններ է բերում Հայաստանին չորրորդ դարն իր պաշտոնական քրիստոնեությամբ: Չպետք է մոռանալ, որ երկրի մակերևույթն առանց այն էլ կտրտված էր մեծ ու փոքր մասերի և բաժանված էր աշխարհական ավատատերերի կամ նախարարությունների միջև, իսկ սրանց թիվն, ինչպես ասում են, հասնում էր 900-ի: Եթե նույնիսկ իջեցնենք այդ թիվը մինչև 400-ի, ինչպես առաջարկում են ոմանք, այնուամենայնիվ կունենանք մի երկիր, կտրտված չափազանց մանր մասերի, որոնց գյուղացի ճորտ ազգաբնակչությունը ստիպված էր կերակրել աշխարհական և հոգևորական ձրիակերների անթիվ ոհմակների:

Տարոնի քրմական խոշոր ավատապետության անկման և կտրտման հետ երևի կապ ուներ այն հանգամանքը, որ այդ գավառի մնացած խոշորագույն մասին ¥չհաշված Աշտիշատն ու նրա հարակից հողամասերը¤ տիրում էր Մամիկոնյան նախարարական տոհմը, որի բուն հայրենիքը Սպեր գավառն էր, և որ դառնալով Գրիգորի հետ կալվածակից, անշուշտ ոչ առանց Գրիգորի աջակցության, կապվում էր ամենասերտ կապերով այդ հոգևորական խոշոր ավատապետի տոհմի հետ: Իսկ թե ինչ տեսակ խոշոր նվաճում էր այս բանը հունական քրիստոնեության կողմնակիցների համար, կարելի է եզրակացնել այն փաստից, որ Մամիկոնյանները ժառանգաբար ունեին իրենց ձեռքում հայ բանակի գլխավոր հրամանատարությունը: Այսպիսով, քրմական հարուստ կալվածքը կապում էր եկեղեցին զորանոցի հետ և դառնում էր մի ամուր պատվանդան, ոչ միայն պաշտամունքի, այլև այդ պաշտամունքը գլխավորող խոշոր կալվածատիրական տան շահերի համար:

Իսկ այդպիսի նեցուկ շատ էր հարկավոր Գրիգորի տոհմին: Մեծ հարստությունը, մեծ ուժը, մանավանդ մեծ հեղինակությունը, տանում էին զարմանալի հաջողակ քահանայապետին և՛ դեպի իշխանամոլության, և՛ նրա այնպիսի մի տեսակը, որի նմանը զուր կլինի որոնել քրիստոնեական եկեղեցու այդ և նախընթաց դարերի տարեգրությունների մեջ: Իր իշխանությունը նա տալիս էր իր որդուն և այդպիսով սկզբնավորվում էր մի ժառանգական քահանայապետություն, մի կղերապետական դինաստիա, որ ընդհատումներով տևեց գրեթե մի ամբողջ դար և, ուրեմն, բավական ժամանակ ունեցավ մշակելու իր համար դինաստիական շահեր ու նախապաշարումներ:

Այս էլ մի պետություն էր, դարձյալ ավատական, ինչպես տեսանք, իր անթիվ ու անհամար հողատեր ձրիակերներով, որոնք բառիս բուն նշանակությամբ, լափում էին պետությունը: Այս դրությունը գալիս ընդհարվում էր աշխարհական պետության շահերի հետ: Թագավորական թագը և քահանայապետական խույրը դառնում էին իրար հակադրված ուժեր, և ընդհարումը դառնում էր անխուսափելի:

Պետական քրիստոնեությունից հայ Արշակունիները սպասում էին իրենց խախուտ գահի ամրապնդում, բայց դուրս էր գալիս հակառակը: Բավական չէր Սասանյան Իրանը, բավական չէին նրա կողմնակից հայ ավատական տերերը և ահա գալիս էր մի երրորդ ուժեղ կողմ, որ խարըսխված էր հենց այդ փնտրված բյուզանդականության վրա, բայց իր կուսակցական և դինաստիական շահերով չէր կարող չլինել հակառակորդների շարքերում: Ընդհարումը նրա հետ հասունանում էր արագ կերպով և չորրորդ դարի մի խոշոր մասը լցվում էր այդ ընդհարման անցուդարձերով: Արշակունիներն այդ կռվի մեջ թույլ կողմն էին, որովհետև նախարարական դասի մեջ կողմնակիցներ չունեին: ոսում էին տնտեսական հակամարտ շահերը: Արոտային գոտիների ավատականությունը, լինելով Սասանյանների կողմնակից, հեշտությամբ ենթարկվում էր պարսից արքունիքի գայթակղեցուցիչ խոստումներին` թե իրենց կտրվի Հայաստանի թագը: Մնում էին Մամիկոնյաններն ու նրանց կողմնակից նախարարները: Տարոնը նույնպես հովտային տնտեսության աշխարհ էր: Բացի դրանից նրանց Սասանյաններից հեռացնում էր քրիստոնեությունը, որի պաշտպանն էին և բնականաբար բյուզանդական մի կուսակցություն էին Հայաստանում, ուր նրանց հավաքողը, նրանց գլուխը քահանայապետական դինաստիան էր: Այս կուսակցությունն էր հայ Արշակունիների բնական դաշնակիցը, միայն այն պայմանով, որ թագավորական գահը հպատակեցվի քահանայապետության և վերջինս լինի պետության ճակատագրի կարգադրիչը թե՛ ներսում, և թե՛ դրսում: Օրինակը տվել էր Գրիգորը, առանց որի խորհրդի և թույլտվության Տրդատ թագավորը քայլ չէր անում, և մենք արդեն տեսանք նույն Գրիգորին պետական հողերն աջ ու ձախ ընծայողի դերում, ինչը որ մի ավատական երկրի մեջ նշանակում էր լինել գերագույն իշխանավոր, հավասարազոր թագավորին: Այս դիրքը հատկացրին իրենց և Գրիգորի ժառանգները: Տրդատի որդի Խոսրով Կոտակի ժամանակ պետության տերն ու տնօրենը Գրիգորի որդի Վրթանես կաթողիկոսն էր:

Բայց Գրիգորի ժառանգների մեջ այս կողմից առանձնապես հռչակավոր է Ներսեսը, որին երախտապարտ եկեղեցին հատկացրել է «Մեծ» տիտղոսը: Այս անսովոր եռանդոտ, համարձակ, իր կալվածական հարստությունների մեծ ուժով խրոխտ կղերապետը հանդիսացնում էր իրեն մի երկրորդ Գրիգոր, իր ձեռքի մեջ կենտրոնացնելով ոչ միայն երկրի ներքին կառավարությունը, այլև արտաքին հարաբերությունները, նրա ամբողջ դիպլոմատիան: Հողային հափշտակումների կողմից նա նույնիսկ գերազանցեց Գրիգորին, բաց անելով բազմաթիվ բարեգործական հիմնարկություններ, կղերանոցներ և ապահովելով դրանց գոյությունը հողային անթիվ հատկացումներով: Ձրիակերությունը դառնում էր պետական իդեալ: Մարդիկ կային, որոնք հասկանում էին այդքան մեծ չափազանցությունների անթույլատրելիությունը և այդ տեսակ մարդկանցից մեկը Հայր Մարդապետն էր, որ գնալով Աշտիշատ, հիանում է այդ կալվածքի գեղեցկությամբ և հայտնում է Ներսեսին, թե որքան վատ բան է արել Տրդատ թագավորը այդպիսի մի չքնաղ վայր նվիրելով «կանացազգեստ» մարդկանց, այսինքն` հոգևորականներին: Հեզությունը կամ խոնարհություն կեղծող քրմապետն իսկույն մտնում է Քրիստոսի փեշի տակ և ասում է` թե կալվածքը երբ իրենն է, նշանակում է, թե Քրիստոսինն է: Հարցը սակայն դրանով չի փակվում: Հանդուգն բողոքողը մեկնում է Աշտիշատից, բայց նրա սահմաններից չհեռացած, սպանվում է կալվածական ձրիակերներից մեկի ձեռքով: Հերոսը դարձյալ Քրիստոսի փեշի տակն էր, ինքը չէր սպանել տվել, տվողը Քրիստոսն էր:

Այսպես գործել գիտեր քահանայական դինաստիայի հռչակավոր ներկայացուցիչը և ո՞վ պիտի լիներ նրան հակառակվողը, եթե Հայր Մարդապետի նման ազդեցիկ նախարարը ոչնչացվում էր լոկ մի քանի խոսքերի համար: Փավստոսը մի աննման միամտությամբ կարծում է իր սքանչացրած հերոսին դրած լինել պաշտամունքի աներևակայելի բարձրության վրա, երբ հավատացնում է, թե Ներսեսն իր ներքին բարեկարգություններով դարձրել էր Հայաստանը վանական միաբանության նման մի բան: Մնում էր, ուրեմն, որ այդ վանքպետության գլխից վերցվեր թագավորական թագը և նրա տեղը դրվեր քահանայապետական խույրը: Այսպիսով, Արաքսի հովտում երևան կգար մի տեսակ դալայ-լամայություն, որ սակայն արտաքուստ անկախ լինել չէր կարող, ուստի պիտի գտնվեր Բյուզանդիայի հովանավորության տակ: Սա էր քահանայապետական միապետության իդեալը, որ ինչպես կտեսնենք իր տեղում, ապրում էր նույնիսկ 19-րդ դարի կեսին և պաշտպաններ ուներ նաև եվրոպական կրթություն ունեցող ինտելիգենցիայի մեջ, հարմարվելով, իհարկե, ժամանակի քաղաքական պայմաններին:

Հայ Արշակունիները, չունենալով հանդերձ իրենց կողմը նախարարական դասի միակամությունը, զգում էին կարևորությունը` դիմադրելու կղերական միապետության առաջ բերող վտանգին, և այս ուղղությամբ ի վիճակի կլինեին հանդես բերել ցույց տվածից ավելի տոկուն և հաստատ կարողություն, եթե ընդհանրապես ապիկար և թուլամորթ չլինեին: Նրանցից մի երկուսը, Տիրան և Պապ, փորձեցին նույնիսկ հակառակվել Լուսավորչի ժառանգներին, հենվելով պետական իշխանության վրա: Բայց բռնությունը նրանց համար ուժ չդարձավ: Բռնությունը զոհեր էր առաջացնում, իսկ քրիստոնեական եկեղեցին գիտեր հիանալի կերպով շահագործել իր տված զոհերը` իր հմայքն ավելի ու ավելի բարձրացնելու համար: Այդպես եղան Հուսիկն ու Ներսեսն իրենց մահով` առհասարակ եկեղեցականության տիրապետության և մասնավորապես Լուսավորչյան դինաստիայի համար:

Հայ Արշակունիների համար դեռ մնում էր այն հակակշռող ուժը, որ ներկայացնում էր հռոմեական տիրապետութ-յան ժամանակակից տնտեսական կարգը Արաքսի և Արածանիի հովիտներում, այն է` քաղաքային տնտեսությունն իր առևտրական կապիտալով: Քանի որ կանգուն և գործունյա էր այս կարգը, անսասան պիտի մնար տնտեսական գերագահությունը Հայաստանի մյուս մասերի վրա, տալով դրա հետ միասին և՛ քաղաքական, և՛ մշակութային ուժեղ կենտրոնի դիրք Արարատյան աշխարհին, և լեռնային ավատականությունը պիտի այսպիսով ունենար հակակշիռ արոտային պարզ տոհմատիրական աշխարհավարության դեմ: Բայց տոհմատիրական տնտեսությունը Հայաստանում վաղուց էր մտել զարգացման այն ուղին, որ տանում էր դեպի ավատական տնտեսակարգը և մնում էր մի հեղաշրջմամբ ընդհանրացնել և ամրացնել ավատականությունը:

Այս հեղաշրջումը հատուկ է եղել առհասարակ բոլոր երկրներին, իբրև մի համաշխարհային կարգ տնտեսական զարգացման և մեծագույն մասամբ կատարվել է երկարատև, հաճախ խաղաղ պրոցեսի ձևով, կենտրոնական իշխանության թուլացման և ոչնչացման միջոցով: Բայց Հայաստանում այդ հեղաշրջումը կատարվում էր կատաստրոֆիկ եղանակով, դրսից արշաված բանակների ձեռքով:

Դրսից արշավող Սասանյան մեծ շահերից մեկն էր Շապուհ Երկարակյացը, որ մի քանի նախարարների առաջնորդությամբ և ունենալով իր կուսակցությունը երկրում ապրող ավատականության մեջ, մտնոմ էր Հայաստան` այդտեղի պարթևական կազմակերպությունները վտարելու համար: Իսպառ ոչնչացնել հայ Արշակունիներին նա չկարողացավ, ունենալով իր դեմ բյուզանդական մրցակցությունը, բայց թուլացնել նրանց, մատնել նրանց թագավորությունը մի երկարատև հոգեվարքի, կարողացավ լիուլի չափերով: Պարսկական զորքերը հեղեղեցին Հայաստանը, պարտության մատնեցին ամեն մի դիմադրական փորձ, մեծամեծ կոտորածներ և գազանություններ կատարեցին: Մեծ առևտրական ճանապարհի վրա ծաղկած քաղաքները մեկ-մեկ կործանվեցին, կամ բոլորովին ամայացան, կամ վերածվեցին գյուղերի և ավանների: Շապուհն այդ ամբողջ քաղաքային ազգաբնակչությունը, որ Փավստոսը հաշվում է 131 հազար տուն6, քշեց տարավ Պարսկաստան, ինչպես այդ նույնն արեց` դարձյալ առևտրական կապիտալը Արաքսի հովտից պոկել տանելու համար մի ուրիշ պարսկական մեծ բռնակալ` Շահ-Աբասը 17-րդ դարի սկզբում:

Հաշիվը միանգամայն անսխալ էր: Հայաստանի կենտ- րոնի ժողովուրդը տկարացնելու, անարյուն դարձնելու ամենաիրական միջոցը նրա առաջավոր զարգացման աղբյուրը ցամաքեցնելն էր: Հռոմեական իրականությունը վերանում էր: Շապուհ Երկարակյացի զինվորները ճիշտ նույն վիճակը բերեցին Հայաստանի գլխին, ինչ բարբարոսների արշավանքները հետևյալ հինգերորդ դարում բերեցին իրեն` հռոմեական կայսրությանը, ջնջելով նրա կապիտալիստական տնտեսությունը և հետ շպրտելով երկիրը նորից դեպի ավատականություն: Հայաստանն այս մեծ աղետալի հեղաշրջումից ուշքի գալ այլևս երբեք չկարողացավ: Այնուհետև նա գերազանցորեն մի գյուղական աշխարհ էր. արոտային տնտեսությունն իջավ նաև այն հովիտներն, ուր դեռ ծխում էին Նախիջևանի, Վաղարշապատի, Երվանդաշատի, Զարեհավանի, Զարիշատի և Վանի ավերակները: Ավատական հեղափոխությունը կատարված, լրացած իրողություն էր, կալվածատեր իշխանները կազմակերպված դաս էին դարձել և հավաքական կամք էին ցուցադրում թագավորական իշխանության դեմ: Հայ Արշակունիների ոչնչացումը դառնում էր ժամանակի հարց:

Այս մեծ իրարանցման մեջ անվնաս դուրս էր գալիս Գրիգորի դինաստիան, չնայած որ Շապուհ Երկարակյացի արշավանքի գլխավոր դրդապատճառն էր այդ դինաստիայի հունամոլ քաղաքականությունը: Ավատական հեղափոխությունից դժգոհելու նա ոչ մի առիթ չուներ, որովհետև ինչպես տեսանք, ավատականությունը նրա հարազատ տարրն էր, որի հզոր նեցուկն ու պաշտպանն էր` իբրև նրա առաջնակարգ մի ներկայացուցիչ: Մամիկոնյանների սպարապետական տունը մնաց իր նախկին դիրքի և նշանակության մեջ, իբրև գլխավոր ղեկավար այն նախարարական ուժեղ կուսակցության, որի շահերը կապված էին Լուսավորչի տոհմի և բյուզանդական օրիենտացիայի հետ: Իր ավատական բնույթն ու ավատակարգի ընդհանուր շահերի հետ մերված մնալու տրամադրությունը քահանայապետական դինաստիան ցուցահանում էր մի շատ բնորոշ շարժման մեջ: Երբ Արշակ թագավորը, անշուշտ դիտավորությամբ, որ կործանված քաղաքային տնտեսության գոնե փշրանքները վերականգնի, Մասիսի հարավային ստորոտում, Տրապիզոնից Պարսկաստան տանող առևտրական մեծ ճանապարհի վրա, շինեց Արշակավան քաղաքը, որ Փավստոսի ասելով, սկսեց արագ մեծանալ և հարստանալ, հայ ավատական ազնվականությունը, բնականաբար ծառացավ այդ հակաավատական երևույթի դեմ, և Ներսես «Մեծը» առաջինը եղավ, որ ղեկավարեց ու բորբոքեց նախարարական անբավարարությունը, մինչև որ գրգռված ավատապետերը գնացին քանդեցին, երկրի երեսից անհետացրին իրենց դասակարգային թշնամի Արշակավանը: Թշնամի, մանավանադ այն կողմից, որ այդ մի ազատ քաղաք էր և նրա մեջ ապահով ապաստան կարող էին գտնել նաև իրենց տերերից փախած ճորտ գյուղացիները: Շատ բնորոշ է և այն պատճառաբանությունը, որով կղերական հեղինակն արդարացնում էր նախարարական բարբարոսությունը` իբր թե Արշակավանը լցված էր անբարոյականությամբ: Բայց այս մի սովորական մեղադրանք է, որ դնում էր հայ կղերը բոլոր այն միջնադարյան քաղաքների վրա, ուր ծաղկած էր առևտրական կապիտալը և մարդիկ ուտում, խմում և զվարճանում էին առատ-առատ (օրինակ Անին, Կարսը, Արծնը և այլն):

Կղերական հնագիտությունը մեծ ճարպկությամբ էր խաբում մարդկային տգետ հավատը` մենք այս տեսանք Գրիգորի տոհմի ձեռքին իբրև ամենահզոր գործիք, որով մեծ բախտ, հարստություն և տիրապետելու անսահման իշխանություն ստեղծեց իր համար: Մի բանի մեջ միայն անհաջողության հանդիպեց հռչակավոր տոհմը և այդ քահանայապետության ժառանգականության տևողականությունն էր: Այս մի մեծ հոգս էր և նրա համար գործադրվել էին արտակարգ միջոցներ անգամ: Ամենից առաջ խախտվել էր եպիսկոպոսական կուսակրոնության կարգը. կաթողիկոսը պետք է ամուսնացած լիներ, որպեսզի ժառանգ թողներ: Գրիգորի որդի Վրթանեսը թողնում էր մի հատ ժառանգ մանուկ հասակում, Հուսիկ անունով, և սակայն, այդ մանուկին կաթողիկոս ձեռնադրեցին: Սրա վրա էլ ընկնում էր ժառանգ ունենալու տոհմային պարտականությունը: Եվ այս մի ամբողջ ցավ ու կրակ է դառնում նրա համար, կամ ավելի ճիշտ ասած, նրա պատմաբան Փավստոս Բուզանդի համար:

Սրա համար Հուսիկը սրբության ու մաքրության ամենաբարձր կատարելատիպն էր, մի, ինչպես ասում են, մարդ-հրեշտակ: Բայց ինչպե՞ս համաձայնեցնել այս պատկերացումն այն փաստի հետ, որ նա հայր էր երկու կատարելապես փչացած տղաների, որոնք հոգևորական չդարձան, բայց շարունակեցին վայելել իրենց պապերի Աշտիշատը, 15 գավառներն էլ: Ի՞նչ ասի Փավստոսը, որ լավ լինի իր հրեշտակատիպ Հուսիկի համար: Նա երդում հավատ է անում, թե Հուսիկը միայն մի գիշեր է քնել իր կնոջ հետ, բայց ինչպես սուրբ մարդ` տեղն ու տեղը իմացել է, իհարկե երկնքի օգնությամբ, որ կինը հղիացավ, պիտի ծնե մի զույգ տղա, երկուսն էլ անարժան կաթողիկոսանալու: Եվ այնուհետև այլևս չէր մոտենում կնոջը:

Ահա ինչեր էին հյուսվում և հերյուրվում քահանայապետական դինաստիան պահպանելու, բարձր և զարդարուն պահելու համար: Բայց Հուսիկից անհամեմատ դժբախտ էր Ներսես Մեծի որդի Սահակը: Սրան բոլորովին չէր հաջողվում ունենալ արու զավակ և նա տխուր ու վշտաբեկ ասում էր. «Յառաջ քան զամս բազումս խորհուրդը զնմխիթարք նեէին զիս, անդադար զմտաւ ածելովե աղաչելով զբարձրեալն շնորհել ինձ մի արու որդի, որպես և նախնեացն իմոց, որք յառաջ քան զիս էին ամուսնացեալք յաղագս որդեծնութեան»7: Բայց նրան վիճակված էր այդպես էլ անմխիթար մտնել գերեզման: Ճակատագիրը ծաղրել էր քահանայապետական միապետության վերջին ներկայացուցչի տոհմային իշխանապետական իղձերից ամենավառը, տալով նրան մի աղջիկ միայն, որ կարող էր ժառանգել դինաստիական 15 գավառները, բայց ոչ խույրը: Նա Մամիկոնյան տան հարս էր և Սահակը նրան տվեց բոլոր կալվածքները: Այսպիսով կալվածորեն վերջ ի վերջո միաձուլվում էին երկու հռչակավոր տոհմերը, և Մամիկոնյաններն այս միաձուլումից ուժեղանում էին, առաջացնելով հայ ավատական դասի մեջ նորանոր կալվածատիրական հակադրություններ և մրցություններ, որոնք հիմք դարձան հինգերորդ դարի կրոնական պատերազմ անունով հռչակված, բայց իրապես կալվածատիրական տակնուվրայությունների համար:

Բայց Լուսավորչի վերջին արու զավակը, եթե ավատական տիրապետողի անձնականությունը կարողանար մի կողմ թողնել, առիթ չէր ունենա այնքան անմխիթար լինելու դինաստիական եսամոլության տեսակետից: Ճիշտ է, Գրիգորի սերունդն անհետանում էր Հայաստանի իշխանապետական իրականությունից, բայց դրա փոխարեն թողնում էր մի նոր Հայաստան, որի հոգին էր նրա կազմակերպած և գործի կանգնեցրած եկեղեցականությունը: Սահակի մեռնելու ժամանակ ոչնչացած էր Արշակունիների ստվերային միապետությունը, բայց նրա տեղը հաստատված էր հոգևորականների միապետությունը, որը շատ լավ կարողացավ կենսական արմատներ գցել Հայաստանի ավատական բազմագլխության մեջ և դառնալ նրա մի չափազանց կարևոր մասը` պահելով իր գերիշխանությունը բոլոր ավատական տերերի վրա հենց նրանով, որ թեև ինքն էլ ուներ ավատական կազմակերպություն, բայց անվթար և ուժեղ պահեց ծայրագույն կենտրոնացնող իշխանությունը` հանձին քահանայապետական գլխավորության: Եկեղեցու մեծ ուժը աշխարհիկ ավատական իշխողների հետ եղբայրանալն էր: Ինքը` Սահակն, այս գործի մեջ ահագին դեր էր կատարում, հիմնադիր հանդիսանալով հայերեն գրականության, որ հմայք և հեղինակություն էր ստեղծում եկեղեցու համար, բայց որ իր մի խոշոր մասով գերազանցորեն ավատական էր:

Այս մի վերջնական և անդիմադրելի նվաճում էր, որ կատարում էր հայ եկեղեցականությունը հայ ժողովրդի գլխին նստելու և նրա ամբողջ ճակատագիրն իր ձեռքի մեջ առնելու համար: Եվ այսպես էր, որ հայ ժողովուրդը, մի հարազատ բեկոր արևելյան Միջնադարի, վերածվում էր մի կրոնական համայնքի, որի առանձնահատուկ, ընդմիշտ դրոշմված և անջնջելի անունն էր` Գրիգորից ստացած, լուսավորչականություն: Այս միայն անուն չէր, այս սպառիչ բովանդակություն էր, որ փաթաթում, ծրարում էր այդ կրոնական համայնքը նեղ ու թանձր, սահմանափակող ու կղզիացնող ավանդավորության մեջ: Քաղաքական կյանքի համար թույլ, անպտուղ և ապիկար, այդ համայնքն ապշեցնող համառությամբ և տոկունությամբ լուսավորչական էր իր հոգևորականության հրամանով: Չկար զոհվելու և ոչ մի եղանակ, ոչ մի չափ ու աստիճան, որ հայ կղերը չպահանջեց հայ ժողովրդից` լուսավորչականությունը պահպանելու համար: Եթե այդ ժողովրդի պատմությունը հյուսված է աղետներից, ամենամեծ աղետն այն էր, որ նա պարտավոր էր լինել լուսավորչական, չէր կարող լուսավորչական չլիներ: Այս էր հիմքն այն քաղաքականության, որ հայ կղերը ժառանգել էր Լուսավորչի տոհմից` գործադրելու համար ոչ միայն երկրի ներսում, այլ առավելապես և ստիպողաբար արտաքին հարաբերությունները վարող դիվանագիտության մեջ, որի կղերական մենաշնորհ դարձնողն ու իր եկեղեցուն ավանդողը եղել էր, ինչպես տեսանք, ինքը Գրիգորը, լուսավորչականության հիմնադիրն ու առաքյալը:

* * *

Միանձնյա կղերապետության դիվանագիտական գիծը շատ ուղղաձիգ, շատ պարզ, անկնճիռ էր և մանավանդ դյուրըմբռնելի: Եթե կամենանք մի հատ բառով բնորոշել այդ գիծն իր սկզբնավորումից իսկ ելնելով, ամենից հարմարը, կարծում ենք կլինի արևմտամոլությունը: Աշխարհագրաան այս բովանդակությունը կղերական դիվանագիտությանը տալիս էր քրիստոնեության տարածումը: Հայաստանից էլ առաջ դեպի արևելքի քրիստոնեությունը, իբրև հաստատուն և երկարատև համատարածություն, ոչ ոք չգնաց, և այս երկիրը կախվեց Մերձավոր Արևելքի մեջ իբրև քրիստոնեության առաջավոր պահակ` միացած, ճիշտ է մի քանի մանր դրացիների հետ, բայց ընդհանրապես ինքն էլ փոքր, թույլ, մենակ: Ամեն ինչ, որ քրիստոնեությունն ուներ` ուժ, հզորություն, ահարկու տեսք և ամենից առաջ, իհարկե, աշխարհակալություն, նվաճողականություն, գտնվում էր Արևմուտքում: Կղերական հասկացողությամբ, աշխարհի վրա կարող է գոյություն ունենալ միայն մի շահ` քրիստոնությունը: Այս շահի տեսակետից միջազգային հարաբերությունների մեջ չի կարող լինել մի այլ հզոր կապ, բացի կրոնակցությունից:

Հայաստանն, իբրև քրիստոնյա երկիր, բնականաբար գտնվում է ¥այդպես էր ըմբռնումը¤ բյուզանդական մեծ պետության ամբողջ ուժի հովանու տակ և նրա իրավունքն է միշտ պաշտպանված լինել, քրիստոնյա լինելուց բխող և անժխտելի հետևանքով, այդ մեծ պետության կողմից: Այս բնական իրավունքը, որ կղերական մտածողությունը հատկացնում էր ամեն մի այն տեսակ երկրի, որին կրոնակցությունը կապել է մի ուժեղ պետության հետ, միանգամայն բավական էր, որ հայերն արհամարեն նրանց կրոնն ու մշակույթը, այլ նույնիսկ նրանց պետական ուժը: Այս ուժը, որ ուղարկում էր Հայաստան հարավից և արևելքից, Իրանն էր:

Եվ այսպես էլ անում էր քահանայապետական դինաստիայի ձևակերպած դիվանագիտությունը: Փավստոսը գործ է ածում բոլորովին աներկմիտ արտահայտություններ` «վասն խաղաղութեան ուխտին միաբանութեան դաշինն, որ էր աշխարհին հայոց ընդ կայսերն յունաց»8: Այս դաշինքով կղերական միապետությունը դարձնում էր Հայաստանը բյուզանդական մի գավառ կամ ինչպես անվանում է Եղիշեն «դաստակերտ»9:

Պաշտամունք դարձնելով արևմտամոլությունը, հայ կղերական դիվանագիտությունը իրեն դարձնում էր այդ պաշտամունքի կույր, մոլեռանդ քուրմը և հենց սկզբից մեծամեծ զոհերով էր պատվում ու փառաբանում իր այդ կուռքը: Առաջին նշանավոր զոհը Պապ թագավորն էր, Ներսես Մեծի հակառակորդը:

Շապուհ Երկարակյացի փռած ավերակներն է ժառանգություն ստանում այս թագավորն իր հայր Արշակից և հանդես է բերում կամքի ուժ, վճռականություն և պետական ուժեղ շինարարություն, որոնք բոլորովին հատուկ չէին հայ Արշակունիներին: Եվ սկսվեց անխուսափելին` պայքար աշխարհական և հոգևորական միապետությունների միջև: Ահավոր բախում էր տեղի ունենում երկու սկզբունքների միջև. Ներսեսի համար ամբողջ պետությունն իր ամբողջ ժողովրդով եկեղեցու համար էր, իսկ երիտասարդ թագավորը հակադրում էր դրան բոլորովին հակառակ սկզբունքը` պետության և ժողովրդի նախամեծարությունը: Պապը ջախջախեց արևմտամոլության չափազանցությունը, բարեկամական հարաբերություններ սկսեց նաև Պարսկաստանի հետ: Այս մերձեցումը կդադարեր կասկածելի լինել միայն այն դեպքում, եթե կանգնեցվեր կամ առնվազն մեղմացվեր Հայաստանի բյուզանդականացումը: Ոչ միայն այս հանգամանքը, այլև իր պետության ուղիղ հասկացված շահը, թելադրեցին Պապին մի շարք արմատական միջոցներ այս ուղղությամբ: Հիմնահատակ քանդվեց այն վանական կառուցվածքը, որ Ներսեսը տվել էր Հայաստանին: Հետ վերցվեցին վանքերին ու եկեղեցիներին հատկացված հողերը, փակվեցին այն բազմաթիվ կրոնական հաստատությունները, որոնք ծծում էին պետության կենսական հյութերը` իրենց մեջ սնուցելու համար մի բազմամբոխ քրիստոսասեր ձրիակերություն, բաղկացած վարդապետներից, կույսերից և ուրիշ տեսակ հոգևոր տզրուկներից:

Այս անխնա մարտի մի հրավեր էր, որ համարձակ Արշակունին խփում էր քահանայապետական միապետության և Հայաստանի տերը դարձած սանձարձակ բյուզանդականության դեմքին: Եվ հասկանալի է, թե ինչ տեսակ անհնարին ցասում պիտի բորբոքվեր հակառակորդների բանակում: Ներսեսը, որ սովորել էր տեսնել ամեն ինչ խոհարհված իր միապետական կամքի առաջ, չկարողացավ տանել Պապի հարվածները և մեռավ: Կղերական կատաղության մասին հասկացություն տալիս է Լուսավորչի տան խանդավառ երկրպագու Փավստոսը, ամեն տեսակի հեքիաթային այլանդակություններ բարդելով ատելի թագավորի անձի վրա: Նա իբր թե հրեշ էր, և դև էր, նրա ծոցում օձերն էին բնակվում, հավատացնում է կղերական չարախոսը մի շինծու միամտությամբ:

Ներսեսի մահը, դրան կից Պապի ամբողջ արտաքին և ներքին քաղաքականությունը, առիթ էր դառնում, որ մահվան դատապարտվի և ինքը` թագավորը: Սպանությունը կատարում էին բյուզանդական զորքերը, բայց հայերին անհայտ չմնաց, որ այդ գործի բուն հեղինակը քաջ և բազմահռչակ Մուշեղ Սպարապետն էր, ինչ ասել կուզե, Մամիկոնյան տոհմից, որպես և այս վայել էր Լուսավորչյան տան պաշտպան տոհմին: Պապի սպանությունը բերում էր իր հետևից և այս Մուշեղի սպանությունը, որ կատարվեց թագավորի կողմնակիցներից մեկի ձեռքով: Երկրի համար այս մի մեծ կորուստ էր: Եվ այդ դժբախտության վրա ավելանում էր մեծագույնը` ամբողջ միջազգային պատերազմ Մամիկոնյան և թագավորական կողմնակիցների միջև:

Այս արյունահեղ իրականացումներն ամենևին չվարկաբեկեցին կամ գեթ չթուլացրին հայ կղերական դիվանագիտության պաշտամունքը` արևմտամոլությունը:

Մուշեղ Սպարապետի գումարած ժողովն, իհարկե, ուրիշ վճիռ չէր կարող կայացնել: Նա ասում էր այն, ինչ կասեր Գրիգոր Լուսավորչի տոհմի ամեն մի ներկայացուցիչ: Կղերական դիվանագիտության սկզբունքը, գործադրված աշխարհականների ձեռքով, մի բան, որ սովորական էր դառնում այս առաջին օրինակից հետո: Եվ Մուշեղ Սպարապետի սպանությունը արդյոք մի բողոք չէ՞ր այդ նախարարական վճռի դեմ:

Իսկ ի՞նչ փոխադարձություն էր ստանում այսքան զոհերով ու զրկանքներով Հայաստանում բյուզանդական քրիստոնեության տնկած ու սնուցած արևմտամոլությունը:

Այս հարցին պարզ ու մեկին պատասխանում էր բյուզանդական դիվանագիտությունը:

Նա, իհարկե, քրիստոնեական էր ոտից մինչև գլուխ, նա, իհարկե, երկնքի փառքին էր ծառայում, գիտեր կրոնակցության նշանակությունը միջազգային հարաբերությունների մեջ, գիտեր և արժեքավորել նրան, հարկավոր դեպքում, նաև պատերազմի հիանալի կերպով շպարված առիթ: Նա սիրառատ ժպիտներով էր նայում բյուզանդականացած Հայաստանին, ընդունում էր նրա խոնարհ ու հիացական երկրպագությունները, նրա բերած խունկն ու աղոթքը, մի մեծ ու հզոր պետության վայել վեհ ողորմածությամբ: Բայց այս բոլորը դեռ չէր նշանակում, թե Հայաստանի անկախությունը շատ է թանկ նրա սրտին: Հայաստանի կրոնակցությունը նյութ էր, որից բյուզանդական դիվանագիտությունը իր համար խաղեր էր ստեղծում` իր սեփական շահերը հաղթանակող դարձնելու համար: Առարկան ինքը` Հայաստանը չէր, այլ Բյուզանդիայի հզոր մրցակիցն Արևելքում` Իրանը: Մենք տեսնում ենք բյուզանդական զորքերը Հայաստան մտած` հայերի հետ միասին Շապուհի դեմ կռվելու համար: Այստեղ լիովին իրականացած էր երևում հայ կղերական դիվանագիտության իդեալը: Բայց այս չի խանգարում բյուզանդական քրիստոսասեր դիպլոմատիային գրեթե միաժամանակ համաձայնություն կայացնել նույն Շապուհ Երկարակյացի հետ և բաժանել Հայաստանը Իրանի և Բյուզանդիայի միջև:

Այս գործողությունը, որ կատարվեց 384-ին, խողխողում էր հայ ժողովրդի քաղաքական ինքնուրույնությունը: Հայաստանն այսուհետև այլևս չկարողացավ մի քաղաքական ամբողջություն գոյացնել թեկուզ ավատական բովանդակությամբ:

Այս բավական չէ ավազակային հափշտակության գործողությունն ըստ արժանավույն գնահատելու համար: Մենք այստեղ գեղեցիկ առիթ ունենք համեմատության դնելու հայ կղերի համար պաշտամունք դարձած արևմտյան պետական քրիստոնեությունը նույն այդ կղերի ատած և մեծամտաբար արհամարված հեթանոս Պարսկաստանի քաղաքականության հետ:

Ստանալով Հայաստանի արևմտյան բաժինը, Բյուզանդիան երկու տարվա մեջ վերջ դրեց նրա առանձին թագավորության և սկսեց արագ և անողոք կերպով ապազգայնացնել այդ երկիրը, հունացնել: Մինչդեռ պարսկական բաժին դարձած Արևելյան Հայաստանում հայ Արշակունիները շարունակեցին իրենց թագավորությունը դեռ էլի 40 տարուց ավելի և այնտեղ էլ կենտրոնացավ ամբողջ հայ մտավորական և նյութական մշակույթը:

Չնայած, սակայն, այս բացարձակ և ակնբախ իրողության, արտաքին քաղաքականությունն իր ձեռքում պահող հայ հոգևորականությունը Պարսկական Հայաստանից, մորթված բյուզանդական Հայաստանի վրայով, իր զույգ աչքերը հառած էր Բոսֆորի ափերի վրա, համարում էր այնտեղի քրիստոնյա կառավարությունն իր միակ պաշտպանն ու փրկիչը կրոնակցության օրենքով:

Վերևում մենք տեսանք Սահակ կաթողիկոսի հոգեկան տագնապը արու զավակ չունենալու պատճառով: Այդ վշտի մեջ նրա համար մխիթարությունն էր այն, որ իր առանձին խնամքի տակ պահում էր ավագ թոռին` Վարդան Մամիկոնյանին, որի իշխանապետական պատիվը բարձրացնելու համար հատուկ ուղևորություն կատարեց Միջագետք, Սասանյան Տիզբոն մայրաքաղաքը: Այդ Վարդանն իր հռչակավոր պապի միջնորդություններով, բայց մանավանդ ժառանգություն տված հողային ահագին հարստություններով հայ ավանդական ազնվականության առաջին շարքն էր մտնում, մարմնացնելով իր մորապապերի և իր սեփական հայրենի տոհմի ավանդները, այսինքն հունամոլ կղերական քաղաքականությունը: Մամիկոնյանների այնքան ուժեղացումն ու բարձրացումը բնական հակառակություններ ու կուսակցական ընդդիմամարտություններ էին առաջացնում ավատական կալվածատիրության մեջ, որոնք, ինչպես ամենուրեք է տեղի ունենում այս տնտեսական կարգի մեջ, արագ փոխվում էին կռվի` ավատական գահերեցության տիրանալու համար: Իսկ կռիվը կողմեր է կազմակերպում և իրական ուժերի զոհաբերություններ ստեղծում: Վարդանի կողմն ուժեղ էր: Սահակ կաթողիկոսն այդ ժամանակ կենդանի չէր, բայց նրա անխոնջ հոգսերով պատրաստված հունամոլ հոգևորականությունը նրա սիրելի թոռան ամենագործունյա օգնականն եղան, և այսպիսով ավատական պայքարին հաղորդվեց կրոնական հանգամանք: Հակառակ կողմին, Վասակ Սյունու գլխավորությամբ, մնում էր ըստ հին սովորության, հենվելով Սասանյանների ուժի վրա, գրգռելով նրանց ժառանգական կասկածը բյուզանդականության դեմ, մի կասկած, որ արդեն մի քանի անգամ հանգել էր հակաքրիստոնեական հալածանքների, որոնց զոհ էին դարձել սիրիացիները: Այժմ Սասանյան ֆանատիկոսությունը Հայաստանում էր ընդհարվում բյուզանդամոլ ֆանատիկոսության հետ և հայ հոգևորականությունը գրգռում էր մի հախուռն և կորստարար ապստամբություն` դրոշակ ունենալով Սահակ Պարթևի թոռան:

Կղերական ապստամբությունը գիտեր, իհարկե, որ իր դեմն ուներ ամբողջ ահարկու Իրանը, բայց մեծ հույս ուներ բյուզանդական օգնության վրա, որ ապստամբության առաջնորդները գրեցին Թեոդորոս կայսրին, և որ կարող է հայ կղերական դիվանագիտության առաջին գլխավոր հաղորդագրությունը համարվել, ինչպես նաև նմուշ այն մեծագույն իմաստության, որով նա կործանում էր իրեն` զարդարված ամեն ժամանակ, մինչև իսկ մեր ժամանակներում:

Դիմողները չէին մոռացել նաև նշել հայ ժողովրդի բարեմասնությունները: Հիշեցնում էին, որ Հայաստանը մի ժամանակ հռոմեացիների համար եղել է «մեծ և սիրելի դաստակերտ», որ Տրդատը Հռոմում է ապաստանվել և թագ ստացել, որ քրիստոնեությունն էլ Հռոմի սուրբ եպիսկոպոսից է ստացվել Հայաստանում:

Ինչպես հեշտ կարելի է տեսնել, հինգերորդ դարի այս դիվանագիտական դիմումը գրեթե ոչնչով չէր տարբերվում 19-րդ և 20-րդ դարերում եղած անթիվ ու անհամար դիմումներից: Հայ կղերական դիվանագիտությունը այս միակ լեզուն է կարողացել մշակել 14-15 դարերի ընթացքում:

Բայց Ի՞նչ եղավ այդ դիմումից: Թեոդորոս կայսրը մե- ռած էր, երբ հայ պատգամավորությունը հասավ Կ. Պոլիս: Իսկ նրան հաջորդած Մարկիանոսը ոչ միայն օգնություն չի ցույց տալիս, այլ դարձնում է Հայաստանը ստոր վաճառքի առարկա: Այս շատ լավ գիտե և Եղիշեն:

Եվ չէին իմանում հայ խակամիտ քաղաքագետները, թե ինչու եղավ այսպես: Նրանք կարծեցին, թե կայսրի խորհրդականներն էին վատ մարդիկ, ուստի այսպիսի տխուր վախճան ունեցավ իրենց քրիստոսասիրական մուրացկանությունը: Եվ դարձյալ մնաց այն հավատը, թե կրոնակցությունն Արևմուտքի հետ այն միակ փրկությունն է, որին կարող է ակնկալել հայ ժողովուրդը:

Նկատենք այստեղ հայ կղերական դիվանագիտության մի առանձնահատկություն էլ` ամբողջ հայության անունից նշանաբաններ ձևակերպելը: «Մահ աստվածապաշտությամբ, քան զկեանս ուրացությամբ» – այս նշանակում էր, մի ամբողջ աշխարհ պիտի մեռնի` քրիստոնեության, կամ ավելի ճիշտ, լուսավորչականության համար: Եվ դուրս էր գալիս, որ մի բուռ մարդիկ մի ամբողջ ժողովրդի ֆիզիկական գոյության տեր ու տնօրեն էին դարձնում իրենց և մատնում էին նրան կոտորածի և բնաջնջման` հանդեպ սրանից շատ ուժեղ հակառակորդ կողմի: Հայ կղերական դիվանագիտության ներկայացուցիչները չգիտեին և երբեք չէին իմացել համրել հայ ժողովրդից խլած բոլոր զոհերը: Հախուռն, անշրջահայաց, անպատասխանատու են եղել և այս պատճառով մի փոքրիկ և տկար ժողովրդի ողջակիզումը կատարել են խղճի հանգստությամբ: Եղիշեն իր փառապանծ Վարդանանց դժբախտ և աղետալի ապստամբությունն արդարացնելու և հիմնավորելու համար, հավատացնում է, թե ամբողջ աշխարհն ուզում էր մեռնել իր կրոնի համար և ամենը վազում էին դեպի պատերազմի դաշտը, ինչպես ոչխարները` դեպի աղը: Այս բանաստեղծություն է, որ երբեք չի պակասել կղերական դիվանագիտությանը` թե՛ իրեն և թե՛ ուրիշներին խաբելու համար: Ղազար Փարպեցին տալիս է նույն պատերազմի նկրագրությունը և մենք այստեղ տեսնում ենք ավատական իշխանների հրամանով Ավարայրի դաշտը քշված ճորտ գյուղացիների ամբողջ զանգվածներ, որոնք փախչում են դաշտից, պատերազմը դեռ չսկսած:

Ավատական Հայաստանը քարուքանդ եղավ այդ պատերազմից, որը պարսիկները ճնշեցին ամենայն անգթությամբ: Բայց կղերական դիվանագիտությունը չսարսափեց այդքան զոհերից, ոչ էլ խրատական դասեր առավ ժողովրդական մեծ աղետից: Եկեղեցու մեջ կար մի գիրք, որ կղերի մեծագույն նեցուկներից մեկն էր կազմում և որի անունն էր «Տոնացույց»: Այս գրքի մեջ մտցվեց այսպիսի հիշատակություն. «Սրբոց Վարդանանց զորավորանց մերոց հազար երեսուն եվ վեց վկայից, որ կատարեցան ի մեծի պատերազմին»: Կղերական դիվանագիտությունն այս շնորհն էր անում կոտորված ժողովրդին և այնուհետև կարող էր հանգիստ շարունակել իր վարքագիծը:

Այլևս կարիք չկա, որ մենք շարունակենք պատմական որոնումները մեր ընտրած նյութի վերաբերյալ: Շարունակել` կնշանակեր վերլուծել մեր պատմության մի խոշոր մասը հինգերորդ դարից հետո, մինչև մեր օրերը: Այսօր մեր առջև այդպիսի խնդիր չկա: Մեր կատարած ուսումնասիրությունն էլ, կարծում ենք, միանգամայն բավարար է, որպեսզի ընթերցողին պարզ լինեն մեծ և ճակատագրական երևույթի երեք գլխավոր հանգամանքները` սկզբնավորությունը, հայ կղերական դիվանագիտության վերաբերմունքը դեպի բյուզանդականությունը և վերջինիս վերաբերմունքը դեպի կրոնակից Հայաստանը:

Ինչ որ տեսանք մինչև այժմ, նույնը կրկնվում է և այսուհետև, երկար և երկար դարերի ընթացքում: Եվ չի էլ կարելի ասել, թե հոգևորականությունն այսպիսի ղեկավարող դեր երկրի քաղաքական ճակատագրի վերաբերմամբ խաղացել է շնորհիվ այն հանգամանքի, որ նա քաղաքայկան իշխանության անկման և ոչնչացման շրջաններում եղել է հայ ժողովրդի պաշտոնական ներկայացուցիչը: Նախ` այս հանգամանքը բացասում է մեր 4-րդ և 11-րդ դարերը, վերջինս Անիի թագավորության մեջ, երբ գոյություն ուներ թագավոր ¥Գագիկ¤, բայց խաղալիք էր Պետրոս կաթողիկոսի ձեռքում, մի շահամոլ և զզվելիորեն ագահ կղերականի, որ միացած մի քանի ավատական տերերի հետ, վաճառեց Հայաստանի այդ գավառային անկախությունը բյուզանդացիներին, բայց և այնպես, կղերական գրականության մեջ ոչ միայն չի ստացել որևէ կշտամբանք այդ պղծալի գործի համար, այլ դեռ զարդարվել է հրաշագործ սրբի ¥«գետադարձ»¤ լուսապսակով: Երկրորդ` խնդիրը ներկայացուցիչ լինելը կամ չլինելը չէ: Խնդիրը սկզբունքն է, բովանդակությունը, ըմբռնումն է, աշխարհայացքը: 19-րդ և 20-րդ դարերում մենք ունենք մի շարք փաստեր, երբ կղերական դիվանագիտության վարիչները հոգևորականներ էլ չեն, այլ աշխարհականներ, անգամ այնպիսիները, որոնք համարում էին իրենց «սոցիալիստներ»:

Մեզ մնում է երևույթի ամբողջ տևողականության վերաբերմամբ պատմական ճշմարտությունը պահպանած լինելու համար, վերցնել բյուզանդականություն տերմինը և նրա տեղը դնել քրիստոնյա Եվրոպա: Էությունն այս փոփոխումից մազի չափ չի վնասվի երկու կողմերի համար և դրությունը կմնա հավերժական` մի կողմը, այն է` հայ կղերական դիվանագիտությունը` լացող, մուրացկան «Քրիստոսի սերին», իսկ մյուս կողմը` քրիստոնեական դիպլոմատիան` ստախոս, խաբեբա, դավաճան, ազգերի արյունը առևտուր դարձնող, ինքն էլ վաճառվող մի բոզ:

Թե որքան չարաղանդ մի մոլորություն էր հայ կղերա- կան դիվանագիտության պաշտամունքը, այս հանգամանքը հայոց պատմությունն էլ ընդգծել է մի շարք խոշոր փաստերով: Առաջին փաստը մենք տեսանք, Պապ թագավորը` զոհ: Նրանից հետո էլ հայ իրականության մեջ երևացել են գործիչներ, որոնք հասկացել են, թե երկրի քաղաքական շահերը բարձրաբարբառ հրամայում են ձեռք վերցնել կրոնակցության թշվառ հենարանից փոխադարձության լեզու գտնել հարևան ուժեղ, տիրապետող, բայց ոչ քրիստոնյա պետությունների հետ: Պապից հետո երկրորդ տեղը պատկանում է Թեոդորոս Ռշտունուն ¥7-րդ դար¤, որը հիասթափվելով Բյուզանդիայի խարդախ քաղաքականությունից, դաշնակցեց արաբների հետ` Հայաստանի համար շատ ձեռնտու պայմաններով` ընդդեմ Բյուզանդիայի, բայց դրա համար նրա դեմ թշնամություն բարձրացրեց ժամանակի հունամոլ կաթողիկոս Ներսես Շինողը:

Ավելի փառավոր օրինակ ներկայացնում է Կիլիկիայի Մլեհ իշխանը ¥12-րդ դար¤, մի շատ բացառիկ երևույթ հայոց պատմության մեջ: Նա դաշնակցում է հարևան մահմեդական պետությունների հետ, նրանց օգնությամբ հաղթական պատերազմ է մղում տեղական լատինական իշխանությունների դեմ: Այս միակ մարդն էր, որ մի կողմ նետելով կրոնական նախապաշարումները, հենց այդ միջոցով ուժեղացավ այնքան, որ պատերազմներ մղեց մինչև իսկ Բյուզանդիայի դեմ և երբեք չպարտվեց, մինչև որ Մանվել կայսրը ստիպված եղավ հաշտություն կնքել նրա հետ:

Բայց այսպիսի մի երևույթ չէր կարող տանել հայ կղերական դիվանագիտությունը և Մլեհը սպանվեց յուրայինների ձեռքով, հազիվ կարողանալով վարել իր իշխանությունը հինգ տարի:

Մի ուրիշ օրինակ` ավելի ևս զարմանալի: Նույն Կիլիկիայի Հեթում թագավորը ¥13-րդ դար¤, որ մոնղոլական աշխարհավեր արշավանքներից իր երկիրն ազատելու համար դաշնակցություն կնքեց մոնղոլների մեծ խանի հետ և դրա համար մի տաժանելի և անսովոր ճանապարհորդություն կատարեց Միջերկրական ծովի ափից մինչև Մոնղոլիայի Կարակորում մայրաքաղաքը: Հեթումը պարտավորվեց իր զորքերով օգնել մոնղոլական բանակներին, բայց դրա փոխարեն պահպանեց իր պետության խաղաղությունն ու անկախությունը:

Հայ ժողովուրդն, ուրեմն, միանգամայն զրկված չէր իրերն իրենց իսկական արժեքով, նշանակությամբ տեսնելու և կշռադատելու ընդունակությունից: Բայց մեր բերած այս վկայությունները մնում են կղզիացած ու առանձնացված, իբրև անհասկանալի, հալածվող բացառություններ հայ կղերական դիվանագիտության կատարյալ և անսահմանափակ տիրապետության ներքո:

1 Այս դրությունների մասին տես իմ հոդվածը` «Հայոց պատմության հարցերից» Հայաստան, պետ. համալսարանի տեղեկագիր, երկրորդ գիրք, Երևան, 1927, էջ 293-432:

2 Քաղաքային տնտեսություն ասելով չպետք է կարծել գյուղային տնտեսության կատարյալ բացակայություն քաղաքներում: Միջնադարյան քաղաքը Եվրոպայում ուներ իր մեջ և հողագործ ազգաբնակչություն, որ անասնապահ էլ էր, և այսպիսով, ինչպես ասում է մի հետազոտող, միջնադարյան քաղաքի մեջ թագավորում էր գյուղական մթնոլորտ: Այսպես էր և մեզանում մինչև իսկ նորագույն ժամանակներում, օրինակ, Երևանը:

3 «Փաւստոս Բիւզանդոյ Պատմութիւն Հայոց» Վենետիկ, 1832, եր. 114:

4 Ագաթանգեղոս, Վենետիկ, 1832, եր. 606:

5 Զենոբ Ասորի. «Պատմութիւն Տարոնայ», Վենետիկ, 1832, եր. 13:

6 Փավստոս, եր. 172-175: Այս թվից 75 հազար հրեա, մնացածը հայ: Մի հանգամանք, որ ցույց է տալիս, որ հայերը չորրոդ դարում արդեն նշանավոր տոկոսով քաղաքային ազգաբնակչություն էին կազմում: Բացի այդ բոլորից, Վանից գերի տարվեցին. հրեա` 18 հազար տուն և հայ` 5 հազար տուն:

7 Ղազար Փարպեցի, «Պատմություն Հայոց», Թիֆլիս, 1908, եր. 50:

8 Փավստոս, եր. 79:

# Եղիշե, Թեոդոսիա, 1861, եր. 109:

«Հայ Արիներ» Թիվ 42, 43, օգոստոս, 2004թ.

Քրիստոնեական դավադրություն, որը Հայոց աշխարհի արմատական անկման սկիզբը դրեց

April 9, 2011

Խոսքը 301թ.-ին` երկրում քրիստոնեական կրոնը օտար նվաճողների կողմից “պետական” կրոն հռչակելուց 2-3 տարի առաջ, օրերից մի օր, Վաղարշապատ մայրաքաղաքի մերձակայքում քրիստոնյաների՝ Հայոց Տրդատ թագավորի դեմ կատարած դավադրության մասին է, որից սկսվեց Հայոց կյանքի ամենաեղերական ընթացքը1 (նախորդները դրա հետ համեմատ ի՜նչ էին որ):

Պարզորոշության համար այդ եղերական օրվանից հետ գնանք: 297թ.-ին Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ կնքված Մծբինի հաշտության պայմանագրով Հայաստանը փաստացի անցավ Հռոմի տիրապետության տակ, ըստ որի Հռոմը իրավունք ստացավ հայոց թագավոր նշանակել (եւ թագադրություն անել), Հայաստանում ունենալ զորակայաններ, իր օրենքները Հայաստանի համար համարել գերակա: Ահա եւ ի կատարումն այդ պայմանագրի՝ Տրդատ Գ-ն` Գրգորիսի հոր՝ Անակի կողմից սպանված Խոսրով թագավորի որդին, Հռոմի կողմից թագ ստանալով, հետն առած հռոմեական մի մեծ բանակ՝ գալիս է Հայաստան իր հոր գահին նստելու: Գալով՝ ճնշում է երկրում առկա պարսկամետների եւ ազգայնականների (Տրդատը Հռոմում մանկուց աշխարհաքաղաքացիական կրթություն եւ դաստիարակություն էր ստացել) դիմադրությունը եւ երկիրը խաղաղեցնում-իրեն է ենթարկեցնում: Հետո տեսնելով ու համոզվելով, որ քրիստոնեական կրոնը (դրա հետեւորդները) երկիրը ապակայունացնող գլխավոր պատճառն է՝ հետեւելով Հռոմի օրինակին՝ պատերազմ է հայտարարում այդ կրոնի ու դրա հետեւորդների դեմ. այդ կրոնը, դրա հետեւորդներին արգելող երկու՝ մեկը մեկից սարսափազդու հրովարտակներ է հղում բնակչությանն ու երկրում ապրողներին: Ի հետեւանք այդ հրովարտակների գործադրումի՝ շատ քրիստոնյաներ (սրանք, որոնք այլազգի կամ խառնածին էին, երկրում շատ էին, դրանցից քիչ չկային նաեւ իր իսկ Տրդատի կողմից Հռոմից բերված բանակում) են ձերբակալվում ու սպանվում: Թագավորական այդ ձեռնարկումներից քրիստոնյաներին հատկապես գրգռում է Գրիգորիսի՝ Տրդատի գրագրի, ով ամենայն հավանականությամբ եղել է Հայաստանի քրիստոնյաների ծպտված ղեկավարը, ձերբակալումը եւ Գայանեական կույսեր կոչվածների սպանումը: Այդ ամենի համար քրիստոնյաները Տրդատի, նրա երկրի դեմ վրեժխնդրությամբ են լցվում (Գրիգորիսի պարագայում այդ կատաղությունը նաեւ զուտ անձնական հիմքեր ուներ…) եւ սպասում են հարմար պահի` իրենց վրեժն առնելու համար:

Օրերից մի օր թագավորը կարծելով, որ երկիրը քաղաքականորեն, ռազմականորեն ու դավաբանորեն արդեն խաղաղեցվել է՝ մայրաքաղաք Վաղարշապատ է կանչում իր կողմնակից ու իրեն ենթարկեցրած երկրի նախարարներին՝ միասին տոնելու Հայոց թագավորության վերականգնումը: Տոնումի շրջանակների մեջ էր մտնում, պարզ է, որսի դուրս գալը:

“Այս աշխարհում հալածվածները”` քրիստոնյաները որոշում են օգտվել Տրդատի` որսի գնալու հանգամանքից։ Այդ որսի մասին հիշատակող Ագաթանգեղոսը պատմում է. “Այնուհետեւ, որսի ժամ (արքան, -Ս.Մ.) որոշեց, բոլոր զորքերին հրամայեց հավաքել բերել որսի զենքերը…, կամենում էր որս անել Փառական Շեմակաց դաշտում2 : Մինչդեռ կառքի վրա նստած թագավորը քաղաքից դուրս էր եկել, իսկույն նրա վրա տիրոջ պատուհասը հասավ, եւ պիղծ դեւը խփելով թագավորին կառքից վայր տապալեց: Անմիջապես սկսվեց մոլեգնել եւ ինքն իրեն ուտել եւ… մարդկային բնույթից դուրս գալով` վայրենի խոզերի կերպարանքով, իբրեւ նրանցից մեկը գնաց նրանց մեջ բնակվելու: Այնուհետեւ մտնելով եղեգնուտը խոտաճարակ դարձավ, սաստիկ անզգայությամբ դաշտերում կոծելով իր մերկ մարմինը: Թեպետեւ կամեցան նրան արգելափակել քաղաքում, չկարողացան. նախ բնական ուժի պատճառով եւ, ապա, չդիմանալով նրա մեջ մտած դիվական ուժին”: Առաջնորդվելով ասվածով, բայց մի կողմ թողնելով պատմիչի` արքայի հանդեպ տածած չարությունը (նա իր եկեղեցու հիմնադրին էր բանտարկել եւ բազում քրիստոնյաների էր սպանել տվել), եւ` ընդհանրապես եկեղեցական լեզվամտածողությունից ծնված` ստահոդ ու “կիկոսյան” պատկերները, ասել է, թե ասվածին մոտենալով ողջամիտ պատմաբանի տեսանկյունից (եկեղեցական լեզուն թարգմանելով ողջախոհության լեզվով),- մտքի աչքերի առջեւ դեպքի հետեւյալ իրական պատկերն է գծագրվում (պարզ է` մոտավոր): Քաղաքից դուրս արքային սպանելու նպատակով նրա հակառակորդների կողմից3 դարան է պատրաստված լինում (կամ էլ` նրա հետի հռոմեացի զինվորներն են, եթե, իհարկե, այդպիսիներին նա իր հետ վերցրել է, վաղօրոք արքային սպանելու դավադիր ծրագիր մշակել): Եվ երբ Տրդատը քաղաքից դուրս գալուց է լինում` նրանք (Ագաթանգեղոսի լեզվով` “պիղծ դեւը”) նրան հարվածում` կառքից վայր են գցում: Արքան ծանր վիրավորվում է: Դավադիրները (դրանց թիվը, դժվար չէ ենթադրել, արագ աճել է…) փորձել են վիրավոր արքային շուրջկալել-վերադարձնել քաղաք, որ հանկարծ նա փախուստի դիմելով, հետագայում ուժեր հավաքելով չվերադառնա եւ իրենց չպատժի։ Բայց արքան, ըստ երեւույթին, իրեն պաշտպանող թիկնապահների օգնությամբ կարողանում է շրջապատումը ճեղքել եւ փախուստի դիմել (այդպես պետք է հասկանալ բերված մեջբերման վերջին նախադասությունը): Թաքնվում է անվայելուչ տեղում` ճահիճներում բուսնած եղեգնուտներում, որը, ինչպես հայտնի է, խոզերի սիրած տեղն է. այսպես պետք է հասկանալ` “մարդկային բնույթից դուրս գալով (այսինքն` մարդուն վայել կենալու տեղը թողած,-Ս.Մ.) վայրենի խոզերի կերպարանքով (այսինքն` ճահիճների մեջ թավալ եկող խոզերի պես ճահճի ցեխով կոլոլվելով,-Ս.Մ.), իբրեւ նրանցից մեկը գնաց նրանց մեջ բնակվելու” արտահայտությունը: Արքայի ստացած վերքը շատ ծանր է լինում, եւ նա թաքստոցում գիտակցությունը կորցնում է (“սաստիկ անզգայությամբ” արտահայտությունն է այդ մասին հուշում): Ըստ երեւույթին` արյունաքամ եղող եւ ցավերից “կոծող” Տրդատի շորերը մոտը եղողները ստիպված են լինում հանել4 : Նա իր եղեգնուտային թաքստոցում ստիպված է լինում օրեր շարունակ մնալ (դավադիրները օր ու գիշեր փնտրում էին նրան, բայց չէին գտնում), առանց մարդկային սնունդ ստանալու, եւ նրա կյանքը պահելու պարտականությունն ունեցող հետը եղողները, ճարահատյալ, նրան “խոտաճարակ” են դարձնում, այսինքն` խոտ են ուտեցնել տալիս` քաղցն ու ծարավը այդ կերպ ինչ-որ չափով հագեցնելու համար:

Այն, որ Տրդատի հետ տեղի ունեցածը ոչ թե դժբախտ պատահար մի դիպված է եղել, այլ կայսերական ուժերի, դրանց հենարան հայաստանյան քրիստոնյաների կողմից վաղօրոք մշակված` Հայաստանի բնիկների, նրանց թագավորության դեմ հռոմեասերների ու հռոմեահպատակների ապստամբական ծրագրի իրագործման սկիզբ` կեսխոսք վկայում է Ագաթանգեղոսը։ Նա վերը հիշատակված` Տրդատի հետ “պատահածը” նկարագրելուց անմիջապես հետո գրում է. “Նաեւ քաղաքի (Վաղարշապատի,-Ս.Մ.) բոլոր մարդիկ (խոսքը, պարզ է, Տրդատին հավատարիմների ու հարազատների` հայերի մասին է,- Ս.Մ.) նույնօրինակ դիվահար եղած մոլեգնում էին, ու սաստիկ կործանում հասավ երկրին5: Թագավորի բոլոր մերձավորները, ծառաներն ու սպասավորները առհասարակ հարվածներ կրեցին ու ահավոր սուգի մեջ էին պատուհասի պատճառով”6: Փաստորեն` ապստամբները մայրաքաղաքը գրավում են, քաղաքի հայ բնակչության մի մասին սրի են քաշում, մի մասին էլ` պատանդ ու գերի են վերցնում։ Այս վերջիններիս մեջ են լինում թագավորի հետ որսի դուրս եկած շատ հայ նախարարներ, ինչպես նաեւ Տրդատի ընտանիքի անդամները` Աշխեն թագուհին ու թագավորի քույրը` Խոսրովիդուխտը։ Այս վերջինիս որպես թե երեւացած “տեսիլքի” հետ կապված` Ագաթանգեղոսը գրում է. “Այն ժամ Աստծուց տեսիլ երեւաց թագավորի քրոջը, որի անունն էր Խոսրովիդուխտ: Արդ` եկավ պատմեց մարդկանց իր տեսիլքը` ասելով. “Ինձ տեսիլք երեւաց այս գիշեր. մի մարդ լույսի նմանությամբ եկավ պատմեց ինձ, թե ձեզ (այսինքն` հայերիդ,-Ս.Մ.) վրա հասած հարվածներից բժշկություն չի լինի, եթե (մարդ) չուղարկեք Արտաշատ քաղաքը` այնտեղից բերելու կապյալ Գրիգորիսին: Նա գալով կսովորեցնի ձեզ ցավերից բուժվելու դեղը”: Ասվածի` եկեղեցական պատմելաոճին հատուկ ծածկամտությունը7 հաղթահարելով` հետեւյալ պատմական իրողությունն է գծագրվում աչքի առաջ: Ապստամբության համար նախատեսված գլխավորը` Գրիգորիսը դեռեւս գտնվում էր բանտում: Հարկ էր նրան ազատել` ապստամբությանը նոր թափ հաղորդելու, այն “ճիշտ” ուղով տանելու, ապստամբներին ոգեշնչելու համար: Ապստամբների համար դեռեւս վտանգահարույց էր թագավորական ուժերի կողմից ըստ ամենայնի պաշտպանված Արտաշատ քաղաքի վրա գրոհելը եւ Գրիգորիսին ազատելը։ Ահա եւ նրանք դիմում են նենգամիտ քայլի` թագավորի քրոջ միջոցով, ով թագավորական տան ամենաթույլ անձն էր8 , իրենց ղեկավարին բանտից հանել տալ (այդ ժամանակ Տրդատը դեռեւս իր թաքստոցում էր գտնվում եւ նրա միջոցով հնարավոր չէր դա անել. դրան ի զորու էր կամ թագուհին, կամ էլ` Խոսրովիդուխտը…): Պարզ է, իրենց ուզածին հասնելու համար նրանք նրան ըստ ամենայնի ահաբեկում եւ ինչ-ինչ խոստումներ են տալիս: Նույն պատմիչը այնուհետեւ պատմում է, որ թագավորի քույրը իրեն երեւացած “տեսիլքի” հետ կապված խորհրդակցում է “մարդկանց (սրանք իր պես պատանդված թագավորի պաշտոնավոր շրջապատից են լինում,-Ս.Մ.) հետ”: Սակայն խորհրդակցությունը “հարվածողների” համար ցանկալի արդյուք չի տալիս. ինչպես կարելի է հետեւեցնել պատմիչի ասածներից` խորհրդակցությունը որոշում է Տրդատի հրամանին դեմ դուրս չգալ: “Սակայն,- շարունակում է Ագաթանգեղոսը,- նույն տեսիլքը դարձյալ երեւաց կնոջը (Խոսրովիդուխտին,-Ս.Մ.) հինգ անգամ եւ սպառնալիքով կրկնեց, որ եթե տեսիլքը շուտ-շուտ չպատմի, մեծամեծ տանջանքներ կկրի, եւ մարդկանց (հայերին,-Ս.Մ.) ու թագավորի հարվածները առավել եւս կսաստկանան մահվամբ ու պեսպես տանջանքներով”: Այսինքն` ահաբեկիչները մերժում ստանալուց հետո էլի բազմիցս հանդիպում են Խոսրովիդուխտին (սա նշանակում է` նա ու նրա խորհրդակիցները այդ ամբողջ ժամանակահատվածում չեն ընդունում ապստամբների առաջարկները), նրան ահաբեկելով ու վախեցնելով, որ եթե Գրիգորիսին ազատել չտա, ապա թագավորի տանը, նրա յուրայիններին, “մարդկանց”, ամբողջ երկրին նորանոր մահեր ու պեսպես տանջանքներ կսպասվեն: Դա ասում է այն մասին, որ ապստամբները վստահ էին իրենց մահաբեր ու ավերիչ ուժին: Իսկ վստահ կարող էին լինել միայն մի պարագայում` եթե նրանց ուժական միջուկը լիներ Տրդատի` Հռոմից բերած ըստ ամենայնի զինված ու վարժված բանակը…
Նույն պատմիչը այնուհետեւ պատմում է, որ թագավորի վախեցած քույրը եւ մյուս մերձավորները վերջ ի վերջո խորհրդակցում են եւ որոշում Օտա անունով “ավագ նախարարին” ուղարկել Արտաշատ` Գրիգորիսին բանտից հանել-բերել: Ինչ խոսք, նրանց այդ քայլը անելուն դրդում են ապստամբների պես-պես սպառնալիքները, մի կողմից, եւ տված խոստումները (թե “նա գալով կսովորեցնի ձեզ ցավերից բուժվելու դեղը”9 )` մյուս:

Սակայն ավելորդ չէ Գրիգորիսին ազատել տալու գլխավոր անձի` Խոսրովիդուխտի այդ քայլը անելու մեկ այլ` հնարավոր դրդապատճառի մասին էլ ասել: Բանն այն է, որ դեպքերից մի փոքր առաջ ընկնելով ասենք, որ հետագայում Գրիգորիսը “դարձի” բերումով ավերելով Հայաստանի բոլոր մեհյանները` թողնում է միայն մեկը` Գառնիինը, որտեղ էր գտնվում Խոսրովիդուխտի ամառանոցը: Այդ “բարեգթությունը”, ինչ խոսք, վերը հիշատակված թագավորի քրոջ` Գրիգորիսին մատուցած մեծ ծառայությամբ է բացատրվում: Բայց, արդյո՞ք, միայն դրանով է պատճառաբանվում: Կարելի է ենթադրել, որ մինչեւ բանտարկվելը Գրիգորիսն արդեն հասցրել էր գաղտնորեն Խոսրովիդուխտի “խելքն ուտել”, նրան իր կրոնի (կամ էլ “սիրո”) թակարդն գցել: Տրդատն էլ, անտեղյակ իր գրագրի բուն մտադրություններին, երեւի, մտադրվել էր նրան փեսայացնել իրեն, այդպես նրան “բարձ” տալով ու “առաջ” տանելով (դա այդ պարագայում էր հնարավոր միայն), ինչպես նա խոստովանում է նրա հետ մինչեւ բանտարկելը ունեցած բանավեճերից մեկի ժամանակ (տես Ագաթանգեղոս):
Այսպես, ուրեմն, բանտից ազատվում է ապստամբության նախատեսված գլուխը` Գրիգորիսը, ով հետագայում ապստամբությանը անասելի դաժան ընթացք տվեց, որով սկսվեց հայոց կյանքի թարսությունը:

Սերգեյ Մանուկյան
ԵՊՀ դոցենտ

1 Նկատենք, որ այդ դավադրության մասին հայ պատմաբանները ոչի՜նչ չեն ասել (բավարարվել են այդ մասին ինչ-որ մոգոնանքներ անելով միայն), թեեւ դրա համար Ագաթանգեղոսի “Պատմություն”-ը բոլոր հիմքերը տալիս է:
2 Ինչպես նկատվեց` արքան իր հետ որսի էր տանում նաեւ մի շարք նախարարների:
3 Դեպքերի հետագա ընթացքը ցույց է տալիս, որ դրանք ոչ թե հայեր` Տրդատի յուրայիններն են են եղել, այլ քրիստոնյաներ, որոնց պարզ է` հռոմեացի զինվորներ էին օժանդակում:
4 Հետո, երբ բանտից ազատված Գրիգորիսը թագավորին գտնել է տալիս` նա մերկ է լինում:
5 Փաստորեն` ապստամբությունը, իր կենտրոնում ունենալով Վաղարշապատը, տարբեր ընդգրկումներով տարածվում է ողջ երկրով մեկ. Հայաստանի ողջ հռոմեադավան օտարականությունը ոտքի է կանգնում:
6 Ուշադրություն դարձնենք` խոսք չկա հռոմեացի զինվորների կամ քրիստոնյաների մասին: Իսկ չկա, որովհետեւ հենց նրանք էին հարվածողները, դիվահար դարձնողները:
7 Եկեղեցական պատմիչը, սովորաբար, նենգամիտ լինելով` տեսակ-տեսակ քողեր է քաշում իր բուն ասելիքի վրա……
8 Այդպես, փաստորեն, դուրս եկավ……
9 Ի՜նչ իմանային դյուրահավատները, որ “նա գալով”` իրենց, իրենց թագավորին ու երկրին նոր անտանելի հարվածներ էր հասցնելու:

“Լուսանցք” Թիվ 120, հոկտեմբերի 9 – 15, 2009թ.

Ազգափրկի՞չ էր, արդյոք, 301 թվականը

April 9, 2011

Սա մի հարցադրում է, որը երիցս հաստատական պատասխանով է հասել մեզ: Անժխտելի է, որ հարցն իր նշանակությամբ իսկապես առանցքային է, մի ծխնի, որի վրա 17 դար դարձադարձ է անում մեր պատմությունը: Սակայն կա եւ մեկ ուրիշ հարց. իսկ ի՞նչ կապ ուներ հայ ժողովուրդը կրոնափոխության այս ակցիայի (գործողության) հետ: Ոչ մի:

Հաստա՛տ ոչ մի կապ: Կար թագավոր իր նպատակներով, եւ կար խորհրդավոր մի անձ իր նպատակներով, որին ճանաչում ենք իբրեւ քրիստոնյա միսիոներ: Տրդատ Գ. եւ Գրիգոր Լուսավորիչ:

Երկուսն էլ Պարթեւ: Մեկը թագավոր՝ թագավորի որդի, մյուսը՝ դավադիր թագավորասպանի որդի…

Հայոց կրոնադարձության սկզբնապատմության մեջ ամենախճճված ու առեղծվածային պահը, թերեւս, Սուրեն Պարթեւին (Գրիգոր Լուսավորչին) գործի գլխավոր իրականացնող դարձնելու մասին Տրդատի որոշում կայացնելու հանգամանքն է: Ագաթանգեղոսի Պատմության համապատասխան հատվածը շարադրանքի եզակի պարզություն ունի: Կարդում ենք. “Ապա թագավորը (բժշկվելուց հետո.- Հ.Դ.) իսկույն տիրաբար հրաման տվեց. ամենքի հավանությամբ, գործը երանելի Գրիգորի ձեռքը հանձնելու, որպեսզի նախկին հայրենի, հնամենի եւ նախնիների ու իր կողմից Աստված անվանված չաստվածները անհիշատակ դարձնի, մեջտեղից ջնջի”: Սակայն եկեղեցին հետագայում կրոնական հեղափոխության (դարձի) առաջին դեմք է դարձնում Գրիգորին, իսկ Տրդատին ընդամենը “Ս. Գրիգոր Լուսավորչի զուգահեռը” համարում: Նույնն է ասում եւ Օրմանյանը. “Այդ հրաշալի դարձին գլուխն ու նոր առաքյալը եղավ Գրիգոր Պարթեւ… Տրդատ թագավորն ալ պետք է ճանչնալ իբր Գրիգորի գործակից, այսինքն՝ առաքելակից եւ լուսավորչակից մը”: Բայց եկեղեցու համար անվերապահ հեղինակություն Ագաթանգեղոսի վարքագրության բերված հատվածից անգամ հստակ է, որ եթե չլիներ թագավորի “տիրաբար տված հրամանը”՝ եկեղեցին ընդամենը կունենար հանուն հավատքի Հայոց հողում նահատակվածի եւս մեկ սուրբ անուն եւ ոչ թե կրոնափոխության կազմակերպչի անուն: Այստեղ չհարթված կնճիռ է մնում, որովհետեւ եկեղեցու համար եթե կասկած չի կարող լինել, թե ինչու հենց Գրիգորը, ապա հայ ժողովրդի պատմությունն ուսումնասիրողների համար մութ է, թե ինչու հատկապես Գրիգորը: Նման հարցադրման պատճառները շատ են, քանզի մինչեւ Հայոց թագավորի կողմից գործի գլուխ նշանակվելը, Գրիգորի կենսագրության մեջ ոչ մի նշանավոր բան չենք տեսնում (թերեւս միայն խորվիրապյան դրվագը), որով նրան տարբերենք քրիստոնյա մյուս քարոզիչներից: Մ. Օրմանյանը նույնպես ականավոր քարոզիչ չի համարում նրան. “Գրիգոր պարզ աշխարհական մըն էր, եւ իրեն հետ ոչ քարոզիչ ընկերներ ուներ, եւ ոչ գործակից եկեղեցականներու խումբ մը”: Նրա կազմակերպչական խոշոր տաղանդը, որի համար առ այսօր փառաբանվում է, նախքան Տրդատի վճիռը կայացնելը կրոնափոխության մասին՝ որեւէ կերպ եւ որեւէ տեղ չի դրսեւորվում (համայքների կազմակերպում, բացահայտ քարոզչություն եւ այլն), բացի արքունի կանանց շրջանում ճանաչվելուց:

Ըստ վարքագրության, թագուհի Աշխենը եւ արքայաքույր Խոսրովիդուխտը քրիստոնեական հավատքի են գալիս Գրիգորի հորդորով: Թեեւ սա էլ մի բացառիկ հաջողություն չէ, որովհետեւ, ինչպես գիտենք, ի սկզբանե քրիստոնյա քարոզիչներն ամենուր այդպես են գործել՝ ամենից առաջ համախոհ են դարձրել արքայական եւ իշխանական ընտանիքների կանանց (Սանատրուկ թագավորի դուստր Սանդուխտ կույս–Թադեոս առաքյալ, եւ բազմաթիվ այլ օրինակներ): Լեոն գրում է. “Որքան էլ հրաշաբան եւ ջատագովական լինեն Գրիգորին նվիրված վկայաբանությունները, բայց նրանց մեջ մենք շատ քիչ ենք պատահում քրիստոնեական ճշմարիտ առաքելություն, այսինքն, որ Գրիգորը խաղաղ քարոզչական գործունեությամբ մշակած լիներ հայերի սիրտը՝ նոր վարդապետությունն ընդունելու համար: Նա խոսքի ուժով իր հետեւից չէր քաշում անհատներ եւ ժողովրդական զանգվածներ, չէր հարուցում գաղափարական շարժում: Մեծ հեղափոխությունը մտնում էր հայոց աշխարհը վերեւից դեպի ցած”:

Ծանոթ չենք նաեւ Գրիգոր Լուսավորիչ աստվածաբան-դավանաբանին, թեեւ Ագաթանգեղոսն ասում է, որ նա կյանքի վերջում սկսել էր “դժվարապատում ճառեր կարգել ու հորինել”: Որոշ հետազոտողներ նրան են վերագրում “Յաճախապատում ճառքը” եւ “Պատարագամատոյցը”, որոնք սակայն ըստ էության ժողովածուներ են: Չգիտենք նաեւ, թե ծագումով, կրթությամբ ու դաստիարակությամբ հայ չլինելով եւ առաջին անգամ Հայաստան գալով 287 թվին, երբ 48 կամ 35 տարեկան էր (հեղինակների տարբեր հաշվարկներով), Գրիգորը ինչ չափով էր ծանոթ հայոց լեզվին, երկրի ու ժողովրդի պատմությանը, նրա սովորույթներին ու նիստուկացին, ինչ արժեք ուներ հայ մարդը նրա համար:

Հայտնի բան է, որ անհնար է սիրել մի ժողովրդի, առանց հարգելու նրա նախնիներին: Իսկ Գրիգորը հակառակն արեց: Ագաթանգեղոսի հետեւյալ տողերն էլ ամենեւին պարզություն չեն բերում. “եւ սա (Գրիգորը) գալով հասնելով, երեւալով հայաբարբառ հայրենախոս դարձավ”: Հարցերն ամենեւին երկրորդական չեն դառնում, երբ հետո տեսնում ենք, թե Լուսավորիչը հավատքի անունից զենքի միջոցով ինչպես է լուսավորում երկիրը: Ուսումնասիրողներ են եղել, ովքեր փորձել են հայացնել Գրիգորի ծագումը՝ նրան դարձնելով հայ ազնվականի զավակ, սակայն ոչինչ չի ստացվել, որովհետեւ, թեեւ կենսագրության մեջ չափազանց շատ են բացերը, այնուամենայնիվ, ծագումը քաջ հայտնի է: Իսկ այդօրինակ ջանքերը հասկանալի են. ցանկալի է իր երկրում գործող եկեղեցու հիմնադիր տեսնել ազգակից մարդու: Մեր խնդիրը Գրիգորի կենսագրական տեղեկությունները ճշգրտելու փորձեր անելը չէ, հետեւաբար հուզող հարցի (ինչո՞ւ Գրիգորը) պատասխանն ունենալու եւ հենց հարցը հիմնավորելու համար դիմենք եղած հայտնի դրվագներին: Առաջին ամենամեծ տարօրինակությունն այն է, թե ինչո՞ւ եւ ի՞նչ ռիսկով Գրիգորը եկավ Հայաստան: Նա արքայասպան Անակի որդին էր եւ մի՞թե կարծում էր, թե ոչ ոք չի հիշում դա: Եկեղեցին այսպես է բացատրում. Գրիգորը, իմանալով հոր գործած ոճիրի մասին, որոշում է մեղքը քավել Տրդատ թագավորի մոտ ազնվորեն ծառայելով: Բայց այս բացատրությունը եթե հալած յուղի տեղ չես ընդունում, ապա ավելի մեծ շփոթության մեջ ես ընկնում: Նախ՝ մեղքը գիտակցողը, կարծում ենք, մեղքը խոստովանելով պիտի փորձի քավել, սակայն Գրիգորը նման բան չի անում: Եվ մտքով անգամ չի անցկացնում: Կարդանք Ագաթանգեղոս. “Երբ դայակներից տեղեկացավ իր հոր կատարած գործերը, ելավ ու գնաց Տրդատին կամավոր ծառայելու: Թաքցրեց իր անձը եւ ոչինչ չէր հայտնում, թե ում համար, կամ որտեղից կամ ինչպես էր (հայտնվել), եւ իր անձը ծառայության տալով հնազանդությամբ սպասարկում էր նրան”: Այս հատվածն էլ իր հերթին է հարցերի մի ամբողջ շարան բերում: Հետեւապես, եթե ուզում ենք հասկանալ, թե ո՞վ էր Գրիգորը եւ ի՞նչ մտքով էր եկել Հայաստան, ապա ստիպված չպիտի ձանձրանանք այդ հարցերը քննելուց:

Մանավանդ երբ տեսնում ես, որ “հնազանդությամբ սպասարկել”, ամենեւին չի նշանակում նվիրվածությամբ օգտակար լինել: Հնազանդ կարող է լինել եւ տիրոջ թիկունքը դաշույն խրող ստրուկը, իսկ նվիրվածը՝ նման հարվածից իր մարմնով տիրոջը պաշտպանողն է: Եթե Գրիգորը կամենում էր գործով արժանանալ թագավորի ներողամտությանը, ապա “հնազանդությամբ սպասարկելը” կրկին քիչ է: Առնվազն հարկավոր էր երկակի կյանքով չապրել. թագավորի մոտ որպես պարզ սպասարկող, թագավորից հեռու՝ քրիստոնյա քարոզիչ ու մինչեւ անգամ արքայական ընտանիքում համակիրներ որոնող չլիներ: Եվ, վերջապես, վարքագիրը բառ անգամ չի գրել հոր գործած հանցանքի համար Գրիգորի զղջումի մասին: Դայակներից տեղեկանալով, հայտնի չէ, Գրիգորը ոգեւորվե՞ց, թե՞ ընտանեկան պատվի վրա բիծ համարեց հոր կատարած գործը: Մտադրվեց այն շարունակե՞լ, թե՞ մեկ ուրիշ բան: Գուցե թե ափսոսանքի զգացողության ենթադրության առիթ է տալիս Խորենացու այս տողը. “Գրիգորը անցավ գնաց Տրդատի մոտ՝ հոր պարտքը հատուցանելու, կամ իսկապես ասելով՝ վարժվելու եւ պատրաստվելու մեր աշխարհի առաքելության եւ քահանայապետության, ինչպես եւ մարտիրոսության վիճակին”: Հավանաբար Խորենացին էլ է ստիպված գրել՝ “հոր պարտքը հատուցանելու”, բայց հետո, ասես, թոթափել է իրեն ու անմիջապես շարունակել՝ “կամ իսկապես ասելով…”: Հավատքի համար չէ, որ Գրիգորին տանջանքների է ենթարկում Տրդատ արքան: Նա առաջին անգամ չէր քրիստոնյայի հետ շփվում, իր կարծիքն ուներ նրանց մասին, եւ անձամբ դժվար թե ժամանակ վատներ մի հերթական քարոզչի վրա: Տրդատն իրեն վիրավորված էր զգում. Գրիգորը չարաշահել էր իր վստահությունը եւ փաստորեն թիկունքում հակառակ գործունեություն ծավալել: Դա առնվազն ապերախտություն էր: Լսածն ստուգելով ու համոզվելով, որ Գրիգորն այն մարդը չէ, ինչ ներկայանում է իրեն, նա դառնացած ասում է. “Մի օտարական ու անծանոթ մարդ էիր, եկար մեզ միացար եւ ինչպե՞ս ես համարձակվում պաշտել այն Աստծուն, որին ես չեմ պաշտում”: Մեղադրում, բայց խնայում է եւ հրամայում նրան պարզապես հսկողության տակ առնել: Հետո կրկին բերել է տալիս իր առջեւ ու կամենում է հասկանալ նրա անշնորհակալության պատճառը: Տրդատը հանդիմանանքով ու խրատաբար է խոսում. “Այսքան տարի ես քեզ ճանաչել եմ եւ դու քո ամբողջ էությամբ հավատարմորեն ծառայել ես ինձ, եւ ես գոհ էի քո աշխատանքից ու մտադիր էի ապրեցնել քեզ: Ինչո՞ւ չես կատարում իմ կամքը”: Սակայն անսպասելիորեն Գրիգորը պոռթկում է ու զրույցի շարունակության մեջ հետզհետե անկեղծանում: Նոր միայն երեւում է, որ նա երբեք էլ իր ամբողջ էությամբ հավատարմորեն չի ծառայել, ինչպես նաեւ մտադրությունը շատ կասկածելի է եղել:

Դավանաբանական վեճի տեսք տված երկար երկխոսությունն իր մեջ բացատրություն ունի նաեւ, թե ինչու է Տրդատը հրամայում տանջել Գրիգորին: Վերջինս, երբ սկսում է հանդես գալ ինչպես որ է՝ աստիճանաբար մոռանում է պարկեշտության որեւէ սահման եւ կոպիտ ու հանդուգն խոսքերից անցնում է Տրդատի թագավորական անձը վիրավորելուն: Սա արդեն չափազանց էր ու նաեւ Տրդատի համար անակնկալ: Այս դեպքում էլ ներողամտություն հանդես բերել, կնշանակեր զրկվել արքայական հեղինակությունից: Թագավորն սկսեց խոսել ու ասաց. “Ես քեզ խնայեցի որպես վաստակավորի, որպեսզի ուղիղ կարգի գաս պաշտելով աստվածներին: Դու նրանց պատիվ զլանալով՝ սուտ արարիչ ես համարում, եւ որոնք որ ճշմարիտ արարիչներ են, անարգում ես… Եվ քանի որ բոլորին նախատեցիր, նույնիսկ համարձակվելով մեզ եւս անասուն անվանել, արդ՝ ես քեզ տանջանքներ կտամ եւ սանձ կդնեմ քո կզակին, որ իմանաս, թե սին խոսքերը, որ իմ առջեւ հաճախ կրկնեցիր, անմիջապես իրենց արդյունքը տվեցին: Եվ այս քեզ համար մեծ պատիվ է, ասում է (թագավորը), որ խոսեցի քեզ հետ եւ մեծարեցի քեզ, իսկ դու ինձ պատասխան տվեցիր իբրեւ ընկերոջ (իբրեւ հասարակ մարդու.- Հ.Դ.)”: Եվ յոթնօրյա չարչարանք նշանակեց: Տրդատն այլ ելք չուներ. նա թագավոր էր եւ պետության գլուխ:

Ըստ էության, էլի մեղմ վարվեց՝ կարող էր եւ Գրիգորին զրկել կյանքից: Հետագայում Տիրանը, օրինակ, չներեց Հուսիկ կաթողիկոսին, որն արգելեց իրեն՝ թագավորին, եկեղեցի մտնել ու դրանով մեծ անարգանք հասցրեց յուր արքայական վսեմությանը, եւ հրամայեց բրածեծ անել կաթողիկոսին, որից վերջինս մահացավ:

Այսպիսով, Գրիգորը Տրդատից պատիժ ստացավ իր աշխարհիկ մեղքերի՝‘ա) Հայոց աստվածներին սաստիկ անարգելու, բ) երկրի գլխավորին՝ Մեծ Հայքի թագավորին, անձնական վիրավորանք հասցնելու, գ) արքայական բարձր վստահությունը չարաշահելու, դ) արգելված գործունեությամբ (քարոզչություն ոչ թե հասարակական վայրերում, այլ պաշտոնավայրում՝ արքունիքում, եւ ընտանիքներում) զբաղվելու համար: Հանցանքը կար, պատիժը պիտի հետեւեր. սա է կարգն ու օրենքը բոլոր ժամանակներում եւ բոլոր ժողովուրդների մոտ: Աններելի է ոտնձգություն կատարել թագակիր անհատի պատվի դեմ: Եվ այն էլ ոչ ինչ-որ մի կամազուրկ կամ տկարամիտ անձի, այլ Տրդատի նման թագավորի, որին հենց Գրիգորի վարքագիրը բնութագրում է այսպես. “Վասնզի իրոք սեգ էր հանդերձանքով եւ մեծ ուժով, հարստությամբ, ամուր ոսկորներով եւ հաղթ մարմնով, քաջ էր եւ կատաղի պատերազմող, բարձր ու լայն հասակով: Իր կյանքի բոլոր տարիներին նա պատերազմել էր եւ մարտերում հաջողություն ձեռք բերել: Քաջության փառքի մեծ անուն ստացավ եւ հոյակապ, փառավոր հաղթանակներ տարավ ամբողջ երկրում, թշնամիներին հարվածեց՝ ցանկանալով իր հայրերի վրեժը լուծել”… Ընդհանրապես զարմանալի ու անըմբռնելի պահվածք: Նա կրոնական քարոզիչ է եւ իրեն նվիրել է Հայաստանի մեջ քրիստոնեական վարդապետության լույսն ու կյանքը տարածելու գործին: Ընդունենք նաեւ, որ մինչեւ Տրդատի կողմից իր համոզմունքների բացահայտումը, նա զգուշանում էր կամ դեռ թագավորին անպատրաստ կարծելով՝ վաղ էր համարում հետը քրիստոսասիրության մասին խոսելը: Բայց երբ Տրդատն ինքն է անկեղծ զրույց առաջարկում՝ փորձելով հասկանալ իր կողմից շնորհների արժանացած մարդուն, ապա մի՞ թե սա չէ քարոզչի համար ամենաբաղձալի պահը. անհավատը վերջապես կամենում է լսել իրեն ու ընկալել իր խոսքը: Սակայն, չգիտես ինչու, սիրով ու համբերատարությամբ բացատրություններ տալու փոխարեն, Գրիգորը Տրդատի արդարացի հանդիմանանքին պատասխանում է հախուռն հոխորտանքով (նման տոնով մինչեւ իսկ Հիսուսը չի խոսում Պիղատոսի հետ): Ահա խոսքի, մտածողության եւ գործունեության այս տոնն է, որ հետագայում դրվում է Հայոց եկեղեցու պատրիստիկայի (հայրաբանության) հիմքում: Գրիգորի խոսքի այս տոնն է, որ թույլ չի տալիս միանշանակորեն ընդունել նրա Հայաստան գալու նպատակի պարզությունը: Որքան էլ համարենք, թե միգուցե այդ կոշտ երկխոսությունը վարքագիրների ջանասիրության արդյունքն է, այնուամենայնիվ, գործողությունների զարգացմանը հետեւելով, գրավոր վարդապետության հաստ շերտի տակ տեսնում ենք փաստական պատառիկներ, որոնց ուշադիր ընթերցումը կրոնավորական մեկնաբանություններից էականորեն տարբերվող տպավորություն է թողնում: Որտե՞ղ գտնենք, օրինակ, եւ այն հարցի պատասխանը, թե ինչո՞ւ Տրդատը, իմանալով Գրիգորի քրիստոսապաշտության մասին, ինչպես նաեւ քրիստոնեությունը չափազանց վտանգավոր աղանդ համարելով, այնուամենայնիվ, խնայեց նրա կյանքը: Ինչո՞ւ էր գնահատում, անգամ պահպանում Գրիգորին, երբ նույն գործերի համար չներեց նույնիսկ գեղանի Հռիփսիմե կույսին, որին մտադիր էր կնության առնել: Չգիտենք նաեւ, թե Գրիգորն ինչ պաշտոն էր զբաղեցնում արքունիքում: Կշիռ տալու համար որոշ հեղինակներ պարզապես ասում են “կարեւոր պաշտոն”, բայց անկասկած դա արվում է Գրիգորին նշանավորելու նպատակով: Ասենք միայն, որ պետության մեջ արքայից ցած բացառվում էր այնպիսի պաշտոն ունեցող մեկը, որն անձեռնմխելի լիներ (խոսքը քրմական դասին չի վերաբերում): Այսպիսով, թեեւ Գրիգորն անձեռնմխելի չէր, սակայն “Տրդատը խորհում էր այլ սիրաշահությամբ խոսել նրա հետ, եւ կյանք ու պատիվ խոստանալ, որոնց նա չէր էլ լսելու”: Ինչո՞ւ էր Տրդատը համառորեն փորձում իմանալ՝ ով է այդ օտարականը եւ ինչ մտքով է թափանցել իր արքունիք: Գուցե նրա համար, որ ոչ թե լսածով, այլ իր դառը կենսագրությա՞մբ գիտեր, թե ինչի են ընդունակ արքային մերձավոր դարձած պղտոր մտքեր ունեցող մարդիկ: Արդյոք թագավորը չէ՞ր կամենում հենց Գրիգորից լսել այն, ինչն իմացավ իր դայեկորդի, Հայոց սպարապետ Արտավազդ Մանդակունուց: Արտավազդն իրեն հայտնեց, թե այդ ծածկամիտ անձը “որդին է մահապարտ Անակի, որն սպանեց քո հորը՝ Խոսրովին եւ խավար բերեց մեր Հայոց աշխարհին, կորստի ու գերության մատնեց այս երկիրը”: Տեղեկությունը հավաստի էր, որովհետեւ սպարապետի քրոջ ամուսինն էր ասել՝ Տաճատը, որն այս բաներն իմացել էր Կեսարիայում որոշ ժամանակ ապրելով: Տպավորությունն այնպիսին է, ասես պարզաբանումը սպասելի էր, եւ Տրդատը հավաստիանալով՝ հանկարծակիի չի գալիս: Նա չի հրամայում անել այն, ինչը տվյալ ժամանակների համար կարող էր միանգամայն բնական դիտվել: Նա չի հրամայում սպանել Գրիգորին, երբ արդեն վերը նշված հանցանքներին գումարվում է նաեւ ամենածանրն ու եղկելին՝ արքայասպանությունը: Իսկ որ հոր գործած հանցանքը փոխանցվում էր նաեւ Գրիգորին, հաստատենք Լեոյի ձեւակերպումով. “Հին իրավական հասկացողություն էր, որ հայրերի մեղքը որդիներից էր պահանջվում մինչեւ յոթ պորտ”: Չափազանց թանկ արյուն էր ստորաբար ու դավադրաբար հեղվել՝ Սասանյանների համար անպարտելի Խոսրով–Տրդատ Բ.-ի արյունը, որպեսզի հեշտորեն մոռացվեր ու ներվեր: Մի՞թե երեք տասնամյակ Հայաստանը ծունկի բերված էր պահվել (ըստ Խորենացու՝ “անիշխանության տարիներ”), արքայական ու իշխանական ընտանիքներ էին ոչնչացվել (Արտաշիրն իմանալով, որ մանուկ Տրդատին Արտավազդ Մանդակունին է փրկել, հրամայեց կոտորել նրա ցեղը), որպեսզի հիմա Տրդատ թագավորն ամեն ինչ ներեր: Համարժեքին մոտ փոխհատուցում պիտի լիներ, հետեւաբար Գրիգորին կյանքից զրկելը երեւի թե բավարար չէր: Ճշտելով, որ Գրիգորը Անակ Պահլավի Սուրեն որդին է, Տրդատը հրամայեց նրան Խոր Վիրապ արքունի բանտում պահել որպես… Գուցե որպես պատա՞նդ: “Հենց չարագործների համար էր շինված այս տեղը եւ ամբողջ Հայաստանի մահապարտների սպանության համար հատկացված”,- ասում է Ագաթանգեղոսը: Անմիջապես նշենք, որ գրավոր որեւէ հիշատակում չունենք մեր ձեռքի տակ, որպեսզի փաստացի ապացուցենք այս տեսակետը: Մատենագիրները, հետագայում էլ նրանց կեցվածքին հետեւած պատմաբանները, թվում է՝ ավելորդ մի գլխացավանքից խուսափելու համար երբեք քննության չեն առել վարքագիրների հաղորդած առասպելը: Գրիգորին իբրեւ պատանդ կամ պետական խոշոր հանցագործություն կատարած բանտարկյալ պահելու վարկածի հիմնավորումը չունենալով, այնուամենայնիվ, մենք չենք կարողանում գտնել նաեւ վերոնշյալ հարցի տրամաբանական պատասխանը. ինչպե՞ս պատահեց, որ նույն Հայաստան երկրում եւ նույն Տրդատ թագավորի օրոք հավատքից չհրաժարվելու համար մինչեւ անգամ կանանց են խոշտանգում ու մահապատժի ենթարկում (Հռիփսիմեին, Գայանեին եւ մնացած 87 կույսերին), իսկ արքայասպանի որդի եւ թագավորի անձը վատ խոսքերով վիրավորող Գրիգորին խնայում են: Ագաթանգեղոսը մեկ ուրիշ տեղեկություն էլ է թողել մեզ, որն ընդհանրապես ուշադրության չի արժանացել հայ պատմագրության կողմից: Նա գրում է. “Միայն պարթեւի (Անակի.- Հ.Դ.) որդիներից երկու փոքրիկ մանուկների՝ մի մարդ (երեխաներից) մեկի դայակների միջոցով փրկեց, որոնցից մեկին փախցրեցին Պարսից կողմերը, իսկ մյուսին՝ Հունաց”: Հունաց կողմերը փախցրածը Գրիգորն է, գիտենք, իսկ ի՞նչ եղավ նրա եղբայրը. ապրե՞ց-չապրե՞ց, մեծամեծ պատիվների ու դիրքի հասա՞վ, թե՞ ոչ: Այնինչ, կան այս հարցերի պատասխանները, Սեբեոսն է հայտնում. “Դայակները, վերցնելով սրան (մահապարտ Անակի զավակին.- Հ.Դ.) հայոց Խոսրով արքայի վրիժառությունից փախցրին Պարսից կողմերը՝ իրենց արքունի դուռը: Եվ արքան նրա համար կատարեց նրա հայր Անակի խոստացած պարգեւները. կրկին վերադարձնելով բուն իսկ պարթեւական պահլավը՝ թագ կապելով մեծարեց եւ կարգեց իր թագավորության երկրորդ” (Սեբեոս, Պատմություն, Երեւան, 2005, էջ 61): Հետագայում նույնպես Պարսից արքաները երախտիքով էին հիշում Անակյան տոհմաճյուղի մատուցած ծառայությունները (տե՛ս Խորենացու մեջբերած Արտաշիրի թուղթը Վռամշապուհին), հետեւաբար, կարծում ենք, նրանք քաջ տեղյակ պիտի լինեին նաեւ Հայաստան գալու Գրիգորի որոշումից: Հիշենք, որ մանուկ Գրիգորին փրկող ստնտուի ամուսինն էր “Բուրգար անունով մեկը Պարսկաստանից, ոչ փոքր եւ աննշան մարդ”: Արդյո՞ք քրիստոնեական կրթությանը զուգահեռ, Գրիգորն այլ դաստիարակություն չէր ստանում: Ի վերջո, նրա հայրը մահապարտ Անակն էր, որը հանուն նպատակի չխնայեց անգամ իր ընտանիքը: Գրիգորի ձեռնարկած քայլերը նույնպես մահապարտի կայացրած որոշումների են նման: Չափահաս դառնալով՝ նա ամուսնանում է, երկու զավակ ունենում, լուծում անսերունդ չմնալու խնդիրը, ապա երեք տարի անց համերաշխությամբ բաժանվում կնոջից, նրան ու որդիներին ապագա ապահովում, հետո խոր պահած նպատակադրությամբ գալիս Հայաստան:
Արդ, ինչպե՞ս հասկանանք, որ ոչ միայն Պարսից, այլեւ Հայոց արքան էր փորձում սիրաշահել ու իր կողմը գրավել պարթեւ արքայատոհմից Սուրենի Պահլավներին եւ Կարենի Պահլավներին: Գուցե կամենում էր այս անգամ հակասասանյան ներքի՞ն կոալիցիա նորոգել: Գրիգորն ընդհանրապես ի՞նչ տեղ ուներ Տրդատի հաշվարկներում, ի՞նչ գիտեր նա Գրիգորի եղբոր մասին՝ հայտնի չէ: Այն, ինչ ասում ենք, միայն վարկած է: Սակայն, այնուամենայնիվ, փորձենք պարզել, թե Տրդատն ինչո՞ւ հենց Գրիգորին նշանակեց կրոնական հեղափոխության գլուխ:

Մինչ այդ՝ ընդամենը ուրվագծենք տիրող քաղաքական իրավիճակը: Պատկերն այսպիսին էր. Տրդատ Գ.-ն 287 թվականին Դիոկղետիանոս կայսեր օգնությամբ, եւ նրա թագավորության երրորդ տարում, վերջնականապես հաստատվեց Հայոց գահի վրա (առաջին գահակալումը Պարսկաստանին ենթակա Մեծ Հայքում 274-276 թվականներին էր): Տրդատը հռոմեական կայսեր վասալն էր: Պարսից արքա Ներսեհը նույնպես ճանաչեց Տրդատի օրինավոր ժառանգությունը, քանզի դրանով կանխվում էր Հայաստանի գահը Սասանյան որեւէ կենտրոնախույզ ներկայացուցչի ձեռքն ընկնելու հավանականությունը: Տասնամյակներ տեւած պարսկա-հռոմեական պայքարի այս շրջափուլն ավարտվեց 298թ. Մծբինի 40-ամյա դաշնագրի կնքումով: Մեծ Հայքն ամբողջությամբ հայտնվեց Հռոմեական կայսրության հովանավորության ներքո: Ձեռք բերած բոլոր հաջողությունները պետք է ամրապնդեր Տրդատը: Նա էր Հռոմի հույսը: Հայաստանը պետք է դառնար հակասասանյան պլացդարմ: Տրդատն ինքն էլ էր դա կամենում եւ եռանդով ձեռնամուխ եղավ երկրում հիմնավոր փոփոխություններ կատարելուն:

Թե ինչպիսին էր դրությունը Հայաստանում եւ ինչ քայլեր ձեռնարկեց Տրդատը, կփորձենք ներկայացնել պատմահայր Խորենացու Պատմության հիման վրա, եւ եթե ապագա ընդդիմախոսներն առավել ճշգրիտ ու ծանրակշիռ փաստարկներ կբերեն, ապա միայն ուրախ կլինենք: Խորենացին գրում է, որ Խոսրով-Տրդատի սրախողխող լինելուց հետո “Արտաշիրը նվաճեց նախարարական ցեղերը, գաղթածներին հետ դարձրեց [Նա] գեղեցիկ կարգավորում է Հայոց աշխարհը, վերականգնում է նախկին կարգերը՝ ամեն բանում իր անունն է հաստատում: Նա մեր աշխարհը կառավարեց պարսիկ գործակալների ձեռքով, ինչպես իր աշխարհներից մեկը, քսան եւ վեց տարի”:

Փաստորեն, Արտաշիրը վերացրել էր Արշակունիների գահակալությունը Հայաստանում եւ երկիրն ամբողջությամբ ընդգրկել համաիրանական աշխարհի մեջ՝ տեղում պահպանելով “նախկին կարգերը”, ինչը գոհացնում էր բոլորին: Բարդ էր, ուրեմն, Տրդատի առջեւ ծառացած խնդիրը. նա որեւէ հենարան չուներ երկրում: Սակայն, ամենեւին չվհատվելով նման տխուր իրողությունից, նա սկսում է իշխանության սեփական հենասյուներ բարձրացնել: Եվ առաջին հերթին հայացքն ուղղում է դեպի իր արյունակիցները՝ պարթեւական ծագում ունեցողների եւ հայոց հողի հետ բացարձակապես կապ չունեցող օտարների կողմը: Նախ նշենք Մամիկոնյաններին, որպեսզի ակամայից հետագա շարադրանքի ստվերում չմնան: Նրանց պատմության սկիզբը սա է. տոհմի նահապետ Մամգունը, Ճենաց թագավորի զայրույթից փախչելով, իր ընտանիքով ապավինում է Պարսից թագավորին: “Շապուհը թեպետ Մամգունին չի հանձնում նրա տիրոջ ձեռքը, բայց նույնպես չի թողնում Արյաց աշխարհում, այլ բոլոր աղխովն իբրեւ աքսորական ուղարկում է Հայաստան իր գործակալների մոտ”: Եվ աքսորյալի աննշմար կյանքով էլ գուցե նրանք շարունակեին ապրել Հայաստանում, եթե քաղաքական դրությունը, այսինքն՝ երկրի ճակատագիրը կտրուկ չփոխվեր: Մամգունն անմիջապես ընկալում է պահը եւ արագորեն կողմնորոշվում. քանի որ “ոչ իր կամքով Հայաստան գալով՝ պատահեց Տրդատի գալստյանը, Պարսից զորքերի հետ (Պարսկաստան) չդարձավ, այլ իր բոլոր աղխով Տրդատին ընդառաջ գնաց մեծ ընծաներով: Տրդատը նրան ընդունեց…”:

Չի ուշանում նաեւ աչքի ընկնելու առիթը: Սլկունյաց Սղուկ նահապետը մերժում էր ճանաչել Տրդատի իշխանությունը: Մամգունը հանձն է առնում պատժել ապստամբին, եւ խոստումը կատարում է՝ Անակի նման դավադրաբար սպանելով Սղուկին:

Նոր տիրոջ վստահությունը նվաճված էր: Տրդատն ուրախանալով՝ հրովարտակ է գրում եւ նրան նախարարական կարգ տալիս, շնորհելով նաեւ ոչնչացված Սլկունյաց ցեղի Տարոն աշխարհը: Այսպես է Մամգունի տոհմը հաստատվում Հայաստանում՝ հետագայում երբեք չմոռանալով պատժարարի իր կոչումը եւ միշտ հավատարիմ մնալով Պարթեւաց տանը: Դա երեւում է Տրդատի հաջորդ Խոսրով Կոտակի օրոք Մանավազյան եւ Որդունի նախարարների “մեծ խռովության” ժամանակ, երբ թագավորը նորից նրանց դեմ Մամիկոնյաններից մեկին է ուղարկում՝ Վաչե զորավարին, որը “գնաց նրանց վրա, երկու տոհմն էլ ջարդեց ոչնչացրեց, երկու տոհմերից ոչ մի արու կենդանի չթողեց”: Ի դեպ, Մամիկոնյանները կարող էին նաեւ թագավոր սպանել, եթե թագավորը ձեռնարկումներ էր կատարում եկեղեցու դեմ (նկատի ունենք Պապ թագավորի սպանությանը մասնակցելու մեղադրանքը՝ ուղղված սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանին):

Իսկ հիմա խոսենք Կարենի Պահլավի ցեղից Կամսարի մասին, որին “բոլոր նրա ունեցվածքով” տարիներ առաջ Եկբատանից Տրդատն ինքն էր բերել Հայաստան: Հետագայում նա նաեւ Կամսարի որդիների համար “նախարարական ցեղ է սահմանում”՝ ժառանգություն տալով Արշակունիների արքունի կալվածներից՝ ամբողջ Շիրակ գավառը եւ էլի ուրիշ դաստակերտներ: Կամսարականների տանուտերն այդուհետ համարվեց “թագավորից հետո առաջին պատվավոր անձ”, որովհետեւ պահլավական ծագում ուներ: Հիշեցնենք, որ պարթեւ Արշակունի արքայատոհմի հիմնական ճյուղերն էին Սուրենի Պահլավ եւ Կարենի Պահլավ նախարարական տները, իսկ հայ Արշակունիները երկրորդն էին նրանցից հետո: Սրանց մեջ հակառակություն է ծագում Սասանյանների կողմից իշխանությունը գրավելուց հետո միայն, երբ Սուրենի Պահլավները պաշտպանեցին Արտաշիրին եւ նախարարների մեջ կրկին գրավեցին ամենաբարձր տեղը, իսկ Կարենի Պահլավները չընդունեցին, եւ այդ պատճառով գրեթե լրիվ կոտորվեցին:

Տրդատն անսպասելիորեն նրանց միջեւ հավասարության նշան է դնում: Այսինքն՝ արյունակցական հիմքի վրա փորձում է հավասարապես իրեն մոտեցնել եւ՛ քաղաքական հակառակորդներին, եւ՛ համախոհներին: Թերեւս դա կարելի է խելամիտ քայլ համարել, մանավանդ այն հանգամանքը նկատի ունենալով, որ, եթե Կարենի Պահլավները գրեթե լրիվ սպառված էին, ու նրանց դեռ պետք էր ոտքի կանգնեցնել, ապա Սուրենի Պահլավները շարունակում էին մնալ ամենաազդեցիկ նախարարական տոհմը. Պարսկաստանում նրանք երկրորդն էին Սասանյաններից հետո, իսկ Հայաստանում՝ առաջինը՝ բարձր դասվելով նույնիսկ Արշակունիներից: Ի վերջո, “Անակը, որ Սուրենյան Պահլավի ցեղից էր”, իզուր չէր զոհել իր կյանքը. նա սեւ գործը հանձն էր առել, պայմանով, որ Արտաշիրը իր ազգատոհմի մնացորդներին ապրեցնի: Եվ քանի որ Պարսից թագավորներին դժվար է մեղադրել վարձի հատուցում շնորհելու մոռացկոտության մեջ (ինչպես տեսանք, Շապուհ Ա.-ն Անակի մյուս որդուն՝ Գրիգորի եղբորը, չափահաս դառնալուց հետո կարգեց իր թագավորության երկրորդ), ապա միանգամայն հավանական ենք համարում, որ Խորենացու բնորոշած անիշխանության տարիներին իբրեւ կառավարիչ նշանակված “Արմենիայի մեծ թագավոր” Արտավազդ Ե.-ն էլ արքայասպան Անակի եղբայրն էր: Քիչ հավանական է Գութշմիդտի այն կարծիքը, թե սա եղել է վերջին պարթեւ Արշակունի
Արտավանի որդին, կամ թե ըստ այլ տեսակետների՝ հայ Արշակունի սեպուհներից մեկը: Նշանակում է՝ Հայաստանը լիարժեքորեն վերահսկելու համար հարկավոր էր Սուրենի Պահլավներին առանձնահատուկ մոտեցում ցուցաբերել: Նրանք հայեր չէին, որոնց կարելի էր ոչնչացնել, եւ, բացի այդ, Տրդատն ինքն էր զգում նրանց կարիքը: Եվ որոշեց Սուրենի Պահլավներին իր կողմը գրավելու համար իշխանությունից մասհանում կատարել: Նման որոշումները, բնականաբար, հեշտ չեն ծնվում, եւ գուցե նախնական բանակցություններ են ընթացել, ինչից մեզ որեւէ տեղեկություն չի հասել: Արդյոք դա՞ չէր պատճառը, որ Տրդատը շարունակում էր պահպանել Սուրենի Պահլավ Գրիգորի կյանքը: Նա Տրդատի համար այլեւս մասնավոր անձ չէր, այլ ներկայացուցիչ, եւ անհնար էր անտեսել այդ իրողությունը: Հավանական է՝ Սուրենի Պահլավների պահանջն էլ Հայոց թագավորից հենց Գրիգորին էր վերաբերում. նրանք Հայաստանում նեցուկ են դառնում Տրդատի համար, ապահովում նաեւ Տիզբոնի լոյալությունը վերջինիս նկատմամբ (չնայած, որ Հռոմն էր նրան հովանավորում), եթե միայն Գրիգորը բարձրացվում է հենց Տրդատի կողմից: Բայց արքայասպանի՝ իր հորն սպանողի որդուն Տրդատը չէր կարող բացահայտորեն իշխանություն ու պատիվներ շնորհել. երկիրն ու ժողովուրդը դա չէին հասկանա…

Առիթն ինքնըստինքյան ստեղծվեց: Նա պատրաստվում էր կրոնական մեծ հեղափոխության: Նախ, որ երկիրը վերափոխել առանց կրոնական ռեֆորմ կատարելու անհնար էր, ապա նաեւ հրատապ էր դարձել հայ քրմական դասի հետ չափազանց բարդացած հարաբերությունները հանգուցալուծելը:

Բանն այն է, որ քրմությունը չէր պաշտպանում նրա ընդգծված հռոմեամետ (նույնն է թե՝ հակապարսկական) քաղաքականությունը: Ժամանակի զարկերակը շոշափող այդ իմաստուն այրերը հստակորեն պատկերացնում էին, որ Սասանյաններ-Արշակունիներ պայքարն ավարտվել է, որ Սասանյանները հաղթել ու վերջնականապես հաստատվել են իրանական գահի վրա (Խոսրով-Տրդատ Բ.-ի սպանությունից հետո), իսկ Արշակունիները վերջնականապես պարտվել են եւ պարտավոր են ընդունել իրականությունը ինչպես որ է: Հակառակը, այսինքն՝ պայքարը շարունակելը, քրմերը համարում էին Տրդատի կողմից անձնական հավակնությունները բավարարելու փորձ, այլ ոչ թե երկրի պահանջներից բխող անհրաժեշտություն: Հնարավոր է ուրեմն, որ Տրդատը ժամն էր համարում արմատապես լուծելու քրմերի անպարագիծ ազդեցությունը սահմանափակելու հարցը:

Որքան էլ հիպոթետիկ թվա, ասենք սակայն, որ ամենայն հավանականությամբ հայ քրմական դասը հուսալի չէր եւ Սասանյանների համար, որովհետև երբեւիցե նա կարող էր Իրանական գահի որեւէ մրցակցի համար հենարան դառնալ: Նշանակում է՝ Սասանյանները հայերի հետ կրոնական նույնությունը կամ նմանությունը շատ ավելի վտանգավոր էին համարում, քան տարբերությունը:

Կարծում ենք, սա է պատճառը, որ Տրդատը, երբ կրոնափոխության վճիռ կայացրեց, Սուրենի Պահլավները (բնականաբար եւ Սասանյանների արքունիքը) ոչ միայն երկրում ներքին դիմադրություն չկազմակերպեցին (ինչը հեշտորեն կարող էին անել), այլեւ այդ գործի գլուխ պահանջեցին նշանակել Գրիգոր Պարթեւին: Ահա եւ իշխանությունը բաժանելու ամենամեծ հնարավորությունը: Զարմանալի ներդաշնակ մի զույգ է ձեւավորվում. Հայաստանն սկսում են կառավարել մարդիկ, որոնք ձեռնտու էին եւ՛ Հռոմեական կայսրությանը, եւ՛ Պարսկաստանին: Երկուսն էլ իրանական ծագում ունեին, սակայն հունահռոմեական դաստիարակություն էին ստացել: Եվ եթե հիմա Տրդատն այնպիսի բարեփոխումներ էր ձեռնարկում, որոնք, առաջին հայացքից, թվում է թե հակապարսկական բնույթ ունեին, ապա նկատենք, որ այդ բարեփոխումները կատարվում էին պարսկական իշխանության հովանավորյալի՝ Գրիգորի անմիջական հսկողությամբ:

Ապագան անամպ էր թվում, եւ երկու ուժ կար միայն, որոնց միավորվելու դեպքում մեծ վտանգ կարող էր առաջանալ հավասարապես եւ՛ Հռոմի եւ՛ Տիզբոնի համար: Այդ ուժերն էին հայ նախարարությունը եւ հայոց քրմությունը: Ահա թե ինչու Տրդատը շարունակում է Սասանյանների նման ճնշած պահել հայոց նախարարական տները, իսկ քրմերի հետ պարզապես հաշվեհարդար է տեսնում (Ագաթանգեղոսի խոսքերով, “քրմերի պղծագործ ցեղի” մնացորդներին սիրաշահելու հետագա օրինակները պարզապես նրանց հաստատապես անվտանգ դարձնելու միջոցներ էին. հայոց հավատքի շքեղ կառույցը կործանված էր):

Եթե փորձենք ամփոփել վերն ասվածն ու բացորոշ գնահատական տալ, ապա դա կարող է լինել միայն մեկը, ինչը պարտավոր ենք առանց երկմտելու ներկայացնել, այն է. Տրդատ Գ.-ն, հաստատվելով Հայոց գահի վրա, երկրում այնպիսի կառավարչաձեւ սահմանեց, որը կարելի է համեմատել միայն օկուպացիոն ռեժիմի հետ: Նա երկիրն սկսում է ղեկավարել սոսկ անձնապես իրեն նվիրվածների (Օտա Ամատունի, Արտավազդ Մանդակունի), օտարացեղ հանձնակատարների (Մամիկոնյաններ) եւ պարթեւ արյունակիցների (Սուրենի եւ Կարենի Պահլավներ) միջոցով: Սրանք բոլորը եկվորներ էին, ոչ հայկական ծագումով: Մեծ Հայքում, ըստ Խորենացու գահնամակի, IV դարում 62 նախարարական տուն կար, իսկ Ստեփանոս Օրբելյանը հիշատակում է նույնիսկ 400 գահ ու պատիվ ունեցող նախարարների, որոնցից սակայն ոչ մեկի անունը չի հոլովվում Տրդատ Գ.-ի անվան կողքին: Տրդատը նրանց այդպես էլ ուշադրության չի արժանացնում: Միակ հնչող անունը Գրիգոր Պարթեւինն է: Նա հավասար է Տրդատին, ավելին, ժառանգաբար փոխանցվելու իրավունքով կաթողիկոսական աթոռ է հիմնում, որն ավելի հաստատուն է դառնում, քան թագավորական գահը: Այսպիսով, Սուրենի Պահլավները բավարարված էին, Սասանյանները՝ խոստումը կատարած, իսկ Գրիգորն ինքը (նաեւ իր ժառանգները) ներքուստ հաշվետու, որ ամեն ինչով պարտական է միայն իր տոհմանունին:

Հիմնավոր խոսք ասելու համար, մեկ անգամ էլ թերթենք Հայոց կաթողիկոսությունը ձեռքը վերցրած այս տան ներկայացուցիչների կենսագրությունները, որոնք շուրջ 130 տարի Հայաստանի իրական տերերը եղան, եւ կհամոզվենք, որ նրանցից ոչ մեկը, չնայած հունասեր հորջորջվելուն, երբեք հակապարսկական քայլ անգամ չի կատարել: Եթե Խոսրով Տրդատին սպանելուց հետո Պարսից թագավորները Հայաստանը բացահայտորեն էին կառավարում գործակալների միջոցով, ապա այժմ այդ գործակալության եղանակն էր միայն փոխվել եւ ուրիշ անուն ստացել: Նույնիսկ Արշակունիների գահի բարձումից հետո, Հայաստանի Պարթեւ կաթողիկոսները շարունակում էին առանձնակի հարգանքի արժանանալ Պարսից արքունիքում: Հատկանշական է Սահակ Պարթեւի օրինակը: Հայոց թագավորության դադարումից հետո նա գնում է Տիզբոն՝ կաթողիկոսական գործերը կարգավորելու:

Օրմանյանը գրում է. “Շատ լաւ եւ շատ յաջող ընդունելութիւն գտաւ Սահակ Վռամի կողմէն, նախ որ կը պատկաներ քաջատոհմիկ ազգին Պահլաւկաց” (ընդգծ. Օրմ.; 82, I, 301): Խորենացուց ավելին ենք իմանում, այն, որ Սահակը Պարսից թագավորի հետ խոսում էր իբրեւ Սուրենի Պահլավ եւ նրա խնդրած առանձնաշնորհներն էլ, ինչպես նախորդ անգամ Շապուհ արքայի հետ հանդիպման ժամանակ վերաբերում էին միայն իրեն եւ իր ազգականներին: Նա աղաչում է ներում շնորհել հանցապարտ Գազավոն Կամսարականին եւ կրկին նախարարների կարգի մեջ մտցնել, ապա եւ իրավունք տալ թոռանը՝ ստրատելատ Վարդան Մամիկոնյանին հունական մասից վերադառնալ Հայաստան (հոր մահից հետո նա դառնում է նաեւ սպարապետ):

Ի դեպ, արժե նշել եւ այն, որ նույնարյուն լինելու հիշողությունը երկուստեք պահպանվում էր նաեւ հետագայում: Այս միտքը մեզ Փարպեցին է տալիս, երբ նրանից տեղեկանում ենք, որ Վահանանց պատերազմի ժամանակ մարզպան Շապուհը Կամսարականներին առաջարկում է սպանել Վահան Մամիկոնյանին՝ համապատասխան պարգեւի դիմաց: Պատահակա՞ն էր արդյոք, որ հենց Կամսարականներին էր նման առաջարկ արվում: Այսքանն ասացինք, որպեսզի “ընթերցողները լավ ծանոթություն ունենան մեր Լուսավորչի ազգականների մասին”, իսկ հետո գեթ մի փոքր էլ գուցե պարզած համարենք նաեւ այն գաղտնիքը, թե Տրդատն ինչու հենց Գրիգորին տվեց երկիրը “դարձի” բերելու գործը:

Ինչ վերաբերում է կրոնափոխության ինքնաբուխ պահանջին, ապա նշել ենք, որ նման բան չկար ոչ միայն Հայաստանում, այլեւ ընդհանրապես: Արեւմուտքում պետական կրոնի մակարդակին քրիստոնեության բարձրանալուն մեծապես նպաստեց զրադաշտականության առաջն առնելու անհրաժեշտությունը: Դարեր շարունակ Արեւմուտքն իր սեփական աշխարհը նրա համար չէր կերտում, որ հեշտորեն հետո թույլ տար այդ ամենը կուլ գնա հակառակորդին: Սովետահայ պատմաբանները նմանօրինակ վտանգ էին տեսնում նաեւ հայ ժողովրդի համար. “Սասանյանների կողմից հովանավորվող զրադաշտականությունը Հայաստանում դիտվում էր որպես հայերի ստրկացման եւ պարսիկների հետ նրանց միաձուլման գաղափարի կրող”: Նույն ծեծված սխեման է. հարկավոր էր ցույց տալ, որ մեր նախնիները ստիպված էին դիմակայություն կազմակերպել: Իսկ թե որտեղ կարելի է գտնել այս մտքի հիմնավորումը, դժվար է ասել:

Փոխարենն ակնհայտ երեւում է, որ Հայաստանում կրոնափոխություն կատարելու որոշումը կամայական էր, ու ժողովրդի համար միանգամայն անսպասելի: Երկրում ոչ մի նախադրյալ չկար եւ մնում էր միայն գործի դնել բռնի ուժը. ահա թե ինչու Տրդատն ու Գրիգորը “ամենից առաջ սկսեցին քանդել, այրել, ավերել” ինչ հնարավոր էր: Տրդատը 40 տարում պիտի նոր երկիր կառուցեր:

Քրիստոնեությամբ: Թե ինչու հենց քրիստոնեությամբ, շատ է գրվել, բայց հիմա փորձենք ամեն ինչ դիտարկել փոքր-ինչ այլ տեսանկյունից եւ համատեղել մի քանի կարծիքներ, որոնք սովորաբար առանձին-առանձին համապատասխան ուշադրության չեն արժանանում: Նորից նշենք քրիստոնեությանը Տրդատի նախապատվություն տալու հիմնական պատճառները: Դրանք են. ա) Սասանյաններից տարբերվելու (ոչ թե փրկվելու), բ) վարդապետությունների մեջ այլընտրանք չտեսնելու, գ) քրմական դասից վրեժխնդիր լինելու համար: Կան, իհարկե, նաեւ ուրիշ պատճառներ, որոնցից առավել հաճախ է հոլովվում այն մեկը, թե Տրդատն ուզում էր կենտրոնացված պետություն ստեղծել եւ թագավորական իշխանությունն ամրապնդել “Ծառանե՛ր, հնազանդ եղեք ձեր տերերին” քրիստոնեական կարգախոսով: Անշուշտ, դա իր նշանակությունն ունեցող հանգամանք է, բայց չարժե գլխավորը համարել, որովհետեւ գաղափարն ինքնին եզակի չէ եւ հարազատ է գրեթե բոլոր հին ու նոր կրոններին (օր. իսլամ՝ թարգմանվում է հնազանդություն):

Քրիստոնեությունը առաջարկվեց Տրդատին: Այսինքն, Տրդատը ոչ թե նախընտրեց քրիստոնեությունը, այլ պարզապես համաձայ-նեց առաջարկությանը: Հավանորեն նրա կարծիքը՝ հարցնող էլ չեղավ: Մենք ենք, որ նրան ենք վերագրում ընտրությունը: Բուզանդը մի չվերծանված տող ունի՝ “Տրդատ թագավորի ակամա հնազանդելը (քրիստոնեական) կրոնին”: Անշուշտ գիտենք, բայց աներկբայության համար ասենք, որ, ըստ Աճառյանի, ակամա՝ նշանակում է իր կամքին հակառակ, չուզենալով: Արեւմուտքին շտապ հարկավոր էր բուֆերային գոտի ստեղծել Արեւելքից եկող էքսպանսիան մեղմելու համար: Պարսկաստանից 40 տարով պոկած Մեծ Հայքը կարելի էր ամուր պատվար դարձնել, ընդգծված ջրբաժան Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ, որպեսզի նրա հետեւում հնարավոր լիներ թափ հավաքել:

Տրդատը ոչ միայն տեղյակ էր այդ ծրագրից, այլեւ դրա իրականացման ջատագովներից մեկն էր՝ ունենալով իհարկե նաեւ սեփական նկրտումները. ի վերջո, նա պարթեւ Արշակունի էր, հետեւապես իրավունք ուներ երազել արքայական ծիրանին մինչեւ հեռավոր Պարթեւստան տարածելու մասին:
Ահա եւ ողջ գաղտնիքը, թե ինչու նրա կամքն ու ցանկությունը դարձավ առաջին հերթին Հայոց հզոր ու ռազմունակ պետություն ստեղծելը, ունեցած 100–120 հազարանոց բանակը մշտապես մարտական վիճակում պահելը: Նկատի ունենանք, որ այն ժամանակների համար միակ բացառիկ ռեսուրսը, որն ունեցող անհատը կամ երկիրը կարող էր մեծ հաջողությունների հասնել՝ բանակն էր: Ի դեպ, Հայաստանը թեեւ աշխարհակալ պետություն չէր, սակայն նրա այդ թվակազմով բանակն ի զորու էր շատ ավելի ահեղ ուժ ներկայացնել, քան Պարսկաստանի կամ Հռոմի առավել մեծաքանակ զորքերը, որովհետեւ իբրեւ միատարր կամ գրեթե միատարր ազգաբնակչություն ունեցող պետություն կարելիություն ուներ իր պատերազմական ուժը շատ ավելի արագ եւ ամբողջապես գործադրել (ընդամենը կարգադրություններով կարգավորելով իր ներքին հարցերը եւ մնացած հարեւանների գոնե ժամանակավոր չեզոքությունը ապահովելով), քան նրանք, ովքեր զորքով պիտի հոգային նաեւ իրենց նվաճած երկրների անխռովությունը: Այսինքն՝ երբեք Պարսկաստանը կամ թեկուզ Հռոմը իրենց ողջ ռազմական ուժը չէին կարող հանել Հայաստանի դեմ, իսկ Հայաստանը նրանց դեմ՝ կարող էր: Եվ հենց այս դեպքում էր Հայաստանը գրեթե հավասարազոր դառնում նրանց, իսկ եթե լավ մարզված ու հանդերձավորված բանակ էր ունենում, ապա դառնում էր նաեւ առավել: Ուրեմն՝ Տրդատին պետք էր կայուն եւ ամուր մի պետություն, որն ի վիճակի լիներ նման բանակ պահել ու կերակրել, իսկ դրա համար միջոցներ էին հարկավոր: Եվ առաջին հերթին՝ փող: Լիքն էր արքունի գանձարանը, թե կիսադատարկ՝ էական չէ: Այդ կարգի գործի համար երբեք դրամը չի բավականացնում: Հայաստանում հարստություն 3 տեղ կար՝ սեպհական դասի մոտ, մեհյաններում եւ ազգային փոքրամասնությունների համայնքներում: Հիմնականում՝ հրեական:

Ժամանակագրություն եւ ընդհանրապես թվերի առումով կոնկրետություն չսիրող Բուզանդը անսպասելիորեն մեզ օգնում է ճշտելու հրեաների մոտավոր թիվը Հայաստանում: Անհուշ բերդում բանտելով Հայոց Արշակ Բ. արքային՝ Շապուհը մեծաքանակ զորքով մտնում է Հայաստան, գերեվարում Փառանձեմ թագուհուն, ապա ասպատակում է ողջ երկիրը եւ տասնյակ հազարավոր ընտանիքներ քշում Պարսկաստանի խորքերը: Բուզանդը բերում է բռնադատված հայ եւ հրեա ընտանիքների թիվը: Մենք նշենք միայն հրեաներին: Եվ այսպես՝ Արտաշատից 9 հազար տուն հրեա, Երվանդաշատից՝ 30 հազար, Զարեհավանից՝ 8 հազար, Զարիշատից՝ 14 հազար, Վանից՝ 18 հազար, Նախճավանից՝ 16 հազար: Ընդհանուր՝ 95 հազար տուն հրեա: Եթե այս թիվը բազմապատկենք գոնե 5–ով (ընտանիքի համար նվազագույն թիվը), ապա կունենանք 475.000 արտահանված հրեա: Չենք կարծում, թե սա նրանց ամբողջական թիվն էր երկրում: Բուզանդն ասում է, որ այս հրեաներին իրենց Հյուրկանոս քահանայապետով Տիգրան Մեծն էր տեղահանել Պաղեստինից ու բնակեցրել իր տերության քաղաքներում: Կարծում ենք՝ դրանով Տիգրանն ընդամենը հավելում է կատարել, քանզի անհավանական է, որ Հայաստանում մինչ այդ հրեաներ չլինեին:

Նրանց ամենուր կարելի էր հանդիպել, որովհետեւ անընդգրկելի էր հրեական սփյուռքը: Բաբելոնից մինչեւ Հռոմ, բոլոր քաղաքներում ու նավահանգիստներում հրեաներն ապրում էին առանձին թաղամասերով՝ պահպանելով իրենց նիստ ու կացը եւ, հիմնականում, զբաղվելով արհեստներով:

Բացի այդ, հրեաների ձեռքում էր նաեւ Հին աշխարհի գրեթե ամբողջ առեւտուրը: Նրանց սփռվածությունը Փիլոն Ալեքսանդրացուն առիթ էր տալիս ասելու. “Պաղեստինը ոչ միայն Հրեաստանի մայրաքաղաքն է, այլեւ երկրների մեծ մասի մայրաքաղաքը”: Նման պատկերի ծանոթանալուց հետո դժվար է, իհարկե, խոսել որեւէ գերության շրջանում նրանց կրած նեղությունների մասին, սակայն սովորույթի ուժով այդպես էլ չենք դադարում կրկնել հրեա հեղինակների նկարագրած ընտրյալ ժողովրդի Բաբելոնյան, Եգիպտական կամ այլ գերությունների վերաբերյալ զրույցները: Ինչեւէ, գուցե մեկ ուրիշ առիթով ծավալվենք, բայց հիմա նկատենք միայն, որ, եթե գերություն ենք ասում, ապա պետք է նշենք նաեւ, որ հրեաները ոչ միայն գերության մեջ իրենց պահել գիտեին, այեւ երբեք գերեվարողին չէին ներում:

Պատմության տրամաբանությունից բխող այս տեսակետն անուղղակիորեն
հաստատող պատմական մի փաստի կարող ենք հանդիպել ժամանակակից ուսումնասիրող Ի. Գաֆնիի գրքում, ուր ասվում է, թե Սասանյանների իշխանակալությունը մեծապես վնասել էր նաեւ բաբելոնյան հրեաներին՝ վերջ դնելով նրանց բարեկեցիկ կյանքին եւ ունեցած հսկայական ազդեցությանը: Իսկ, ինչպես հիշում ենք, նույն բաբելոնյան հրեաներն էին, որ Աքեմենյան Պարսկաստանի տիրակալ Կյուրոս Մեծի առջեւ սիրահոժար բացեցին Բաբելոնի դարպասները:

Ասվում է, թե Պարսից թագավորը դրա համար հրեաներին մեծ արտոնություններ էր խոստացել:

Կարելի է չկասկածել, որ իրոք այդպես էլ եղել է, քանզի վստահաբար գործարքը շատ ավելի լայն ընդգրկում ուներ եւ դարպասներ բացելու փաստը դրա երեւացող (ավելի ճիշտ՝ անժխտելի) կողմն է սոսկ: Բաբելոնում անվանապես միայն գերության մեջ գտնվող հրեա բանկիրներն ու մեծահարուստ վաճառականներն անտարակույս իրենց ծանրակշիռ մասնակցությունն էին ունեցել կյուրոսյան արշավանքի նախապատրաստությանը: Զուր չէր Երուսաղեմի տաճարը կործանելու համար բաբելացիներից վրեժխնդիր լինելու կոչեր հղում Երեմիա մարգարեն: Նա ոչ թե հորդորում, այլ ուղղակի ցուցում էր տալիս. “Դրօշակ բարձրացրէք երկրի մէջ, փող հնչեցրէք ազգերի մէջ, նորա դէմ պատրաստեցէք ազգերին, հրաւիրեցէք նորա դէմ Արարատի, Միննիի եւ Ասքանասի թագաւորութիւնները (ընդգծ. մերն է. – Հ.Դ.) … Նորա դեմ պատրաստեցէք ազգերը՝ Մարաց թագաւորներին, նորա կուսակալներին… Բաբիլոնի երկիրը ամայի անբնակ անելու համար” (13ա, Երեմ., ԾԱ, 27, 28, 29): Սա արդեն ոչ թե վարկած, այլ ապացույց է, որ հրեաներն իրենց թշնամիների դեմ ազգերին, այդ թվում եւ մեզ (վերոնշյալ թագավորությունները հայկական երկրներն են), պատրաստելու ցանկության պակաս երբեք չեն ունեցել: Հարյուրամյակներ անց տեսնում ենք, որ հրեաները կրկին անհանգստացած են Բաբելոնիայում, սակայն այս անգամ հենց պարսիկների պատճառով, որոնք իրենց պետական շահերից ելնելով, ինչ-ինչ սահմանափակումներ էին մտցրել այնտեղ:

Ու թեեւ ուղիղ փաստեր չկան, բայց կարծում ենք, որ վերջիններս հակադրվելու եւ հակազդելու միջոց են ընտրում օժանդակությունն այն երկրներին ու ժողովուրդներին, որոնք ընդդիմանում կամ պատերազմում էին Սասանյանների դեմ: Կոնկրետ՝ հայերին: Առաջարկում են օգնել փողով եւ գաղափարով: Փողն արդեն վաղուց էր քաղաքական զենք դարձել: Դեռեւս Արտաքսերքսես Ա.-ն (ն.թ.ա. 465-424 թթ.) էր սկսել իր դիվանագիտության մեջ լայնորեն կիրառել մեկ պետությունը մյուսի դեմ հանելու քաղաքականությունը՝ ինչի համար մեծ չափով կաշառք էր օգտագործում: Հույն-պարսկական պատերազմների ժամանակ պարսիկները հսկայական գումարներ էին ծախսում հունական պետական գործիչներին ու նշանավոր հռետորներին առնելու կամ վարկաբեկելու, ինչպես նաեւ առանձին պոլիսներ իրենց կողմը գրավելու համար: Պարսկական ոսկին հին դարերում արդյունավետորեն պառակտել էր Հունաստանը: Այժմ պառակտվելու հերթը Պարսկաստանինն էր: Եվ ուրեմն, հրեությունն այն իքս գործոնն էր, որը կարող էր որոշիչ լինել Հայաստանը կրոնափոխելու հարցում:
Ըստ հաշվարկների, Արածանիում մկրտվելու պահին 4 մլն հայ կար կամ Հայաստանն այդքան բնակչություն ուներ: Գումարած՝ շուրջ կես միլիոն հրեա: Նշանակում է՝ հրեաները նաեւ քանակապես էին նշանակալից եւ, ինչպես միշտ ու ամենուր, հարուստ: Հիշենք Եղիշեի Պատմությունից, թե Անգղի դեպքերից հետո մոգպետը իր օգնականների հետ քրիստոնյաների մասին խոսելիս ինչ էր ասում. “Ու թեեւ ոչ մի տեղից հայտնի օգնություն չէր երեւում, բայց նրանք շարունակ աճում ու անընդհատ բազմանում էին եւ մարմնավոր մեծությամբ ճոխանում: Հարստության պատճառների մասին մենք ոչինչ չգիտեինք”: Հարուստ էին հրեական համայնքները եւ՛ Պարսկաստանում, եւ՛ Հայաստանում: Իսկ քրիստոնեությունը տարածող օջախներն էլ, ինչպես գիտենք, հենց այդ համայնքներն էին: Հնարավոր է, որ դրանք իրենց դերակատարությունն ունեցան ճակատագրական որոշում կայացնելու գործում:

Տրդատն ընդունեց հրեության գրավիչ առաջարկը. փողը՝ բանակի, քրիստոնեությունը՝ թագավորական ամուր գահ ունենալու համար: Ծախսի դիմաց հրեաներն ստանում էին մի զորեղ ուժ, որի միջոցով Սասանյանների հիմքերը նույնիսկ կարելի էր սասանել: Բայց հրեաներն ամենեւին իրենց չէին նմանի, եթե մտածեին պարսիկների դեմ միայն ռազմական ուժ հանելու մասին, որովհետեւ ցանկացած բանակ իր կողմնորոշումների մեջ միշտ էլ փոփոխական է լինում. նրա ճշմարտությունը պահի մեջ է: Դրա համար էլ հրեաներն ամրակայեցին հայոց ուժի ուղղվածությունը: Նոր դավանությամբ:

Այդուհետ քրիստոնեությունն էր դառնալու հայկական պետական մեքենայի գաղափարական շարժիչը: Գործի սկիզբը չնայած հախուռն էր ստացվում, սակայն հաջող էր եւ խոստումնալից:

Փոխհամաձայնության եկան նաեւ ռեֆորմատորի անձի վերաբերյալ: Թեկնածուն նորից Գրիգորն էր, որովհետեւ նա թեեւ պարթեւական ծագում ուներ, սակայն դաստիարակություն էր ստացել Կապադովկիայում եւ մշտապես կապի մեջ էր Հայաստանի հրեական համայնքների հետ: Հենց այդ համայնքների ավագներն էլ երաշխավորեցին նրան: Դժվար է ասել, թե հրեաները ինչ չափով էին Գրիգորին վերահսկելի համարում:

Հնարավոր է, որ դրա կարիքը նույնիսկ չկար. նախ որ՝ նրա համար իրական պայման էր ստեղծվել “հոր պարտքը հատուցանելու” (այդ առեղծվածային պարտքը), եւ հետո՝ Հայաստանում քրիստոնեության հաստատումը արտաքուստ թեեւ Պարսկաստանի, սակայն խորքում Հռոմի դեմ էր: Այսինքն՝ այս կետում հրեաների եւ Գրիգորի մտադրությունները համընկնում էին:

Ստացվում էր, որ Հայաստանից թեեւ արգելապատնեշ էր կառուցվում Պարսկաստանի դեմ, բայց այն նաեւ փորձադաշտ էր հանդիսանալու հռոմեական իշխանությունը խարխլող գաղափարները փորձարկելու համար: Ռոբերտսոնը գրում է. “Հրեաները ոչ միայն պարզապես Պաղեստինի ժողովուրդ էին, այլեւ նրանք իրենցից ներկայացնում էին պրոպագանդիստական աղանդ, որը թափանցում էր հունահռոմեական աշխարհի բոլոր անկյունները” (119, 106): Եվ թափանցում էին, որպեսզի “պրոպագանդելով” հեշտացնեն Պաղեստինի վրա իշխող Հռոմի կործանումը: Մեծ Հայքը, Մծբինից հետո, այդ աշխարհի ծիրի մեջ էր:

Հարց է առաջանում. իսկ ինչո՞ւ հուդայականությունը չառաջարկվեց: Վերջապես, երկրի կառավարման այն մոդելը, որ ձգտում էր քրիստոնեական եկեղեցին հաստատել Հայաստանում, բխում էր Մովսիսական օրենքներից, այն է՝ կրոնապետություն գերագույն գլխավոր քրմապետի գլխավորությամբ: Թերեւս չառաջարկվեց, որովհետեւ դա այնքան պարզունակ ու թափանցիկ կլիներ, որ հրեաներն իրենց նույնպես հարվածի տակ կդնեին, իսկ քրիստոնեությամբ՝ պարսիկների դեմ որպես սուր եւ վահան կդառնային միայն հայերը: Հետաքրքրական է Ռոբերտսոնի տեսակետը. “Փարիսեցիները, որոնք ժառանգել էին մարգարեների տրադիցիաները, հրեական կրոնը դիտում էին որպես կյանքի եղանակ, որ հարկավոր էր տարածել ժողովուրդների մեջ. մինչեւ որ կընկալի ամբողջ աշխարհը, եւ պրոպագանդայի նպատակով նրանք երբեմն չէին վարանում յուրացնելու այնպիսի ոչ հրեական գաղափարներ, որոնք մեծ հակասության մեջ չէին հրեական կրոնի հետ”: Ուշագրավ է Լեոյի բացատրությունը. “Յահվեի պաշտամունքի հիմքն այն էր, որ աշխարհում մի հատ միայն ընտրյալ ազգ կա, բարձր բոլոր մյուս ազգերից եւ դա հրեությունն է, որի Յահվեն, երկնքի եւ երկրի արարիչը, միայն այդ ազգի հովանավորն ու պաշտպանն է եւ նրա շահերին պատրաստ է զոհել աշխարհի բոլոր ազգությունները: Հրեան իրավամբ պարծենում էր իր ստեղծած կրոնով, որ պարունակում էր ոչ միայն բարձր ու վսեմ վարդապետություն, այլեւ օրենք՝ մարդկային կյանքն այս աշխարհում կառավարելու եւ կանոնավորելու համար: Եվ այս հպարտ ինքնագիտակցությամբ հրեան արհամարհում էր ամեն ինչ, որ դուրս էր հրեական շրջապատից”: Բայց տարօրինակն այն է, որ հրեաների բացառիկությունը երբեք չի մոռանում նաեւ քրիստոնեական եկեղեցին: “Հին ուխտի մեջ Աստված միայն իր ժողովրդի (հրեաների- Հ.Դ.) Հայրն է,- պարզաբանում է Շահե արք. Աճեմյանը:- Նոր ուխտի մեջ նա Հայրն է բոլոր նրանց, ովքեր դավանում են Քրիստոսին՝ “Որդի կենդանի Աստծո””: Այսինքն՝ Աստծո զավակները միայն հրեաներն են շարունակում մնալ, իսկ մնացած ժողովուրդները Աստծո որդուն ճանաչողներն են: Նշանակում է՝ մենք Աստծո միջնորդավորվա՞ծ զավակներն ենք…

Ի դեպ, կան տեսաբաններ, որոնց կարծիքով Հայրը դիտմամբ է ուղարկել Որդուն, որպեսզի Նրա միջոցով կործանի մյուս ժողովուրդներին, իսկ Նրան ճանաչել չցանկացող հրեաներին՝ փրկի: Արտառոց տեսակետ է թվում, բայց ռուս փիլիսոփա Վասիլի Ռոզանովը դա միանգամայն տրամաբանական է համարում: Համանման եզրահանգում է անում եւ անգլիացի պատմաբան Առնոլդ Թոյնբին. “Անդրաշխարհային արքայությունը երկրային հաղթություն տենչացող զելոտի (հրեա ըմբոստի.- Հ.Դ.) համար զուրկ էր ամեն իմաստից: Ի՞նչ մտադրությամբ էր Եհովան խոստանում ընտրյալ ժողովրդի համար թագավոր ուղարկել, որը պետք է կառավարեր Աստծո ընտրյալներին: Եվ ի՞նչ նշանով կարելի էր ճանաչել Փրկչին: Մեսիայի նշան էր համարվում միայն Դարեհի, Անտիոքի կամ Կեսարի ձեռքից համաշխարհային տիրապետության գայիսոնը առնելն ու հրեաներին կառավարող ազգի մակարդակի բարձրացնելը”:

Հնարավո՞ր էր, արդյոք, արագացնել հատկապես այդ Փրկչի գալուստը: Եվ եթե նրա Նշանը տեսնելու համար անհնար էր ճանապարհ ընկնել Երուսաղեմից, ապա գուցե դա կարելի էր Հայաստանի՞ց: Պատմական պահ էր հասունացել: Համաշխարհային քաղաքական շահերի բախումնակետ դարձած Հայաստանում աննախադեպ իրադարձություն պիտի կատարվեր, աշխարհը հեղաշրջող երեւույթ պիտի տեղի ունենար: Դրան համաձայն էին եւ սպասում էին բոլորը: Հրեաները՝ ինքնին հասկանալի է, Հռոմը՝ քանզի Արեւելքում իրեն դեռեւս անհաստատ էր զգում, այդ պատճառով էլ խիստ չէր հակառակվում տեղական ազդեցիկ ուժերին (մանավանդ կրոնական), Պարսկաստանը՝ որովհետեւ նախ չէր կարող արգելել այդ գործընթացները, ապա նաեւ խանգարել չէր կամենում, քանի որ քրիստոնեական եկեղեցին պետք է գործեր… ընդդեմ Արշակունիների:

Այսպիսով՝ Մեծ Հայք, III դ. վերջին տասնամյակ: Եղերագործ Անակի փրկված որդիներից մեկը մեծացել ու դաստիարակվել էր Կեսարիայում, Կապադովկիայի հունահրեական քրիստոնեական մթնոլորտում ու կնքվել Գրիգոր անունով: Նրա իսկական անունը մենք չգիտենք (արդյո՞ք Սուրեն էր): Նա Տրդատի հետ համաժամանակ գալիս է Հայաստան: Եվ գալիս է մենակ: Առերես գոնե մենակ: Տրդատը նրան իր կողքին է կանգնեցնում (բայց ովքե՞ր էին նրա թիկունքին՝ սկզբնականում չեն երեւում): Իսկ Գրիգորը երախտապարտ լինելու փոխարեն, ուզած պահին սպառնում է Տրդատին ահա այսպես. “Հայոց եւ պարսից մեջ չկա մեծագույն քան Արշակունիների ազգը եւ տոհմը, բայց եթե չզգաստանան բարի կրոնի մեջ, ավելի պատուհաս կկրեն Աստծուց”: Կարեւոր չէ, որ դիմացինը Տրդատն է: Գրիգորը նույնիսկ համարձակվում է հիշեցնել արքայի նախնիների թարմ օրինակը, այն է թե՝ քրիստոնեության (ավելի հստակ՝ եկեղեցու, իսկ ավելի կոնկրետ՝ իր) նկատմամբ եթե նա ավելի բարեհաճ ու ուշադիր չլինի, ապա արդար իրավունքով կպատժվի: “Պատժեսցին յարդար իրաւանցն” ընթերցվում է իբրեւ Աստծո արդար պատիժը կկրի: Ուրեմն Գրիգորն սպառնում էր Տրդատին՝ կպատժվես ինձանից: Ու՞մ վրա էր հենվում Գրիգորը Աստծո զորությունից զատ…

Հզոր ու ահեղ Տրդատը դարձավ մեղմաբնույթ եւ մոռացության տվեց, որ Գրիգորը ծայրահեղ ոճրագործություն՝ արքայասպանություն կատարողի որդի է, գուցեեւ ինքն էլ նման միտք ունեցող: Տրդատը ոչ միայն հաշտվեց ու համակերպվեց իրեն հատկացված դերին, այլեւ մտավ դերի մեջ: Ինքն էր դիմել քրիստոնեությանը եւ այլեւս վերադարձ չէր տեսնում: Նրան հարկավոր էր պետություն նորոգել, ինչի համար էլ նոր հավատքի տարածման եռանդուն գործունեություն էր սկսում, բայց՝ պարզվեց հօգուտ իր գործի կործանման, որովհետեւ Գրիգորի եւ գրիգորյանների նպատակը հակառակն էր:

Համլետ Դավթյան

Խմբ. կողմից – հեղինակի “Մեզ անծանոթ Վարդանանց պատերազմը” գիրքը (որից էլ նյութում հատվածներ են ներառված) կարող եք ձեռք բերել Երեւանի գրախանութներում:

“Լուսանցք” Թիվ 99, ապրիլի 10- 16, 2009թ.
“Լուսանցք” Թիվ 100, ապրիլի 17- 23, 2009թ.
“Լուսանցք” Թիվ 101, ապրիլի 24- 30, 2009թ.
“Լուսանցք” Թիվ 102 մայիսի 1-7 2009թ.
“Լուսանցք” Թիվ 104 մայիսի 15-21 2009թ.

Այսպես կործանվեցին մեհյանները

April 9, 2011

Երբ դեռ Քրիստոսի կենդանության օրոք թագավորած ու նրան հրավերքի “թուղթ” հղած Հայոց արքա Աբգարին եւ Թադեւոս ու Բարդուղիմեոս առաքյալներին չհաջողվեց Հայաստանում անարյուն միջոցներով արմատավորել նոր ուսմունքը, թվում էր՝ քրիստոնեությունը կշրջանցի Հայոց երկիրը: Առավել եւս, որ Աբգարից հետո թագավորած նրա որդին ու Սանատրուկը վերաբացեցին մեհյաններն ու վերականգնեցին հին պաշտամունքը:

Երկուսուկես դար դրանից հետո Հայոց ազգն ու թագավորներն ապրում էին նախնյաց կարգով, այցելում պաշտամունքի կենտրոններ, զոհեր մատուցում եւ փառաբանում Հայ Աստվածներին. “Թող ողջույն եւ խաղաղություն հասնի աստվածների օգնությամբ, պարարտ լիություն՝ արի Արամազդից, խնամակալություն՝ Անահիտ տիկնոջից, քաջություն՝ ամենայն Հայոց աշխարհիս քաջն Վահագնից…” (Տրդատ արքայի հրովարտակից): Մինչդեռ քրիստոնեությունը հասել էր գոռ Հռոմ ու դարձել ստրուկների ուսմունքը:

Կայսրության տարբեր մարզերում գոյանում էին նոր կրոնը դավանող համայնքներ, որոնք նաեւ քարոզիչներ էին պատրաստում: Ըստ պատմահայր Խորենացու, այդպիսի մեկն էր Կապադովկիայում քրիստոնեական հավատով կրթված պարթեւորդի Գրիգորը, որը փորձեց կրկին Հայաստան բերել նազարեթցու ուսմունքը: Սկզբում իրադարձություններն այնպես էին զարգանում, որ թվում էր, թե այս անգամ անհաջողությունն ավելի մեծ կլինի: Եթե քրիստոնեության արշալույսին Հայոց արքա Աբգարը փորձեց հովանավորել նոր կրոնի տարածումը, ապա այս անգամ նոր արքան՝ Տրդատը եւ ժողովուրդը միասնական էին: Տրդատը վիրավորական համարեց Գրիգորի քարոզն ընդդեմ հին Աստվածների. “Դու անարգում ես մեծ Անահիտ տիկնոջը, որով ապրում է ու կենդանություն ունի մեր Հայոց երկիրը, որը մեր ազգի փառքն է ու կենսատուն, բոլոր զգաստությունների մայրը, բարերարը ամբողջ մարդկության, ինչպես նաեւ նրա հորը՝ մեծ եւ արի Արամազդին”1:

Հանդուգն քարոզիչը պատիժների ենթարկվեց, սակայն որոշ ժամանակ անց նրան օգնության եկան Հռիփսիմյան քույրերն, ու Տրդատ արքան կոտրվեց: “Ապա թագավորը իսկույն տիրաբար հրաման տվեց գործը երանելի Գրիգորի ձեռքը հանձնելու, որպեսզի նախկին հայրենի հնամենի եւ նախնիների ու իր կողմից Աստված անվանված չաստվածներին անհիշատակ դարձնի եւ մեջտեղից ջնջի… “2: Եվ սկսվեց հնամենի մշակույթի կործանման դիվային խրախճանքը: Անաչառ լինելու համար մեզ թույլ տանք մի ընդարձակ մեջբերում անել Ագաթանգեղոսից, որին ամենախիստ “դատավորն” անգամ չի կարող մեղադրել հակաքրիստոնեության համար. “…Ապա ինքն իսկ թագավորը ամբողջ զորքով հանդերձ Վաղարշապատ քաղաքից շարժվեց գնաց Արտաշատ քաղաքը՝ ավերելու այնտեղ Անահիտ դիցուհու բագինը եւ այն, որ Երազամույն կոչված տեղում է գտնվում: Նախ ճանապարհին հանդիպեցին քրմական գիտության դպիր, Որմզդի գրչի դիվան կոչված, երազացույց, երազահան պաշտամունքի Տիր աստծո իմաստության ուսման մեհյանը եւ ամենից առաջ սկսեցին այն քանդել, այրել, ավերել… Գնաց (Գրիգորը) հասավ Դարանաղյաց գավառը… Թորդան գյուղում էր սպիտակափառ Բարշամինա անվանված աստծո մեհյանը: Նախ այն կործանեցին, բոլոր գանձերը, ոսկին եւ արծաթը ավարի մատնեցին… Գնաց հասավ Անի անվանված ամուր վայրը՝ Հայոց արքաների գերեզմանների թագավորաբնակ կայանը (նկատի ունի Անի-Կամախը – Ա.Դ)”: Այնտեղ կործանեցին բագինը Զեւս-Արամազդ աստծո, որ բոլոր աստվածների հայրն էր անվանված: Դրանից հետո անցան սահմանակից Եկեղյաց գավառը եւ այնտեղ… Հայոց թագավորների մեծ եւ բուն մեհյաններում, պաշտամունքի վայրերում, Երեզ ավանի Անահիտի մեհյանում, ուր դեւերը (քրմե՞րը – Ա.Դ) վահանավոր զորքի նմանությամբ մարտնչում էին եւ մեծագոչ աղաղակով լեռները թնդացնում: Նրանք փախստական դարձան եւ նրանց փախչելու ժամանակ բարձրաբերձ պարիսպները կործանվեցին, հարթվեցին:

Այնտեղ հասածները, սուրբ Գրիգորը՝ թագավորով հանդերձ, փշրեցին Անահիտ դիցուհու ոսկի արձանը, ամբողջ վայրը քանդեցին, փչացրին, ոսկին ու արծաթը ավարի տվին: Ապա Գայլ գետի վրայով անցան ու քանդեցին Արամազդի դստեր՝ Նանեի մեհյանը Թիլ ավանում: Երկու մեհյանների գանձերն ավերեցին… Այսպես բազում տեղերից վերացրին ձուլված, կռված, կոփված, քանդակված, անպիտան, անօգուտ, գայթակղիչ անմռունչ կուռքերը… Ապա փութով հասավ Դերջան գավառը… Արամազդի որդի կոչված Միհրի մեհյանը այն գյուղում, որը Բագայառիճ են կոչում պարթեւները եւ այն ի հիմնաց բերելով քանդեցին, կուտակված գանձերը ավարի մատնելով…”:

Քանդեցին, կործանեցին, այրեցին, ավերեցին, ավարառեցին… Ահա թե ինչպես էր տարածվում “լուսավորությունը՝ սուրբ քրիստոնեությունը” Հայոց Աշխարհում: Իսկ մեզ սովորեցնում էին, թե Հայաստան սիրով է մտել քրիստոնեությունը, այնինչ այդ մուտքը եղել է հրով ու սրով…

Մի՞թե ավելի ազնիվ չէին մինչ Քրիստոսը, 34թ. Երիզա հասած Մարկ Անտոնիոսի հռոմեացի զինվորները, որոնք Անահիտի տաճարում կանգնեցված ոսկեձույլ արձանը ջարդեցին ու միմյանց միջեւ բաժանեցին առանց գայթակղիչ, բայց սին քարոզների: Նրանցից հետո հնարավոր եղավ, թեկուզ մեծ ջանքերով, բայց կարճ ժամանակում վերականգնել ամեն ինչ: Իսկ Գրիգորն իր գործը կատարում էր “անթերի”՝ ավերելով հիմնահատակ ու ատելությամբ: Իզուր չէ, որ Բարձր Հայքով անցնելով Կեսարիա, եպիսկոպոս ձեռնադրվեց ու Հայաստանի քահանայապետի պաշտոնն ստացավ…

Սակայն Հայաստան վերադառնալով իմացավ, որ Տարոնում դեռ կանգուն է Վահեվանյան մեհյանը եւ Անահիտին ու նրա ոսկեձույլ արձանին ժողովուրդը նվիրաբերում է ծաղկեպսակներ ու ծառերի թավ ոստեր, զոհաբերում սպիտակ կամ ճակատը սպիտակաբիծ երիներ, որոնց մաշկին խարանված էր աստվածուհու հնագույն խորհրդանիշը՝ եռանկյունի:

“Վահեվանյան մեհյանը մեծագույնն էր, լի ոսկով ու արծաթով եւ մեծամեծ թագավորների ձոնած բազում նվերներով: Պաշտամունքի 8-րդ հռչակավոր վայրն էր Վիշապաքաղ Վահագնի անվամբ, Մեծ Հայքի թագավորների զոհերի տեղը, Քարքե լեռան լանջին, Եփրատ գետի վրա, Տավրոս լեռան դիմաց, որը եւ պաշտամունքի վայրերի հաճախաշատ լինելու պատճառով անվանված էր Աշտիշատ: Քանզի այնժամ դեռեւս շեն էին նրանում 3 բագինները, 1-ինը՝ Վահեվանյան մեհյանը, 2-րդը՝ Ոսկեմայր, Ոսկեծին աստվածուհու եւ բագինը այս անվամբ էլ կոչված էր Ոսկեմայր, Ոսկեհատ դիցուհու, 3-րդը՝ Աստղիկ դիցուհու մեհյանը՝ սենյակ Վահագնի կոչված… “: Այս մեհյաններն էլ հողին հավասարեցվեցին ու այսօր Հայոց հնագույն հարուստ մշակույթից մեզ միայն չնչին պատառիկներ են հասել, ինչպես, օրինակ, 19-րդ դարի վերջին Սատաղում (Երզնկայի շրջան) հայտնաբերված, Բրիտանական թանգարանում պահվող Անահիտի պղնձաձույլ գլուխը, 1940թ. Կամոյի (այժմ՝ Գավառ) շրջանի Հացառատ գյուղում գտնված նրա պատկերով մեդալիոնը եւ այլն:

Սակայն ամենասարսափելին դեռ առջեւում էր: “Գրիգորը մանկանց բազմություն հավաքեց եւ այնչափ հեռացրեց իրենց բուն բարքերից, մինչեւ որ նրանք ասացին, թե “մոռացա իմ ժողովրդին ու իմ հոր տունը””: Ահա, թե ինչն ապահովեց օտարածին կրոնի արմատացումը Հայաստանում: Ժողովրդի մեջ սպանվում էր նվիրվածությունը ամենավեհ արժեքներին՝ Ազգին եւ Հայրենիքին, Ազգային Հավատին եւ նա դառնում էր մի խառնամբոխ՝ պատրաստ քշվելու ցանկացած ուղղությամբ: Թեեւ հետագայում Հայ եկեղեցին չկարողանալով իսպառ վերացնել հայոց տոներն ու ծեսերը, հոգեւոր երգերը, դրանք քրիստոնեացրեց, իսկ եկեղեցու մի շարք ազգանվեր սպասավորներ մեծ ճիգեր թափեցին ազգային արժեքների վերականգնման եւ եկեղեցու ազգայնացման ուղղությամբ… Սակայն էապես խաթարվել էր հայի դիմագիծն ու աշխարհընկալումը եւ պատահական չէ, որ հետագա դարերը, կարճատեւ բացառություններով, եղան կորստյան դարեր, մինչեւ մեր օրերը…

Արման Դավթյան

“Լուսանցք”-ի կողմից -

1Մեր հին եւ նոր պատմիչները, Հայաստանում քրիստոնեության մուտքի հետ կատարված ավերից հետո, չունենալով Հայոց հազարամյակների պատմության քրմական մատյանները, հաճախ են օգտվել եւ օգտվում օտար պատմիչների գրքերից, որոնցում Հայոց դիցարանի գլխավոր Աստվածը, Հայրը Աստվածների Հայոց՝ Հայր Արան, հաճախ նշվել է Արամազդ անունով: Ու, առհասարակ, բավականաչափ մեծ շփոթ կա հայկական եւ պարսկական կամ հունական Աստվածների անվանումների ու գործառույթների շուրջ, որից մեկն էլ Արամազդ կամ Զեւս անվանումներին է առնչվում: Նորօրյա քրմական “Ուխտագիրք Արորդյաց”-ում Հայր Արա անվանումն արդեն վերականգնված է: Առիթով “Լուսանցք”-ը կանդրադառնա Հայոց Աստվածային համակարգի 8 Աստվածներին (նրանց հետ կապ չունեցող, բայց Հայոց դիցարան “խցկված” այլ Աստվածներին), նրանց անվանումներին ու գործառույթներին եւ առհասարակ Տիեզերական Աստվածային համակարգերին ու հարատեւ շնչող, ապրող ու արարող Արարչականությանը՝ Տիեզերակարգին……

2Բավականին հետաքրքիր բացահայտումներ կան նաեւ Տրդատ արքայի եւ պարթեւ Գրիգորի՝ քրիստոնեության մուտքի հետ կապված պայմանավորվածությունների ու հետագայում դրանց չիրականացման մասին: Առ այսօր առկախ է այն հարցը, թե ինչու՞ ավանդապաշտ Տրդատը գնաց այդ քայլին… Հուսով ենք, որ մեր ընթերցողները Հայոց արքայի “խոզ” դառնալու հետ կապված հիմարաբանություններին եւ Գրիգորի կատարած “հրաշքներին” լուրջ չեն վերաբերվում:

“Լուսանցք” Թիվ 51, 28 մարտի – 3 ապրիլի, 2008թ.

Հատվածներ Համլետ Դավթյանի «Մեզ անծանոթ Վարդանանց պատերազմը» գրքից

April 9, 2011

(Մեր պատմության ընթացքը եւ Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցին)

***

«Հայ եկեղեցին հայ ժողովուրդն է՝ քրիստոնեական սուրբ հավատով միասնական, ինքն իրեն հայ եկեղեցիով ճանաչող ու արտահայտող». այսպես նշված է Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու 1700-ամյա հոբելյանին նվիրված Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ. կաթողիկոսի կոնդակում: Սա պարզապես առիթով ասված խոսք չէ, այլ եկեղեցու ինքնագնահատականը, որը տարբեր ձեւակերպումներով բազմիցս է հնչել նաեւ ոչ հոգեւորականության կողմից: Ժամանակի ընթացքում եկեղեցու այս ինքնագնահատականը համարվել ու մատուցվել է իբրեւ ազգային ինքնագիտակցություն: Որպես բնորոշ օրինակ կարելի է հիշել Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանի աշխատությունը. գրվել է եկեղեցու պատմություն, վերնագրվել «Ազգապատում»: Ավելին, երկրի պատմությունը ներկայացված է կաթողիկոսների գահակալության ժամանակագրությամբ (իսկ վրացի կամ բյուզանդացի հեղինակների համար ավանդույթ էր իրենց ազգի եւ պետության ժամանակագրությունները շարադրել թագավորների անուններով վերնագրած գլուխներով):

Ի՞նչ շահ է եղել այս նույնացումից եւ ի՞նչ է կորսվել: Մշտապես շեշտվում է, որ հայությունը գոյատեւել է եկեղեցու ազգապահպան գործունեության շնորհիվ: Բայց ինչու՞ էր ազգը մնացել եկեղեցու հույսին. ասվում է՝ որովհետեւ կորցրել էր պետականությունը: Իսկ ինչու՞ կորցրեցինք մեր պետականությունը. պատճառաբանվում է՝ նվաճողներն ուժեղ էին, անխնա ու արյունռուշտ: Այստեղ, իհակե, պարզ երեւում են արդարացման ճիգերը: Եվ ահա սրբագրումներից թերի դարձած այս բացատրություններին է, որ ուզում ենք ավելացնել. որովհետեւ այդօրինակ անկմանը ոչ միայն մեծապես նպաստել է, այլեւ այդպես է կամեցել ինքը՝ եկեղեցին: Շատերի համար անսպասելի կարող է հնչել, բայց կրկնենք. հանուն Հայաստանում սեփական իշխանության հաստատման՝ քրիստոնեական եկեղեցին կործանել է հայոց պետականությունը:

***

…Ճի՞շտ ենք անում, թե՞ սխալ, լա՞վ ենք անում, թե՞ վատ, երբ այս ամենը ասում ենք: Հիասթափության մեջ չե՞նք գցի արդյոք անպատրաստ ընթերցողին, ակամայից չե՞նք քաջալերի, որ նա երես դարձնի դեռեւս ազգային խորհրդանիշ ու նեցուկ համարվող հաստատությունից, եւ կարո՞ղ է այնպես ստացվել, որ նրան հրենք դեպի այլակրոնություն ու դրանով ավելի վնաս բերենք: Այս բոլոր հարցերը լուրջ կաշկանդումներ են եւ չափազանց զգույշ մոտեցում են պահանջում: Բայց նաեւ երբեւէ այս մասին պիտի ասվի՞, թե՞ ոչ: Չէ՞ որ ճիշտ հարցադրումն արդեն վիճակը շտկելու ուղղությամբ արված քայլ է: Հայության պետականազրկմանը նպաստող եկեղեցու դերի մասին թերասացությամբ կամ ակնարկի ձեւով նշել են դեռ հայ լուսավորիչներն ու Պոլսո «Մեհյան»-ականները, սակայն երբեւէ հստակ չի ասվել, թե Հայաստանը քրիստոնեացնելուց հետո ինչ կերպարանափոխության ենթարկվեց հայ մարդը, եւ ինչ գաղափարի զոհաբերվեց ժողովուրդը: Ճիշտ չէ կարծել, թե ժամանակի մեր մտածողները չեն հասկացել այս ամենը, չեն ըմբռնել խնդրի էությունը: Ըստ իս, նրանք, իրենց ժամանակներում չտեսնելով հայ կյանքը կազմակերպող որեւէ այլ ազգային գործող կառույց (պետությունը վերականգնելու երազանքը դեռեւս պիտի իրականացվեր), պարզապես ազգի համար կործանարար էին համարում եկեղեցու շուրջ հյուսված հույսի պատրանքազերծումը:Այս կարճ հղումը նրա համար ենք անում, որպեսզի չթվա, թե անհիմն ու անարմատ բաներ ենք ասում ինքնատիպ երեւալու նպատակով: Պարզապես ժամանակն իրենն է պահանջում. այն, ինչ առաջ չէր կարելի, այսօր ընդհակառակը՝ չափազանց անհրաժեշտ է ասել, որովհետեւ հայոց երրորդ հանրապետությունն իբրեւ պետություն շատ պայմանական է, իսկ նրա կայացման ու ամրապնդման այս տարիներին եկեղեցու մասնակցությունն ազգային վերաշտկմանը՝ թվացյալ ու առեւերույթ: Այժմ էլ եկեղեցու հոգը չէ՝ կշարունակի՞ հայոց պետությունն իր կենսագրությունը, թե՞ ոչ: Իր համար չափազանց մի նպաստավոր շրջան ապրելով, Էջմիածինն այսօր կրկին հիմնական գործ է համարում եկեղեցաշինությունը եւ ոչ երբեք պետականաշինությունը: Ավելին, նա նույնպես պետությունից պահանջողի դերում է, այլ ոչ թե օգնողի, նպաստողի, կերտողի:

***

Ազգն իր կենսական ուժերն ու ավյունը տվել է եկեղեցուն, հետեւաբար լիովին իրավունք ունի նրանից նաեւ պահանջելու: Մյոս կողմից, Հայաստանյայց եկեղեցին պետք է ինքնահոժար ընդունի, որ պարտք ունի ազգի ու նրա պետականության առաջ, եւ այդ պարտքը պիտի հատուցի: Քրիստոնեության հաստատման եւ հետագայում եկեղեցուն հավատարիմ մնալու համար այնքան արյուն է թափվել, որ եկեղեցին այսօր կողմնակի դիտորդ լինելու, կամ որ նույնն է՝ զուգահեռ կյանքով ապրելու իրավունք չունի: Հայ հանրության մեջ, նրա հասարակական կյանքում եկեղեցին այժմ պիտի նույնքան ակտիվ լինի, որքան իր հաստատման տարիներին էր: Սա է ներկայիս ազգային պահանջը նրանից: Պետության եւ եկեղեցու միջեւ մշտական համագործակցության անհրաժեշտության թելադրանքով է, որ Ազգային ծրագում (երբ վերջապես ունենանք) պետք է եկեղեցուն իր ճիշտ տեղն ու անելիքը մատնանշվի՝ համապատասխան գործունեության համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծելով եւ հստակ պահանջներ ներկայացնելով նրան, որոնցից ամենագլխավորը պիտի լինի հայ մարդու՝ որպես էթնիկական ունիկումի պահպանմանը եւ հայոց պետության հզորացմանը գործնականորեն նվիրված կառույց դառնալը:

Բայց արդյոք այս պատկերացումը հերթական մոլորություն չէ՞, երբ եկեղեցին ինքը չի թաքցնում, որ ստեղծված է ազգային սահմաններ չճանաչող մի գաղափարի ծառայելու, իսկ մարդ անհատը եւ ժողովուրդը ընդամենը միջոց են իր սեփական երկրային իշխանությունը ճանաչելու համար:

***

Առարկություն կարող է լինել, թե արդյո՞ք եկեղեցին դարեր շարունակ չի արել այն, ինչ հիմա առաջարկվում է: Ամենեւին: Շփոթմունքն էլ հենց այդտեղից է: Եկեղեցին ասում է, եւ մենք ընդունում ենք, որ ինքը փոխարինել է պետությանը, եկեղեցին ներկայացնում է, եւ մենք էլ ավանդաբար հավատում ենք, որ նա հայոց պետականության վերականգնման համար ջանքեր չի խնայել… Բայց մեր ընկալածն ու եկեղեցու մտադրությունը տարբեր են եղել. նա միշտ իր գխավորությամբ է տեսել Հայոց երկիրը: Այս մղումն է, որ նա քողարկում է՝ իբրեւ ազգային եկեղեցի հանդես գալով: Այնուհետեւ, երբ ընդունում ենք, որ Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցին ազգային է, տրամաբանորեն նրա քարոզած վարդապետությունն էլ ազգային գաղափարախոսությու՞ն պիտի համարենք: Եթե այո, ապա պարզ է դառնում, թե ինչու մենք պարտված ազգի հոգեբանություն ունենք:

Ի վերջո, ինչպե՞ս կարող է Հայ եկեղեցին ազգային լինել, եթե նրա Հավատո հանգանակում հայ ժողովրդի հիշատակման նշույլ անգամ չկա (փոխարենը կա Մի, Ընդհանրական Եկեղեցուն տված հավատարմության հավաստիք եւ նզովք՝ իրենց հակառակորդներին ու մերժողներին), եթե նա գերագույն նպատակ է համարում Ավետարանի լույսը տարածելը, նվիրապետական գերակայություն հաստատելը:

***

Պարզ ու թափանցիկ երեւում է այն, թե ինչպես, պետականասիրությունը փոխարինելով եկեղեցասիրությամբ, Հայաստանյայց եկեղեցին ժամանակի մեջ ազգային պետության գաղափարը շրջանցող այսօրվա հայ չինովնիկին դաստիարակեց, որը ոչ միայն պետությանն առնվազն թռչնասլաց բարձունքից է հաճում նայել եւ հոտառությամբ անգամ պետությանը ծառայելու անհրաժեշտությունը չի զգում, այլեւ վարժ յուրացրել է, որ պետությանը կարելի է թալանել, պետությունը կարելի է կործանել, ապա կառուցել եկեղեցի ու, մեղքերը քավելով, ապահովել հոգու փրկությունը…

***

… Մենք ուզում ենք, որ Հայաստան երկիր, նրա վրա հայոց պետություն եւ նրան ծառայող ու բարգավաճ ապրող հայ ժողովուրդ լինի: Հետեւաբար, այս նպատակի համար արժե ոչ միայն եկեղեցի բարեփոխել, այլեւ, բանը դրան հասնելու դեպքում, նունիսկ հիմնել նոր՝ իսկապես Հայ Ազգային եկեղեցի… Սա անհարգալից վերաբերմունք կամ վերջնագիր չէ Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցուն: Վերջնագիրը ներկայացնում է պատմությունը ազգին, երբ նա կորցնում է ինքնատիրապետումը: Մեզ համար հիմա այդ վերջնագիրը հնչում է այսպես. կունենաս ազգային պետություն՝ կշարունակես կենսագրությունդ, իսկ որպես գերագույն նպատակի նախապայման՝ կունենաս ազգային եկեղեցի, կունենաս եւ ազգային պետություն: Հակառակ դեպքում, առկա պետականությունն էլ մշտապես վտանգի տակ կլինի:

***

Բայց չի եղել, պատմության մեջ չի եղել երբեք, որ չսպառված ազգը կործանվի իր իսկ ճանաչած եկեղեցու համառության պատճառով: Ուրեմն, եթե մենք մեզ հոգնած ազգ չենք համարում, ապա պետք է տեսնենք պահանջը, առաջնորդվենք պատմական անհրաժեշտություններով…

***

Պարսիկների այս շրջանի մշակութային ժառանգությունը բավականին լավ է պահպանվել (թեեւ նրանք էլ են հետագայում կրոն փոխել), իսկ մենք «Տիգրան եւ Աժդահակ» վիպասքից պատառիկներ ունենք, մի քանի փշրանք էլ նյութական մշակույթից, քանզի մերը հետագայում անհեթեթ ու անհասկանալի դաժանությամբ ոչնչացվեց: Միտումնավոր ոչնչացվեց: Հիմնիվեր ոչնչացվեց: Մխիթարվենք Քսենոփոնի վկայությամբ, թե նա տեսել է, որ «Հայաստանը մեծ է, հարուստ եւ բարեկեցիկ»: Այսպիսին էր մեր երկիրը 301 թվից ուղիղ 700 տարի առաջ: Ըստ ամենայնի, պատկերը շատ տարբեր չէր եւ 301-ին, երբ կար 312 հազար քառ. կմ տարածքով Մեծ Հայքի թագավորություն եւ նրան պատկան 4 միլիոն բնակչություն: Ճիշտ ընկալելու համար, թե III- IV դարերում 4 միլիոն հայությամբ Հայաստանն ինչ զորություն կարող էր ունենալ, համեմատության նպատակով նշենք, որ X դարում Անգլիան ընդամենը 2 միլիոն բնակչություն ուներ:

***

Պարսից արքունիքը… տեսնում էր, որ Հայոց եկեղեցին, չնայած հորդորներին ու պահանջներին, պորտալարով կապված է մնում Բյուզանդիային: Իսկ Հայաստանում ոչ միայն հոգեւոր իշխանություն ունեցող, այլեւ հզոր աշխարհիկ ուժ դարձած եկեղեցին իր հերթին, չէր կամենում երկրի կառավարման իրավունքը ներսում որեւէ մեկին զիջել: Երեւում էին նաեւ Ընդհանրական եկեղեցու շահերը: Հայաստանը մինչքաղկեդոնյան քրիստոնեական աշխարհի մի մասն էր, իսկ քրիստոնեական Եկեղեցու հայրերը դեռեւս չէին հրաժարվել բուն Արեւելքից: Անհաշտ հակամարտությունը պիտի հանգուցալուծվեր: Պատերազմն անխուսափելի էր դառնում: Կողմերից ոչ մեկը՝ ո՛չ արքունիքը, ո՛չ եկեղեցին չէին կամենում զիջել Հայաստանը: Հայաստանյայց եկեղեցին ցանկացած գնով կամենում էր կառավարել Հայաստանը:

***

Համաձայնենք, որ առանց անկախության նպատակի՝ ազատագրական պայքար մղելն առնվազն արկածախնդրություն էր: Հինգերորդ դարի հայ իրականության ողբերգականությունն էլ հենց այն էր, որ անկախության համար պայքար կարող էր մղվել միայն Հայաստանի բյուզանդական հատվածում, որպեսզի ինքնավարությունը վերափոխվի ինքնուրույնության, սակայն Հայաստանյայց եկեղեցին չէր կամենում, որովհետեւ բյուզանդական եկեղեցին եւ իրենք նույնն էին: Իսկ ահա պարսկական հատվածում հնարավոր էր Հայոց թագավորությունը վերականգնել, որպեսզի երկրի կառավարումը կայունանա, բայց նորից եկեղեցին չէր կամենում, որովհետեւ դա կարող էր վերածվել ազգային ամուր պետության: Իսկ Հայաստանյայց եկեղեցու հայացքը հեռուներին էր ուղղված…

***

Վասակ Սյունին հաղթանակած վերադարձավ Հայաստան, բայց եկեղեցու հայրերն ու նախարարաց դասի մի մասը չընդունեցին այդ հաղթությունը: Ինչու՞: Արդյոք հնարավո՞ր էր Փայտակարանում ավելին ձեռք բերել, եւ եթե այո, ապա ո՞րն էր այդ առավելը: Դեպքերի հետագա ընթացքը ցույց է տալիս, որ վասակյան դիվանագիտական նվաճումը մերժողների կամեցած «առավելը»… չէր, ընդհանուրինը չէր, երկրինը չէր՝ մասնավոր էր: Եկեղեցին դժգոհ էր, որ իր ոչ բոլոր իրավունքներն են վերականգնվել: Նրան հակավոր էին նաեւ իր աշխարհիկ արտոնությունները, իսկ որ ազատ, առանց վախի ու հետապնդումների կարող էր ծիսակատարություն անցկացնել, եւ ցանկացողն էլ բացահայտորեն քրիստոնեություն դավանել՝ էական չէր: Եկեղեցին զայրագնորեն մերժեց Վասակ Սյունու հաղթանակը, որովհետեւ տեսավ, որ այն, ինչ իրեն տրվում էր այս պայմանավորվածությամբ, վերջնական է ու երբեք ոչինչ չի ավելացվելու: Այսինքն՝ Սյունիների իշխանապետության հաստատումով վերջ են գտնելու Լուսավորչի ժառանգների նկրտումները: Մեկուկես հարյուրամյակ այդ տոհմը պայքարում էր Հայաստանում գերիշխելու համար, եւ հիմա Սյունին գալիս էր զրոյացնելու ամեն արած: Ուրեմն՝ վե՛րջ Եկեղեցու սուրբ ուխտից հրաժարվողին, վե՛րջ անօրենին: Այսուհետ թշնամին Վասակ Սյունին է:

***

Եվ այսպես, Հայաստանում իրավունք վիճարկողների առջեւում Վարդանն էր: Առաջ մղվածը Վարդանն էր: Եպիսկոպոսների կողմից: Նրանք չընդունեցին Վասակին իշխանության գլուխ, որովհետեւ շատ ինքնուրույն էր եւ ոչնչով պարտական չէր եկեղեցուն: Վարդանը յուրային էր բոլոր առումներով՝ ժառանգական, հոգեւոր դաստիարակությամբ, իրեն հատկացված հիերարխիկ դիրքով: Վասակը թեեւ խաղաղություն էր բերում, բայց այդ խաղաղությունը եկեղեցուն հարկավոր չէր, որովհետեւ դրանով իր իրավունքներն ամբողջովին չէին վերականգնվում: Իսկ Վասակը միտք էլ չուներ եկեղեցուն վերադարձնել նրա գերարտոնությունները, այլապես ինքն ինչպե՞ս պիտի երկիր կառավարեր ու պետություն կառուցեր: Այս դեպքում արդեն եկեղեցու համար իսկապես ոչինչ էր Փայտակարանից ուղարկված ներման հրովարտակը, որով եւ՛ հավատի ազատություն, եւ՛ զրադաշտության դեմ գործած մեղքերի ներում էր հայտարարվում, քանի որ հայ քահանաները կամենում էին շարունակել իրենց սկսած կրոնական պատերազմը:

… Եթե այդուհետեւ Հայոց կաթողիկոսությունը պիտի վերահսկելի լիներ Տիզբոնի կողմից (ոչ թե Կոստանդնուպոլսի), եթե Գրիգոր Լուսավորչի գոնե տոհմաճյուղը չպիտի ժառանգաբար գահակալեր, որով եւ դառնար երկրի փաստացի տերը, ապա իհարկե պատերազմ բոլոր խանգարողներն՝ հայ թե պարսիկ: Եկեղեցին արյան ազգություն չի ճանաչում, երբ այն իր համար է թափվում: Այսպիսով, իր մայրամուտից առաջ, Լուսավորչի տոհմը մի վերջին անգամ Հայոց երկիրը մեծ աղետի՝ շուրջ 30 տարի տեւած քաղաքացիական պատերազմի մեջ ներքաշեց:

***

Աննախադեպ կոտորած ու ավերմունք էր սփռվում երկրում՝ հանուն իշխանության: Սա ամենեւին 300-ականների իրադարձությունների նման չէր, երբ եկեղեցու հաստատման համար սրով էր տեղ ազատվում: Սա ամենեւին նման չէր եւ ինչ-ինչ պատճառներով որեւէ նախարարական տուն ոչնչացնելու գործողության, որի դեպքում հայը հայի արյուն էր թափում: Սա իսկական քաղաքացիական պատերազմ էր: Մի կողմում Վասակ Սյունին էր, որ բարձրագույն իշխանություն էր ստացել եւ կամենում էր երկիրը կառավարել այնպես, ինչպես իր մարզպանության առաջին շրջանում՝ տնտեսության զարգացմամբ եւ երկրի հզորացմամբ, իսկ մյուս կողմում եկեղեցին էր, որ նույն այդ բարձրագույն իշխանությունը տեսնում էր Վարդանի ձեռքին, որպեսզի ինքն իր կամեցողությամբ կառավարի երկիրը: Ի վերջո, հիշենք, որ Սահակ կաթողիկոսը (մահ. 439թ.), արու զավակ չունենալու պատճառով, իր ամբողջ ունեցվածքը թողել էր միակ դստերը՝ Մամիկոնյան իշխանուհուն եւ նրա սերունդներին: Վարդան Մամիկոնյանը Սահակ Պարթեւի թոռն էր: Ուրեմնեւ՝ ժառանգորդը:

***

Հայաստանյայց եկեղեցին 301-ից սկսած 127 տարի պայքարել էր, որպեսզի երկրի աշխարհիկ իշխանությանը փոխարինի, 428-ից հետո էլ արդեն 32 տարի պայքարում էր, որպեսզի Պարսից արքունիքը իրեն ճանաչի որպես հայ ժողովրդի գերագույն իշխանություն, եւ այսքանից հետո մի՞թե նա կարող էր համակերպվել այն վիճակին, որ նույն Պարսից արքունիքը ոչ միայն մերժում ու ժխտում է իրեն իբրեւ հոգեւոր օրինական հաստատություն, այլեւ իշխանություն է շնորհում մի անհատի, որը երբեք իր ազդեցության տակ չի եղել ու չի էլ լինի: Եվ քանի որ եկեղեցին իր կողմնակիցներին առանձնացրել ու կռվի էր պատրաստել, ապա երբ նշան արեց՝ այդ նախարարներն իրենց զորքերով դուրս եկան Վասակ Սյունու դեմ՝ նրան խեղճացնելու, թուլացնելու, վերացնելու համար: Վասակն էլ մենակ չէր՝ սոսկ իր լիազորություններով, այլ շուրջը այն բազում նախարարներն էին, ովքեր Հայոց գահի վերականգնման հետ էին կապում երկրի տարածքն ամբողջությամբ հայության համար պահպանելու հնարավորությունը:

***

… Ուրիշ ի՞նչ էր ուզում ապացուցել եւ ինչի՞ էր ուզում հասնել եկեղեցին, եթե կրոնափոխության պահանջը վերացվել ու ապստամբությունը ներվել էր, իր իսկ արտոնությունները վերականգնելու համար մղված զինված պայքարի արդարացիությունը շրջապատի երկրներից ու ժողովուրդներից ոչ մեկը չէր ընդունում: Բնականաբար, եկեղեցու հայրերն այս ամենը զգում էին, գիտեին: Բայց նաեւ չէին կամենում նահանջել, որովհետեւ դա կնշանակեր վերջնականապես հրաժեշտ տալ երկրին իշխելու երազանքին, կորցնել ահռելի նյութական հարստությունն ու մեծամեծ կալվածքները, աշխարհիկ իշխանությունն ու ազդեցությունը ժողովրդի վրա, մոռացության տալ Ընդհանրական եկեղեցու առաքելությունը: Այսքան բան միանգամից եկեղեցին չէր կարող կորցնել: Դա նրա վախճանը կլիներ: Ահա թե ինչու՝ կարեւորը արտոնությունների վերականգնումն էր, ոչ թե դավանանքի ազատությունը: Իսկ պայքարելու հնարավորություն դեռ կար, քանի որ ուժը կար. առաջին հերթին Մամիկոնյանները, ապա եւ մյուս ուխտապահ նախարարները: Թշնամին նույնպես կար՝ Պարսից թագավորը, որ կամենում էր ուծացնել եւ ոչնչացնել հայ ժողովրդին: Եկեղեցին կար՝ հայրենյաց պաշտպան, եւ դավաճանը նույնպես՝ Վասակը, որ խաբեություններով խարխլում էր եկեղեցու ուխտի միաբանությունը: Եվ այս ամենը հավաստի դարձնելու համար հարկավոր էր ընդամենը մի բան՝ չճանաչել Վասակ Սյունու լիազորված իշխանությունը, կեղծ համարել Հազկերտի ներման հրովարտակը:

Հայաստանյայց եկեղեցին մինչ օրս այդ բոլոր հարցերի նկատմամբ նույն վերաբերմունքն է պահպանում:

“Լուսանցք” Թիվ 93, 27 փետրվարի – 5 մարտի, 2009թ.
“Լուսանցք” Թիվ 94, 6-12 մարտի, 2009թ.

Էկումենիկ Ուղեգիծ Միջեկեղեցական Աննախադեպ Մի Փաստաթուղթ

April 9, 2011

…Հանձնարարում ենք եվրոպական Եկեղեցիներում կյանքի կոչել էկումենիկ աղոթքի մի օր՝ արարչագործության պահպանման համար:

10. Հրեականության հետ միասնությունը խորացնել
Յուրահատուկ մի միասնություն կապում է մեզ հրեա ազգին, որի հետ Աստված հավիտենական մի ուխտ է կնքել: Հավատքով գիտենք, որ մեր հրեա քույրերն ու եղբայրներն «Աստուծո սիրելի են իրենց հայրերի սիրույն համար: Որովհետև Աստուծո պարգևներն ու կոչումը անդառնալի են» (Հռովմ. ԺԱ 28-29): Նրանք ունեն «որդեգրությունը, փառքը, ուխտերը, օրենսդրությունը, պաշտամունքը և խոստումը: Նրանցն են հայրերը, նրանցից և՝ ըստ մարմնի Քրիստոս» (Հռովմ. Թ 4-5): Մենք պախարակում ենք և դատապարտում հակասեմականության բոլոր արտահայտությունները, ինչպես ատելության պոռթկումներն ու հալածանքները: Քրիստոնեական հակահրեականության համար հայցում ենք Աստծուց ներողամտություն, իսկ մեր հրեա քույր-եղբայրներից՝ հաշտություն:
Խիստ անհրաժեշտ է մեր Եկեղեցիների թե’ քարոզչության, թե’ դասավանդության, թե’ վարդապետության և թե’ կյանքում գիտակից դարձնել քրիստոնեական հավատքի՝ հրեականության հետ ունեցած կապը և քրիստոնեա-հրեական համագործակցությունը քաջալերել:

Պարտավորվում ենք,
- Մերժել Եկեղեցու և հասարակության մեջ հակասեմական և հակահրեական բոլոր ձևերը,
- Փնտրել մեր հրեա քույր-եղբայրների հետ բոլոր մակարդակների վրա երկխոսության առիթներ և աշխուժացնել դրանք:
Պարտավորվում ենք,
- Մեր ընկերային պատասխանատվության բովանդակությունն ու նպատակները միասնաբար պարզաբանել, այլև Եկեղեցիների պահանջներն ու երազները՝ աշխարհականացող եվրոպական կազմակերպությունների դիմաց ըստ կարելվույն միասնաբար ներկայացնել,
- Հիմնարար արժեքներն ամեն տեսակի միջամտության դիմաց պաշտպանել,
- Կրոնն ու Եկեղեցին ցեղամոլ և ազգայնամոլ նպատակների համար շահագործելու ամեն տեսակի փորձ մերժել:

Պարտավորվում ենք,
- Պայքարել ամեն տեսակի ազգայնամոլության դեմ, որ ընկճում է ուրիշ ազգեր և ազգային փոքրամասնություններ, ինչպես նաև հարցերի խաղաղ լուծման ձևը պաշտպանել, Կյանքի բոլոր ոլորտներում զորացնել կնոջ դիրքն ու իրավահավասարությունն ու թե’ Եկեղեցու և թե’ հասարակության մեջ քաջալերել կանանց ու տղամարդկանց արդար հավասարությունը:
«Էջմիածին» Զ (Հունիս), 2003թ

Հ.Գ. – Այսպիսով «հայ» եկեղեցին հրեական սին ընտրյալության գաղափարը ոչ միայն ցեղամոլական կամ ազգայնամոլական չի դիտում, այլև՝ ընդունում է նրանց կեղծ բացառիկությունը: Եվ ստացվում է «էկումենիզմով» ու «եհովականությամբ» տառապող Հայ առաքելական եկեղեցին մյուս քրիստոնեական եկեղեցիների հետ ուս-ուսի տված պայքարելու է Արարչական Ծագմամբ Հայ Ազգի և Արարչածնության Օրրան Հայկական Լեռնաշխարհի պաշտպանների դեմ, նրանց համարելով ազգայնամոլներ ու հակահրեաներ կամ հակասեմիտներ… Ի սկզբանե քրիստոնեությունը մահ և ավեր է սփռել Հայքում և Հայոց հոգիներում և այժմ վերջնական կործանման է տանում հայությանն ու մարդկությանը: Հայ եկեղեցի կոչվածը այլևս խաբկանք է, օտարադավան աղանդավորական հիմնարկ, և դարձը՝ դեպի արիականություն-հայկականություն, միակ ելքն է՝ հոգևոր ու մարմնական փրկության…

«Հայ Արիներ» Թիվ 41, հուլիս, 2004թ.

Ի՞նչ է ուսուցանում “Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն” դասագիրքը

April 9, 2011

Ու՞մ պիտի փրկեր Աստծո որդին… 

ՀՀ հանրակրթական դպրոցներում 4-րդ դասարանից սկսած ուսուցանվում է մի առարկա, որը ներկայացված է “Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն” անունը կրող դասագրքով: Ցավալի է, սակայն այս դասագիրքը սկզբից եւեթ ծնում է բազում հարցականներ, որոնց պատասխանները դասագրքում չկան, որտեղ իսկ առկա բազմաթիվ վավերացումներ, մեր պատկերացմամբ, մեղմ ասած սխալ են, եթե չասենք՝ ճիշտ չեն:

 Նախ՝ 4-րդ դասարանի երեխային այդ տարիքի համար նախատեսված դասագրքի հենց ներածությունում հայտնվում է, որ “Հայերը քրիստոնյա ժողովուրդ են”, եւ հենց այդ մասում ասվում է, որ մինչ քրիստոնեությունը հայերը հավատում եւ աստված էին համարում Արային, Հայկին, Անահիտին, Աստղիկին, Վահագնին, Տիրին, Տորքին, Ծովինարին, Նանեին, Միհրին, Վանատուրին… Հետո հայերը, որպես միակ եւ ճշմարիտ ուսմունք, ընդունեցին քրիստոնեությունը: Քրիստոնեությունը մեր ժողովրդի համար կրոնամշակութային նշանակություն ունի, բայց ոչ երբեք՝ ծագումնաբանական, ուստի “Հայերը քրիստոնյա ժողովուրդ են” ձեւակերպումը սխալ է բացարձակապես: Կրոնը գենետիկ տարր չէ ազգի ծագումնաբանության մեջ: Այլ բան է, որ քրիստոնեությունը Հայաստանում մշակույթի, արվեստի, ճարտարապետության, գիտության ու կրթության զարգացման մեջ իր որոշակի լուման ունի: Կառուցվել են նաեւ բազմաթիվ եկեղեցիներ ու վանքեր, ստեղծվել են ինքնատիպ խաչքարեր:

Վանքերին կից հիմնվել են դպրոցներ, համալսարաններ, զարգացել են մատենագրությունն ու մանրանկարչությունը, գիտության տարբեր ճյուղեր: Այս ամենը եւ այլ բաներ գրեթե եզակի նշանակությամբ նշվում են այդ դասագրքում: Նշվում են այնպես, որ հենց ներածությունում հստակ արձանագրվում է, որ մինչեւ քրիստոնեությունը հայերը չեն ունեցել այն ամենը, ինչ ունեցել են քրիստոնեությունից հետո՝ մշակույթ, ճարտարապետություն, արվեստ, գիտություն, կրթություն… եւ այս ամենը մեր ժողովրդին բերել է միայն ու միայն քրիստոնեությունը: Իսկ թե ի՞նչ էին քանդում Գրիգոր Լուսավորիչն ու իր հետեւորդները, ինչ հարուստ մշակույթ ոչնչացավ (այնքա՛ն հարուստ, որ նույնիսկ հազար յոթ հարյուր տարի շարունակ ոչնչացնելով՝ չհաջողվեց ամբողջովին ոչնչացնել), չի ասվում, ինչը նշանակում է ջնջել հայ ժողովրդի պատմության նախաքրիստոնեական շրջանը, հայոց հիշողությունը… այսպիսով՝ հայ ժողովրդի պատմությունը, այսինքն՝ նաեւ հայ ժողովուրդը (իմա՝ ցեղը, ազգը) որպես ժողովուրդ՝ սկսվում է քրիստոնեությամբ:

 Այս ներածությունից հետո սկսվում է ոչ թե Հայ առաքելական եկեղեցու պատմությունը, ոչ թե նույնիսկ քրիստոնեության պատմությունը, այլ… պարզվում է, որ “Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն” դասագրքի 1-ին գիրքն ամբողջովին նվիրված է քրիստոնյաների սուրբ գրքի՝ Աստվածաշնչի (իրականում՝ Բիբլիայի) ստեղծմանը եւ բովանդակությանը: Այն ավարտվում է “Հիսուսի թաղումն ու հարությունը” բաժնով:

 4-րդ դասարանի աշակերտներին հասցեագրված այս գրքի գլուխ 2-րդը նվիրված է աշխարհի եւ մարդու ստեղծմանը, եւ այստեղ խոսքը Աստծո կողմից աշխարհի եւ մարդու արարման վերաբերյալ քրիստոնեական բացատրության մասին է: Այսինքն՝ աշխարհի եւ մարդու ստեղծման մասին երեխան առաջին անգամ տեղեկանում է քրիստոնեական մեկնությամբ: Այս թեմային հաջորդող հարցերից առաջինը շատ տարօրինակ է հնչում. “Ո՞րն է մեր մոլորակը: Ինչպիսի՞ն է այն”: Ի՞նչ պետք է պատասխանի երեխան այս հարցին, եթե դասագիրքը դեռեւս կամ առհասարակ չի ասել, թե ի՞նչ բան է մոլորակը, եւ ինչպիսի՞ն է այն, եւ մինչեւ այդ դասարանը երեխան դեռեւս այլ առարկաների միջոցով նույնպես այս հարցին չի իրազեկվել: Գրքում ոչ մի խոսք չկա այն մասին, թե որտե՞ղ, ո՞ր մոլորակում Աստված արարեց մարդկությունն ու աշխարհը, արդյո՞ք այդ աշխարհը բաղկացած է մոլորակներից եւ այլ խնդիրներ: Ավելին, “Ո՞րն է մեր մոլորակը: Ինչպիսի՞ն է այն” հարցն էլ մնում է առկախ, քանի որ օրվա նյութի մեջ խոսվում է դրախտի, Ադամի ու Եվայի, մեղքի մասին եւ, լավագույն դեպքում, մեղքից սկիզբ առած մարդկության մասին… Իսկ չէ որ մինչ քրիստոնեությունը աշխարհաճանաչողություն, տիեզերաճանաչողություն եղել է ու շա՜տ հանգամանալից…

 Հայկ նահապետն ու Նոյը, մեր Սասունցի Դավիթն ու հրեա թագավոր Դավիթը…

 Վիճակն ավելի մխիթարական չէ հաջորդ նյութի դեպքում, որը ներկայացնում է Նոյի եւ ջրհեղեղի պատմությունը: Այն սկսվում է հետեւյալ կերպ. “Ադամից ու Եվայից հետո անցան շատ տարիներ: Նրանց սերունդները բազմացան ու տարածվեցին աշխարհով մեկ: Բայց աստիճանաբար մարդիկ սկսեցին հեռանալ Աստծուց եւ նրա կամքին հակառակ վատ արարքներ գործել: Սակայն Նոյը միայնակ չէր կարող կանխել մարդկանց մեջ աճող նախանձն ու չարությունը: Քանի որ մարդիկ շատ էին չարացել ու շեղվել ճիշտ ճանապարհից, Աստված որոշեց ջրհեղեղի միջոցով պատժել նրանց”, – հազար ու մի հարց է առաջանում, – “աստիճանաբար մարդիկ սկսեցին հեռանալ Աստծուց եւ նրա կամքին հակառակ վատ արարքներ գործել” արտահայտությունն ինչպե՞ս հասկանա երեխան, եթե արդեն Ադամն ու Եվան էին Աստծու կամքին հակառակ արարք գործել: Ո՞վ էր Նոյը, որ միայնակ չէր կարող կանխել մարդկանց մեջ աճող նախանձն ու չարությունը: Ինչու՞ պիտի նա միայնակ կանխեր այդ ամենը: Ո՞րտեղ է ասվել (սույն դասագրքում), թե ո՞րն էր ճիշտ ճանապարհը, որից մարդիկ շեղվել էին… Մի քանի տող հետո միայն երեխան կարդում է, որ “Նոյը արդար ու բարի մարդ է”: Ըստ երեւույթին պետք է հասկանալ, որ Նոյը աշխարհի միակ արդար ու բարի մարդն էր:

 Նույն նյութի “Հարցեր-պատասխաններ” բաժնում տարօրինակ հարց կա. “Եթե նավում բոլոր կենդանիները չտեղավորվեին, դուք ո՞ր կենդանիները կընտրեիք”: Ի՞նչ պիտի պատասխանի երեխան այս հարցին: Չէ՞ որ Աստված Նոյի առջեւ ընտրության խնդիր չի դրել, Աստված պատվիրել է նրան վերցնել “մեկական զույգ բոլոր ցամաքային կենդանիներից, թռչուններից”: Նոյը կատարել է Աստծո կամքը, եւ այս դասագրքի տրամաբանությամբ երեխաները պետք է դաստիարակվեն Աստծու պատվիրաններին անմռունչ ենթարկվելու սկզբունքով: Բոլոր դեպքերում հարցը սադրիչ է եւ երեխային դնում է երկդիմի վիճակում. նա կամ պետք է Աստծու պատվիրանը կատարի (այն է՝ Նոյի նման “ընտրի” “մեկական զույգ բոլոր ցամաքային կենդանիներից, թռչուններից”, կամ՝ նախաձեռնություն ցուցաբերելով՝ մեղք գործի), քանի որ “Պատվիրան” բառի բացատրությունը նյութում տրված է. “Ուսուցում, խորհուրդ, պատգամ, “Աստծու կամք, որը պետք է կատարվի”: Աստծու պատվիրած “մեկական զույգը” հավանաբար էգն ու որձն են՝ բազմացման հնարավորությունը ապահովելու համար: Եվ դեռ հարց է, թե եթե Ադամն ու Եվան մեղք գործելուց հետո է, որ դարձան “զույգ”, գիտակցեցին իրենց իգական եւ արական սկիզբը, ապա կենդանիներն ինչպե՞ս “զույգ դարձան”, նույնպե՞ս մեղք էին գործել, թե՞ մարդկանց գործած մեղքը Աստված տարածեց նաեւ բոլոր կենդանի արարածների վրա: Իրավունք ունի՞ երեխան այս հարցը ձեւակերպելու, եւ ո՞րն է այս հարցի պատասխանը, ի՞նչ պիտի պատասխանի ուսուցիչը:

 “Հին կտակարան” ընդհանուր բաժնում, ներկայացված է “Հայկ եւ Բել” ավանդազրույցը: Ինչու՞ է այն ներկայացված, եթե օրվա նյութը “Հին կտակարանն է”: Ավելին, դասագրքում ոչ մի խոսք չկա այն մասին, որ սա Հին կտակարանի հետ կապ չունեցող պատմություն է: Եվ ի՞նչ հետեւություն պետք է անի երեխան. արդյո՞ք Հայկը Աստծո կամքով է շարժվել: Չէ՞ որ Հայկը քրիստոնյա չէր, արիական հավատ ուներ եւ նա հավանաբար ընտրություն կատարելիս քրիստոնեական հնազանդության սկզբունքները, բարեբախտաբար, չգիտեր:

Հետո երեխաները կարդում են, որ Նոյի երեք որդիներից՝ Սեմից, Քամից ու Հաբեթից սերվեցին աշխարհի բոլոր ժողովուրդները: Այնուհետեւ պատմվում է հրեական 12 ցեղերի առաջացման պատմությունը, իսրայելացիների ձեւավորումը… Չգիտես ինչու այս պատմությունների ընթացքում, երբ խոսքը Սավուղի եւ Դավթի հակասությունների եւ Դավթի՝ թագավոր դառնալու մասին է, որտեղից որտեղ լուսանկար է հայտնվում՝ որում մեր “Սասնա Ծռեր”-ի Սասունցի Դավիթն է: Ինչու՞: Ի՞նչ կապ ունի Սասունցի Դավիթը հրեա Դավիթի կամ Հին կտակարանի հետ: 4-րդ դասարանի երեխան, անշուշտ, ուղղակի պիտի հասկանա, որ Երուսաղեմը մայրաքաղաք հռչակած Դավիթ թագավորը Սասունցի Դավիթն է…

Հիսուսը հրեաների՞, թե մարդկության փրկիչն է…

 Վերջապես (3-րդ գլուխ) սկսվում է Նոր կտակարանը: Ոչինչ, ըստ էության ոչինչ այս դասագրքում չի կապում Հին կտակարանը Նոր կտակարանի հետ: Ուղղակի 2-րդ գլուխն ավարտվում է Բաբելոնյան գերությամբ եւ վավերացումով, որ Սողոմոնի սերունդներից Եզեկիան հաղթում է ասորեստանցիներին, ոչնչացնում է երկրում տարածված կուռքերի պաշտամունքը եւ վերականգնում մարդկանց հավատը Աստծու նկատմամբ: Գլուխը վերջանում է վավերացմամբ, որ իսրայելցիներն այնուամենայնիվ, հիշում էին մարգարեների կանխատեսումները Փրկչի գալստյան մասին: Ահա այս վերջին վավերացումը միակ կապող օղակն է Հին եւ Նոր կտակարանների: Միակ: Ընդ որում, այս Փրկիչը պետք է գար եւ նրանց ազատեր օտար տիրապետությունից ու վերականգներ իրենց թագավորությունը: Դեռ ավելին, նյութը վերջանում է աշակերտներին ուղղված հարցով՝ “Ինչպե՞ս հասկացան հրեաները Փրկչի գալստյան մասին գաղափարը”: Որին հաջորդում է Նոր կտակարանը՝ Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան ավետումը:

Հիսուս Քրիստոսի ծնունդը բաժնում պարզվում է, որ Բեթղեհեմ քաղաքում ծնվել է Աստծո որդին, ով աշխարհ է եկել մարդկանց փրկելու համար: Այսպիսով, ընդամենը մի քանի էջի տարբերությամբ 4-րդ դասարանի երեխան նախ իմանում է, որ “Փրկիչը պետք է գար եւ նրանց (հրեաներին) ազատեր օտար տիրապետությունից ու վերականգներ իրենց թագավորությունը”, իսկ 2 էջ հետո՝ որ “Աստծու որդին… աշխարհ է եկել մարդկանց փրկելու համար”: Ո՞նց գլուխ հանի երեխան այս հակասությունից: Թե՞ իրականում մարդկանց փրկությունը հրեաների թագավորության վերականգնումն է: Մի՞թե 4-րդ դասարանի հայ երեխային աշխարհում մարդկանց փրկության քրիստոնեական ծրագրի փիլիսոփայությունը պիտի ներկայանա հրեաների թագավորության վերականգնումով…

Այնուհետեւ հայտնվում է սատանան, որի մասին մի 2 էջ հետո էլ բացատրություն է տրվում, որ սատանան “անձնավորված չար հոգի է, խարդախ, խաբեբա, խորամանկ”: Միթե՞ երեխան չի հարցնելու, թե որտեղի՞ց է հայտնվում սատանան, ո՞վ է նրան ուղարկում եւ, եթե ամեն ինչ Աստծո կամքով է, ինչպե՞ս չընդունել սատանային:

 Հարցեր են առաջանում 1-ին գրքին հաջորդող բառարանի բացատրություններից, որոնց պատասխանները մշուշոտ են: Բառարանը ավելի շատ հարցեր է ծնում, քան բացատրություններ տալիս: Դիտարկենք մի քանի բառ.

 Դպիր - հրեական օրենքի գիտակ: Սակայն այս գրքում, այլ գրքերում բազմաթիվ առիթներով օգտագործված “դպիր” բառի բացատրությունը չի համընկնում: Ուսուցչի 5-րդ դասարանի ձեռնարկում ասվում է, որ հայոց եկեղեցու նվիրապետական 9-ը աստիճաններից ստորին 4-ը՝ դռնապահությունը, ընթերցողությունը, երդմնացուցչությունը, ջահնկալությունը կազմում են դպիրների դասը……

Երեխան պետք է հասկանա, որ Հայ առաքելական եկեղեցու նվիրապետական 9-ը աստիճաններից 4-ը ներկայացնում են մարդիկ, ովքեր հրեական կրոնական օրենքների գիտակ են: Արդյո՞ք իսկապես էլ այդպես չէ…

 Պաշտամունք - հարգանք, մեծարանք, հավատ, սեր, սակայն ուսուցչի ձեռնարկի մեջ “Պաշտամունք” բառը բացատրված է որպես “Աստծուն պաշտելու (երկրպագելու) արարողությունների ամբողջությունը: Լայն իմաստով ներառում է ծեսերը, արարողությունները, աղոթքները, ժամերգությունները, խորհուրդները, տոները: Այսպիսով, “պաշտամունք” բառի 2 բացատրությունները խիստ տարբեր են: Մինչ այդ, սակայն, “բարեպաշտ” բառը մեկնաբանվել է որպես “բարի, ազնիվ, բարի գործեր կատարող մարդ”; Բա ու՞ր մնաց “պաշտ, պաշտել” մասը: Գուցե պետք է հասկանալ բարին հարգող, մեծարող, բարուն հավատացող մա՞րդ: Այս դեպքում էլ կորչում է “պաշտամունք” բառի “լայն իմաստը”: Գուցե պետք է փոխել տեղե՞րը եւ այս վերջինը՝ “ծեսերը, արարողությունները, աղոթքները, ժամերգությունները, խորհուրդները, տոները” հասկանալ նեղ իմաստով՝ լայն իմաստին թողնելով համամարդկային “հարգանք, մեծարանք, հավատ, սեր” բացատրությունը: Իհարկե դժվար կլինի “բարեպաշտ” բառը զրկել “ծեսերը, արարողությունները, աղոթքները, ժամերգությունները, խորհուրդները, տոները” կատարողների նկարագրից: Եթե ուսուցիչն ուզի՝ բարեպաշտ կհամարի “ծեսերը, արարողությունները, աղոթքները, ժամերգությունները, խորհուրդները, տոները” կատարողներին, եթե ուզենա՝ բարին հարգող, մեծարող, բարուն հավատացող մարդուն: Քանի որ իրական կյանքում միշտ չէ, որ սա նույն մարդն է (այսինքն՝ բարին հարգող, մեծարող, բարուն հավատացող մարդը գուցե չի կատարում “ծեսերը, արարողությունները, աղոթքները, ժամերգությունները, խորհուրդները, տոները”), եւ ընդհակառակը՝ այն կատարողները միշտ չէ, որ բարին հարգող, մեծարող, բարուն հավատացող մարդիկ են:

 Սատանա – անձնավորված չար ոգի, խարդախ, խաբեբա, խորամանկ: Այլ կերպ՝ “անձնավորված չար ոգին”, “խարդախը”, “խորամանկը” եւ “խաբեբան” հավասարարժե՞ք են, թե՞ կարող է, օրինակ, “խորամանկ” մարդ լինել՝ անձնավորված չար ոգի չլինելով:

 Ի՞նչ է ուսուցանում “Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն” դասագիրքը – 2

Ու՞մ պիտի փրկեր Աստծո որդին…

Դպրոցներում դասավանդվող “Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն” դասագրքի բառարանից պարզվում է, որ “Սուրբ գիրքը Աստվածաշունչն է”, քրիստոնյաների նվիրական, սրբազան գիրքը, այսինքն՝ այլ “Սուրբ գիրք” չկա եւ չի կարող լինել: Իսկ, խոսելով Հնգամատյանի մասին, չի ասվում, որ այն հրեաների Սուրբ գիրքն է, որից տպավորություն է ստեղծվում, որ այն միայն քրիստոնեական գիրք է:

 Առհասարակ գրքի տարբեր հատվածներին ուղեկցող բառարանները հաճախ խնդրահարույց են: Այսպես, աշակերտը սովորում է, որ “սուրբ” նշանակում է մաքուր, անարատ, անբիծ, որից պետք է հետեւի, որ Սուրբ գիրքը մաքուր, անարատ, անբիծ գիրքն է: Ավելի ուշ, 5-րդ դասարանի դասագրքում պիտի կարդանք, որ եկեղեցին սուրբ է անվանում առաքինի, ազնիվ, քրիստոնեական հավատին իրենց ողջ կյանքը նվիրած, եկեղեցում եւ ժողովրդին մեծ ծառայություններ մատուցածին:

 5-րդ դասարանի դասագրքի ներածականում ասվում է, որ “Հայոց եկեղեցին ստեղծել, պահպանել ու մեզ է հասցրել մշակութային բազմաթիվ արժեքներ, ազգային սովորույթներ, ծեսեր եւ տոներ”, առանց հիշատակելու, որ հայությունը հազարամյակներ շարունակ ունեցել է նման արժեքներ, որոնք ավերվել են կամ նրանց հիմքին են կառուցվել այսօր քրիստոնեական համարվող “մշակութային բազմաթիվ արժեքներ, ազգային սովորույթներ, ծեսեր եւ տոներ”: Առաջին դասում՝ “Եկեղեցի”-ում, ասվում է, որ “աշխարհում ամենատարածված կրոնը քրիստոնեությունն է: Դա նշանակում է, որ քրիստոնեական եկեղեցուն պատկանող մարդիկ՝ քրիստոնյաները իրենց թվով ամենաշատն են աշխարհում”: Ուսուցչի ձեռնարկում մի քանի միլիարդանոց բուդդայական համայնքի թիվը մի քանի անգամ զիջում է քրիստոնյաների թվին, 2-րդ տեղում են մահմեդականները: Ստացվում է՝ աշխարհի 6-7 մլրդ. բնակչության ավելի քան 1/3-ը քրիստոնյաներ են (՞՞՞)…

 Մեղմ ասած՝ սխալ է: Կրկնելով, որ բուդդայականությանը հետեւող աշխարհի բնակչությունը միլիարդից ավելի է, չխոսելով այն հանրահայտ իրողությունների մասին, որ քրիստոնյա ժողովուրդների ծնելիությունը որեւէ համեմատություն չունի մահմեդականությանը հետեւողների համեմատ (որից առնվազն հետեւում է, որ 1993-2006թթ. ընթացքում աշխարհի կրոնական պատկերի զարգացումները բոլորովին այլ ընթացք ունեն) եւ այլն, ասենք միայն, որ աշխարհի կրոնական խճանկարը ներկայացնող կեղծ թվերից որեւէ օգուտ չկա. ինչու՞ մեր երեխաներին թյուր պատկերացումներ տանք աշխարհի կրոնական զարգացումների մասին, ի՞նչ ենք մենք շահում դրանից: Ուրեմն հարց՝ ու՞մ է սա ձեռնտու…

Ազգայի՞ն, թե՞ քրիստոնեական արժեքներ…

 Դասագրքում ընդամենը մի քանի խոսք կա Անթիլիասի կաթողիկոսության, Երուսաղեմի եւ Պոլսո պատրիարքությունների մասին: Այնուհետեւ խոսք է լինում հայոց եկեղեցու խորհուրդների՝ մկրտություն, դրոշմ, ապաշխարհություն, հաղորդություն, պսակ, ձեռնադրություն, կարգ հիվանդաց…

պատարագ… դրանց իմաստի, եկեղեցու կառուցվածքի եւ այլնի մասին: Թերեւս սրանք են այն մշակութային բազմաթիվ արժեքները, ազգային սովորույթներն ու ծեսերը, որոնք “Հայոց եկեղեցին ստեղծել, պահպանել ու մեզ է հասցրել”, ինչպես ասված է ներածականում: Միայն թե աշակերտների բացարձակ մեծամասնությունը այդպես էլ չի հասկանա, թե այս մշակութային արժեքներից ազգայինը որն է:

 Ինչ վերաբերում է տոներին, որոնք նույնպես հայոց եկեղեցու կողմից ստեղծված մշակութային արժեքների շարքում են հիշվում, ապա “Հայոց եկեղեցու տոները” բաժնում եւ դրան հաջորդած մասերում ասվում է, որ Հայոց եկեղեցու տոներն են Ավետման եւ ծննդյան տոները, Ջրօրհնեքի արարողությունը եւ Աստվածահայտնության տոնը, Տյառնընդառաջը, Քրիստոսի պայծառակերպության տոնը, Ծաղկազարդը, Սուրբ Հարությունը կամ Զատիկը, Համբարձման տոնը, Մարիամ Աստվածածնի կամ վերափոխման տոնը, Բուն Բարեկանդանը եւ Մեծ Պահքը, Սուրբ Սարգիսը, Կաթողիկե Սուրբ Էջմիածնի տոնը, Վարագա խաչի տոնը, Թարգմանչաց տոնը: Այս ցանկում միայն Սուրբ Էջմիածնի եւ Թարգմանչաց տոները կարող են աղերսվել հայ ժողովրդի պատմա-մշակութային արժեքներին, մյուս տոները, որոնք միաժամանակ նաեւ համաքրիստոնեական տոներ են (բացի Սուրբ Սարգսից եւ Վարագա Խաչի տոնից, որոնք էլ իրենց հերթին զգալի պայմանականությամբ կարելի է հայկական անվանել, գոնե այն մեկնությամբ, ինչ եկեղեցին է անում) իրենց կատարման առիթով, ձեւով եւ բովանդակությամբ մշակութային արժեքներ լինելով՝ կապ չունեն հայոց ազգային սովորույթների եւ ծեսերի հետ, ու լավագույն դեպքում կարող է խոսք լինել ոչ թե ազգային սովորույթների եւ ծեսերի մասին, այլ՝ քրիստոնեական կամ՝ Հայ առաքելական եկեղեցու: Ուսուցչի ձեռնարկում ասվում է, որ տոներին նվիրված է 15 ժամ, եւ այն 5-րդ դասարանի առանցքային թեման է: Իրականում դասագրքում, բնականաբար, ներկայացված են տոների զուտ քրիստոնեական իմաստները, բացատրությունները, եւ երեխան հայ ժողովրդական մշակույթի հարստագույն այս շերտի՝ տոների եւ տոնակատարությունների մասին գիտելիքները սահմանափակում է միայն դասագրքի նեղ առաջարկով: Քանի որ դպրոցում այս թեմաներին նվիրված այլ դասաժամեր չկան, բնականաբար աշակերտները սովորում են, որ հայ ժողովրդական տոնացույցը բացառապես քրիստոնեական տոնացույցն է: Այլ կերպ՝ պարզվում է, որ այստեղ էլ մենք ոչինչ չունեինք մինչեւ քրիստոնեության տարածումը Հայաստանում: Մի՞թե ոչ մի աշակերտի մտքով չի անցնելու, ո՞վ էինք մենք մինչեւ քրիստոնեությունը եւ, առհասարակ, որեւէ բան ունեի՞նք: Այս դասագրքում կարդում ենք, որ “պահք” կամ “պաս” նշանակում է որոշ տեսակի կերակուրներից հրաժարում: Ինչքան հայտնի է, այսօր հայ հոգեւորականները “որոշ տեսակի կերակուրներից հրաժարումը”-ը մեկնաբանում են որպես “դիետա”, որը զուրկ է հոգեւոր կամ կրոնական բովանդակությունից, եւ պահքը կամ պասը քարոզում են ընկալել որպես հոգեկան եւ մարմնական հրաժարում այլազան գայթակղություններից եւ հոգեւոր-կրոնական նվիրման ընթացք: Նույն դասագրքի բառարանում “ծես” բառը բացատրված է որպես եկեղեցում որոշակի կանոնակարգով կատարվող արարողությունների ամբողջություն: Այստեղ երեխան կարող է մտածել, թե ի՞նչ է եկեղեցին՝ շինությու՞ն, թե՞ ինստիտուտ: Օրինակ, եթե քահանան տնօրհնեք է անում, կամ՝ կարգ հիվանդաց՝ հիվանդի տանը, հիվանդանոցում կամ այլուր, որը եկեղեցու՝ որպես շինություն, պատերից դուրս է, դա ծե՞ս է, թե՞ ծես չէ: Չէ՞ որ եկեղեցին որպես ինստիտուտ, եւ հոգեւորականը, որպես ինստիտուտ-եկեղեցու ներկայացուցիչ, կարող է ծես անել նաեւ եկեղեցու՝ որպես շինության պատերից դուրս: Առհասարակ շատ բառեր, որոնց երեխան արդեն հանդիպել է այլ առիթներով, սույն դասագրքում նեղացված են եւ երեխայի հետագա մտահորիզոնի վրա կարող են կաղապարի ազդեցություն ունենալ:

 6-րդ դասարանի դասագիրքը կրկին վերադառնում է նախաքրիստոնեական շրջան: Սկսվում է այն Հին Հայոց հավատալիքներով, որտեղ պատահաբար հայտնվում է Սուրբ Կարապետը, շարունակվում է հեթանոսական դարաշրջանի առասպելներով, ապա անհասկանալիորեն ընդմիջվում է Տրդատ Գ-ի կողմից հեթանոսությունը վերացնելու հրամանով, ապա կրկին՝ Վանի թագավորության դիցարանը… ապա հերթով հիշվում են աշխարհի ստեղծման տարբերակներ՝ հին հնդկական, բուդդայական, զրադաշտական, ներկայացվում է հունա-հռոմեական դիցարանը, կրոնը հելլենիստական շրջանում, Առաջավոր Ասիան՝ առաջին դարում՝ Հռոմ, Պարթեւստան, եւ 7-րդ դասից սկսվում է քրիստոնեության տարածման պատմական պայմանների քննարկումը: Եվ վերջապես “Քրիստոնեության մուտքը Հայաստան” բաժինն ավարտվում է արաբների շրջանով: Հայոց եկեղեցու կողմից Կովկասում քրիստոնեություն տարածելու վերաբերյալ ոչ մի խոսք, միայն մի խեղճուկրակ նախադասություն կա Գրիգոր Լուսավորչի թոռ Գրիգորիսի մասին: Աղվանքի մասին սկսվում է խոսվել 5-րդ դարից, այն էլ՝ 2-րդ կեսից, մինչդեռ 4-րդ դարը եւ 5-րդ դարի 1-ին կեսը Աղվանքում հայ եկեղեցու կողմից ամենաաշխույժ գործունեության շրջանն են: Այնուհետեւ, համարյա ոչ մի խոսք չկա Աղվանից կաթողիկոսության թեմերի, եկեղեցու հավատացյալ ժողովուրդների ազգային պատկանելության մասին, մինչդեռ ադրբեջանցիներն իրենք են գրում, որ այդ եկեղեցին է միավորել Աղվանքի ժողովուրդներին: Այսպիսով անուղղակիորեն վավերացվում է, որ Հայ առաքելական եկեղեցին բացառապես հայերի կրոնն է՝ սրանով դիմազրկելով ինչպես հայ ժողովրդին, այնպես էլ քրիստոնեության՝ այս ուղղությանը հետեւած եւ դեռեւս հետեւող ժողովուրդներին ու նրանց պատմությունը: Ահա այսպես, Հայ առաքելական եկեղեցու պատմությունը մի դեպքում նեղացվում-սահմանափակվում է, մյուս դեպքում՝ փոխարինում հայ ժողովրդի անցած ամբողջ պատմա-մշակութային անցյալին…

 Արամ Ավետյան 

Հ.Գ. - “Լուսանցք”-ի էջերում մասնակիորեն անդրադարձել ենք այս թեմային, սակայն, ընթերցողների հարցումներին ընդառաջ գնալով նպատակահարմար գտանք մանրամասնել: Կարել էր էլի ծավալվել, սակայն այսքանն էլ բավարար է հասկանալու մեր մտահոգության պատճառը:

Եվս մեկ անգամ կրկնում ենք մի հարցադրում, որն առավելապես ուղղված է ՀՀ ԿԳ նախարարությանը: Ո՞վ է շտկելու այս բացթողումները: Եթե սրան ավելացնենք նաեւ, որ դպրոցների “կրոնի” շատ ուսուցիչներ էլ աղանդավորականներ են ու նաեւ իրենց տեսակետներն են “հիմնավորում” աշակերտների մոտ, ապա դրությունն աղետալի է դառնում……

Ահա պատճառը, թե ինչու էինք մենք “Լուսանցք”-ի նախորդ թողարկումներում պաշտպանել հայ հեթանոսների այն տեսակետը, որ եթե կա “”Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն” դասագիրք, ուրեմն պիտի լինի նաեւ “Հայ տաճարի կամ Հայոց հին հավատքի պատմություն” դասագիրք՝ հեթանոս-արիական հայերի ընտանիքների երեխաների համար:

Այլապես “Հայ առաքելական եկեղեցու պատմություն”-ը պիտի ներառվի “Հայոց պատմություն” դասագրքում, ինչպես “Հայոց հին հավատքի պատմությունը”, կամ այդ առարկան լինի լաբորատոր պարապմունքների ձեւով՝ ըստ ցանկության: Այլապես ստացվում է՝ մեր հնագույն անցյալը հայոց պատմության բաղկացուցիչ մասն է, քրիստոնեականը՝ ոչ: Գուցե սա էլ հենց մեր մտածելու առա՞նցքն է…

 “Լուսանցք” Թիվ 29, 30,  12-18, 19-25 հոկտեմբերի, 2007թ.

Ինչու՞ են ստում եկեղեցականները

April 9, 2011

Քաղաքական ստերից ու կեղծիքներից դեռ չհանդարտված մեր հանրությանը հիմա էլ կրոնական կեղծիքներով են սնուցում: Իրենց քաղաքական քրիստոնյա եղբայրներից հետ չմնալով՝ ստին բացահայտորեն տուրք են տվել մի շարք եկեղեցականներ, ովքեր Վարդավառի ազգային-հեթանոսական տոնը փորձում են ներկայացնել հերթական քրիստոնեական տոնակատարություն: Այդ եկեղեցականները, առանց ամոթի իսկ նշույլի, կեղծում են Հայոց պատմությունը, ոտնահարում հազարամյակների մեր սրբազան ավանդույթները: Մի շարք զլմ-ներ էլ կամ անտեղյակ են կամ էլ պատվիրված “ջուր են լցնում” նրանց ջրաղացին, կարծելով, թե դա էլ իրենց Վարդավառն է… Իսկ միմյանց վրա ջուր լցնելն էլ փորձում են կապել Նոյի տապանից իջնելու ինչ-ինչ անհեթեթ արարողության հետ՝ հաստատ իմանալով, որ ո՛չ միմյանց ջրելու եւ ո՛չ էլ արարողակարգային կրակ վառելու ծեսերը քրիստոնեության հետ կապ չունեն: 

Իսկ նրանք, ովքեր իրենց խոսքում քիչ թե շատ նշում են Վարդավառի հեթանոսական անցյալը եւ փորձում են համադրել այսօրվա քրիստոնեացված տարբերակը, խառնում են Աստղիկ Աստվածուհու եւ Աստվածամայր Անահիտի գործառույթները: Քանզի Վարդավառն իր ծիսակարգով սիրո Աստվածուհի Աստղիկի տոնն է, իսկ Մայր Անահիտի տոնը Զատիկն է: Այսպես քրիստոնեաբար խառնել են նաեւ Հայոց Տրնդեզը, չնայած հայերն այդ օրը, առ այսօր էլ թռչելով կրակի վրայից, ակամա ոգեկոչում են Հայ Աստվածներին… Մյուս տոների ու ծեսերի մասին էլ ենք շատ խոսել ու գրել:

Հետաքրքիր է, ինչու՞ են լռում եկեղեղեցականները տոների իրական բնույթի եւ քրիստոնեության կողմից դրանք փոխակերպելու մասին, ի՜նչ կապ ունի սիրո Աստվածուհու ջրառատ ու վարդաշատ տոնը Քրիստոսի պայծառակերպության հետ կամ դեկտեմբերի վերջերին՝ արդարադատության Աստված Միհրի տոնը՝ նույն Քրիստոսի “հարյավ ի մեռելոց”-ի հետ, ինչքա՜ն պիտի ասվի այս սուտը:

Միեւնույնն է, ժողովուրդը տոներն իրենց անունով է կոչում՝ Վարդավառ, Տրնդեզ, Զատիկ եւ այլն, ոչ թե պայծառակերպության տոն կամ Տիառնընդառաջ կամ մեկ այլ բան…

 Ինչու՞ են եկեղեցականները արհամարհանքով վերաբերում հայոց հինավուրց պատմությանն ու հավատին, այն դեպքում, երբ եկեղեցիներն ու վանքերը կառուցել են հեթանոսական-արիական տաճարների հիմքերի, տոներն ու ծեսերը՝ հնագույն տոնակարգի ու ծիսակարգի վրա, սովորույթներն ու ավանդույթները՝ նմանապես: Հիմա այսօրվա եկեղեցականների նախնիները հեթանոս, ավելին՝ արիադավան հայե՞րն են, թե՞ թալմուդական կամ հինկտակարանային հրեաները, թե՞ իրենք էլ են պաշտպանում դավադիրների այն թեզը՝ իբր հայերը, որպես ազգ, ձեւավորվել են քրիստոնեությունից հետո… Չի գտնվելու՞ մի համարձակ կաթողիկոս, ով ի վերջո ասելու է պատմական ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ:

 Ժամանակն է խոսել նաեւ սեւ սքեմավորների լացակումած ծիսական արարողությունների, երգերի մասին, որոնք նույն տրամադրությամբ ու տոնայնությամբ են հնչում թե՛ թաղումների, թե՛ հարսանիքների, թե՛ կնունքների ժամանակ… Լա՜վ, միթե՞ ուրախության պահին գոնե մի ուրախ բան չկա ասելու-երգելու-պարելու: 

Բա մեր արիական նախնիք, տաճարական քրմերը ո՞նց էին ուրախության պահին ուրախանում, տխրության պահին՝ տխրում, լրջանալու պահին՝ խոկում: Ի՞նչ է, հոգեւոր կյանքն այդքան սարսափելի, աղեկտուր ու տխուր է՞: Իհարկե՝ ոչ: Պարզապես մեր ներքին թշնամու միջոցով մեզ դարձրեցին լացող, ողորմացող ժողովուրդ ու հիմա չգիտեն՝ ու՞մ եւ ումի՞ց են բողոքում անընդհատ: Իրենց սեփական ճակատագիրը կապել են այլ ազգի ճակատագրին ու աղոթու՜մ են ու աղոթու՜մ… 

Հիմա էլ քաղաքականապես ու սոցիալապես են մեզ ողորմացող դարձնում…

 Ինչեւէ: Հուսանք, որ եկեղեցական սպասավորները գոնե հետագայում զերծ կմնան կեղծիքից, այլապես նրանց Նոր Ջրհեղեղ է սպառնում… 

Արման Դավթյան

  “Լուսանցք” Թիվ  65, 4 – 10 հուլիսի, 2008թ.

Պետություն եկեղեցի. Նոր խաչակրաց արշավանքի սպասումո՞վ

April 9, 2011

Հայոց պետականության կործանումից ի վեր եկեղեցական այրերը դարեդար եւ պարբերաբար գովաբանում են եկեղեցու գործունեությունը հայապահպանության հարցում: Եկեղեցական պատմիչներն էլ այդ գովաբանումը վերածել են փառաբանման, ու հայոց բազմադարյա գոյաքարշությունը գրեթե հերոսացում է պատկերվել:

Այսպես եկեղեցու դերը հայապահպանման մեջ դարձրել են «բացառիկ ու բացարձակ»…

Հայոց պատմությանը հպանցիկ վերաբերվելու պարագայում, կարծես, այդպես էլ կա՝ պետականության բացակայությունը լրացրել է եկեղեցին:

Բայց, երբ հպանցիկությունից անցում է կատարվում դեպի մեր պատմության խորքային ուսումնասիրություն, միանգամայն հասկանալի է դառնում, որ հայ ազգի հզորության եւ հայոց պետականության կործանումը հենց եկեղեցու բռնի հզորացումից ու հոգեւորական դասի պետության գործառույթների հետ սերտաճումից է սկսել: Ավելին՝ հոգեւորական վերնախավը՝ կղերամաֆիոզ տարրը, հետզհետե եկեղեցու շահերն ավելի վերս դասեց պետական շահերից եւ մարդկանց գիտակցությունում նպատակայնորեն արժեզրկեց պետականության գաղափարն ու անհրաժեշտությունը, աշխարհիկ կանոնակարգն ու պետականաշեն գործառույթները: Հայոց երկրում տերուտնօրեն դարձան հոգեւորականները՝ տիրելով մեծամեծ կալվածքների ու անպատիժ իրավունքների…

Հայապահպանության հարցում գովաբանվող եկեղեցին դարեր շարունակ ոչ մի քայլ չարեց հայոց պետականության վերականգնման համար: Ընդհակառակը՝ մշտապես բարյացակամ եղավ իշխող օտարների ու բռնակալների նկատմամբ, ովքեր այդ հանգամանքը հաշվի առնելով, թույլատրում էին եկեղեցուն գոյատեւել ու զուտ անձնական եւ կրոնական խնդիրներ լուծել, որոնցից մեկն էլ սեփական հավատացյալ հոտին միշտ գառան մորթու մեջ պահելու եւ իշխող կարգերին հնազանդ լինելու քարոզն էր…

Շատ չխորանալով նշենք, որ երբ Վարդան Մամիկոնյանը մարտնչում էր հանուն կրոնական դասակարգի շահերի, 451թ. մարտավարական առումով շատ թույլ դիրքային ճակատամարտ վարելով, հայ հոգեւորականները մարտադաշտից բավականաչափ հեռու եւ հանգիստ սպասում էին, թե ինչ է լինելու (գոնե ոմանք զինվորների կողքին գտնվելով իրենց «ամենազոր» աղոթքներով օգնեին): Ամեն դեպքում նրանք գիտեին, որ ճակատամարտը շահելու դեպքում կամրանա կրոնի իշխանությունը, իսկ պարտության՝ պետականության անկման դեպքում էլ, եկեղեցին կշարունակի իր գործունեությունը եւ կհամագործակցի այլակրոն Պարսկաստանի հետ: Որեւէ դրվագ չկա պատմական այս իրադարձության ներկայացման մեջ, որտեղ հոգեւոր դասը իրապես մտահոգված լիներ հայոց զորքերի խայտառակ կործանմամբ: Բացակայում է այն սրտացավությունը, թե հայոց զորագունդը Ավարայրի անհեռանկարային ճակատամարտում ոչնչանալու է չարդարացված գետանցման ժամանակ եւ վերջնականապես տրորվելու է հակառակորդի փղերի ոտքերի տակ… Ավելին, այս ճակատամարտը այսօր որակվում է որպես հաղթանակ, բարոյական հաղթանակ եւ դարեր շարունակ այս «հաղթանակով» են դաստիարակում սերունդներին, թե ինչպես կարելի է ոչնչանալ հիմնովին ու դա հաղթանակ համարել… Հայոց պետականության շահերն անտեսած զորավարն այսօր եկեղեցական սրբերի շարքում է:

Հետագայում, երբ առանց պետականության, աշխարհասփյուռ հայերը գոյատեւում էին… եւ մի կերպ պահպանում հայկական ինքնությունը, եկեղեցական կամ եկեղեցասեր պատմաբանները դա վերագրում էին (եւ՝ են) Հայ առաքելական եկեղեցուն: Իբր՝ հային հայ պահողը եկեղեցին է եղել: Սակայն, երբ այստեղ էլ շատ թե քիչ խորամուխ ենք լինում պատմական անցքերի մեջ, հասկանում ենք, որ հայապահպանական խնդիրները լուծվել են որեւէ երկրի՝ հայերի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքով պայմանավորված, հայաձուլման քաղաքականության դեպքում հայերի թիվը պակասել է եւ՛ մահմեդական, եւ՛ քրիստոնեական երկրներում: Քրիստոնեական հորջորջվող (իրականում՝ սանձարձակ) երկրներում հայերն ավելի շատ ու ավելի արագ են ձուլվել, եւ Հայ առաքելական եկեղեցին ի վիճակի չի եղել նույնիսկ քույր-եկեղեցիների (կաթոլիկ, բողոքական, ավետարանչական եւ այլն) դեմն առնել… Այսօր Եվրոպայում հարյուր հազարավոր դավանափոխ ու ազգափոխ հայեր կան, մինչդեռ ավելի շատ խոսվում է մահմեդականացված (կամ այլ հավատափոխ) հայերի մասին:

Երբ 19-րդ դարի վերջերին եւ 20-րդ դարի սկզբներին հայությունը փորձում էր ազգային-ազատագրական կռիվներով վերականգնել իր պետականությունը, եկեղեցին լինելով միակ փոքրիշատե կազմակերպված ուժը, վերստին որեւէ լուրջ քայլ չկատարեց հայության պայքարը կազմակերպելու ուղղությամբ: Իսկ թղթե շերեփների պատմություններ ինչքա՜ն ուզես… Աղիողորմ աղոթքներով եւ օտարի աստծուն ապավինելով հայությունը չխուսափեց 1915 թ.-ից, եւ դեպի անհայտություն ուղղված կանչերը բնական օրենքով խեղդվեցին արյան ծովում… Թույլին եւ կամք չունեցողին, ինքնապաշտպանությունն Աստծո վրա բարդողին, սուրը խաչով փոխողին միշտ էլ խժռում են ու խժռելու են…

Իսկ ահա, երբ աշխարհիկ մարդիկ հայրենատիրական գաղափարներով տոգորված ազատագրեցին հայոց հայրենիքի մի փոքր հատվածը, եկեղեցին շատ արագ ճշտեց իր տեղն ու դերը այդ պետականության մեջ, որը կոչվեց Հայաստանի 1-ին Հանրապետություն:

ՀԽՍՀ-ում էլ եկեղեցին իր տեղը եւ դերն ունեցավ: Ավելին, երբ խորհրդային կայսրության փլուզումը հանգեցրեց ցույցերի ու պարտադրված բախումների՝ եկեղեցին բացեիբաց դեմ դուրս եկավ ազատագրական պայքարին, եւ կաթողիկոսն անիծեց սեփական ժողովրդին՝ անաստված-աթեիստ իշխանավորներին հակադրվելու, չհնազանդվելու համար: Այո՛, պայքարը պարտադրված էր, բայց եթե հայությունը որպես հնազանդ գառ հանդես գար, ապա վստահաբար այսօրվա Արցախն ու ազատագրված մեր մյուս տարածքները չէինք ունենալու…

Եվ ահա, երբ մի կերպ վերականգնվեց հայոց պետականությունը, դեռ ազատագրված տարածքներ էլ ավելացան, եկեղեցին, որ պատերազմի տարիներին հատկապես ֆիդայիների ու կամավորականների թաղումների գործն էր լավ կազմակերպում (մասնակի բացառություններ եղան, երբ հոգեւորականները կանգնեցին ազատամարտիկների կողքին), վերստին աշխուժացավ ու փորձեց աշխարհիկ պետությանը հավասար դիրքերում կանգնել՝ իրեն չպատկանող ոլորտում: Սա էլ հետագայում հանգեցրեց եկեղեցու՝ հոգեւոր կյանքին զուգահեռ աշխարհիկ կյանքի՝ բիզնեսավայելքախառը գործունեությանը…

Եկեղեցի-պետություն նյութապաշտական դաշինքը բացեց երկրի «օրենսդրական դռները» ինչպես սեռամոլագարների, այնպես էլ ամենատարբեր աղանդավորականների ու մարդկանց համարակալողների առջեւ: Այսպես՝ եկեղեցին չի հակաճառում պետությանը (իմա՝ իշխանություններին), պետությունն էլ լա՜վ աչքով է նայում սահմանադրորեն իրենից տարանջատված եկեղեցու նյութապաշտական գործունեությանն աշխարհիկ կյանքում: Հանրահայտ բանաձեւ է՝ դու՝ ինձ, ես՝ քեզ: Իսկ հավատացյալ հոտն ու աշխարհիկ մարդկային հանրությունը՝ ծառա: Այսպես էլ մարդիկ սկսեցին մարմինն ու հոգին ծախել (հատկապես ընտրությունների ժամանակ):

Եվ ահա, հիմա էլ այս ամենը քիչ համարելով, աշխարհիկ այրերը փորձում են աստվածային օրենքներ գրել՝ փոփոխելով կրոնի, խղճի ու դավանանքի մասին օրենքը: Ոմանք պնդում են, թե ԱԺ-ում քննարկված եւ եվրոպացիների բարեհաճությանն ուղարկված (ինչպես նախկինում՝ Տիզբոն կամ Կրեմլ) օրինագիծը մի յուրօրինակ փորձ է քրիստոնեական դավանաբանությունը Հայաստանում ի մի բերելու առումով, ոմանք էլ պնդում են, թե օրինագիծը վտանգավոր քայլ է Հայաստանում կրոնապետության հիմքեր գցելու ճանապարհին…

Եթե առաջինն է, ապա զարմանալ կարելի է միայն, որ 1700 տարի շարունակ (301թ. բռնի միջոցները, ավերն ու ավարը չհաշված), եկեղեցին այդպես էլ չկարողացավ իր քրիստոնեական ուսմունքն ամրագրել հայության մեջ: Մարդիկ ասում են, թե «դե՜ մեր պապերից եկած կրոնն է, բա էլ ի՞նչ դավանենք», բայց երբեւէ ձեռքը չեն վերցրել Բիբլիա-Աստվածաշունչը, որ տեսնեն այդ գրքում որեւէ բան կա՞ գրած իրենց պապերի մասին, թե՞ այլազգիների պապերի պատմությունն է միայն շարադրված… եւ մեր՝ օտարի ընտրյալությանը հպատակվելու քարոզն է ամրագրված: Իսկ երբ ասում ենք, թե բա մեր պապերի, ապուպապերի հավատն էլ հենց հեթանոսությունն է ու դրանից առաջ եղած հայ-արիականությունը, բերանները ջուր են առնում: Դե՜, բա ինչ, հայը ազգ է «դարձել» քրիստոնեության օրոք. այսպես են մտածում քրիստոնեությամբ հիվանդացածները կամ տգետները: Դրա համար էլ ամեն նախաքրիստոնեական բանի վերաբերվում են այնպես, ինչպես թուրքը՝ հային… Դե՜, եթե պատգամավորներ ունենք, ովքեր ԱԺ-ն փորձում են եկեղեցու վերածել, Աստծո անունն ամեն օր պախարակելով Աստծո (հետաքրքիր է՝ Քրիստոսի հայր Աստված Եհովայի՞) մատուռ կառուցել (այս դեպքում՝ նաեւ եհովայի վկաների աչքը լույս), ապա զարմանալի չի լինի, եթե նման բան արդեն օրենքով անեն, այսինքն՝ օրենք սարքելով մեղքերից ազատվեն (դե՜, ոմանք դեռ այնքան փող չունեն, որ եկեղեցի կառուցեն ու գործած-գործելիք մեղքերին թողություն տան)…

Բայց պետք է հիշեցնենք, որ այն պահից, երբ եկեղեցին կսկսի ստանձնել պետության գործառույթները, դառնա աշխարհիկ իշխանությունների մի մասը, այդ օրվանից թող հայությունը թվագրի հայոց նոր պետականության կազմաքանդման սկիզբը: Նման ծավալումների դեպքում մենք դա կորակենք որպես մի նոր խաչակրաց արշավանք, մի նոր 301թ.՝ հայոց հոգեւոր-մշակութային ջարդ…

Եկեղեցին ուղղակի եւ անուղղակի ընդվզեց, որ Ազգային Ինքնության տոնի օր ճանաչվի օգոստոսի 11-ը՝ Հայկ նահապետի՝ տիտանյան Բելի դեմ տարած հաղթանակի օրը՝ հասկացնելով, որ դա կարող է նպաստել հեթանոսության (Հայ Աստվածների) վերադարձին, քանզի գիտակցում է, որ շուրջ 2000-ամյա քրիստոնեական եւ կռապաշտական ժամանակաշրջաններն իրականում չեն սասանել հայի գենետիկ հիշողությունն ու իրական-բնական հայ-արիական հավատը: Իսկ հիմա էլ եկեղեցին փորձում է օգտվել մեր աշ+խարհիկ իշխանավորների հոգեւոր տգիտությունից կամ սնանկությունից եւ ցանկանում է դառնալ հոգեւոր ու աշխարհիկ իշխանության միանձնյա տերը: Գուցե, անկախ մեր կամքից, Հայաստանում ականատես լինենք մի նոր «Գրիգոր լուսավորչի» եւ «Տրդատ մեծի» ծննդի… Եթե երկրի աշխարհիկ ղեկավարը՝ նախագահը, իր անելիքը եկեղեցական սրբերի շարքում դասվելու մեջ է տեսնում, ապա վա՜յ մեր երկրին ու ազգի ապագային… Սա դեռ շատերը չեն գիտակցում, քանզի ցայսօր անտեսանելի է: Շատերը չեն գիտակցում, որ եկեղեցին իր հպատակ օրենսդիրների եւ իրենց մտավորական համարողների միջոցով փորձում է ոչ թե աղանդների դեմն առնել, այլ հե՛նց հայոց հին հավատի վերազարթոնքը խափանել, ինչից էլ ինքը սարսափում է: Հայ առաքելական եկեղեցին երբեք աղանդներից ու աղանդավորականներից չի վախեցել, գիտակցել է, որ դրանք միեւնույնն է իրենն են, նույն Բիբլիա-Աստվածաշնչի հետեւորդներն են, վաղ թե ուշ եկեղեցու հոտի անդամներ են դառնալու:

Իսկ ահա, վտանգն այլ տեղից են զգում, վերջերս բարձրացրած հոգեւոր ու աշխարհիկ (նաեւ ԱԺ-ում արտահայտված) հակահեթանոսական վայնասունը հենց մեր նշածի վառ ապացույցն է: Մեր վերաբերմունքը մեկ նախադասությամբ կասենք: Հայության փառահեղ պատմությունից (հազարամյակներից) հրաժարվողները ազգադավներ են ու արտաքին թշնամուց էլ վտանգավոր:

Շուտով վերստին կքննարկվեն Ազգային Ինքնության օրվան եւ կրոնական ոլորտի փոփոխություններին վերաբերող օրինագծերը եւ առավել հստակ կերեւակվեն հայն ու չհայը, հայոց պատմությունը ընդունողներն ու մերժողները, հայ հավատի եւ օտար պաշտամունքի հետեւորդները, ազգի ու պետության շահերը ու հուդա-քրիստոնեական կրոնի դիրքերը պաշտպանողները…

Մարդը մարմին է եւ հոգի: Ուստի՝ պետք է թողնել, որ զուգահեռ գործեն այս ոլորտները սպասարկող պետական (մարմնական) եւ հավատքային (հոգեւոր) կառույցները: Իհարկե, մարմինն ու հոգին իրարից զատ չեն, շաղկապված են մեկ առաքելությամբ, սակայն տարբեր պահանջմունքներ ունեն եւ տարբեր բնախոսական եզրեր են…

Հայկ Թորգոմյան
Արման Դավթյան

“Լուսանցք” Թիվ 94, 6-12 մարտի, 2009թ.


Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 84 other followers