Պրոֆեսորական աճպարարություններ այս անգամ Արաբական Արեւելքում Ռիչարդ Հովհաննիսյանի հերթական ծառայությունը իր պետությանը

by

Այս ամ­սի 3-ին եւ 4-ին, Բեյ­րու­թի հայ ա­վե­տա­րա­նա­կան ա­ռա­ջին ե­կե­ղե­ցու սրա­հում կա­յա­ցավ “Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը եւ մի­ջազ­գա­յին օ­րեն­քը” խո­րագ­րով մի­ջազ­գա­յին գի­տա­ժո­ղո­վը։ Հայ­տա­րար­ված կազ­մա­կեր­պիչ­ներն էին նույն կրո­նա­կան հա­մայն­քին պատ­կա­նող Հայ­կազ­յան հա­մալ­սա­րանն ու Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի Հայ դա­տի գրա­սեն­յա­կը։ Գի­տա­ժո­ղո­վին զու­գա­հեռ, նրա մաս­նա­կից­նե­րից մի քա­նի­սը ա­ռան­ձին ե­լույթ­ներ ու­նե­ցան 2-5 սեպ­տեմ­բե­րին` հան­րութ­յան առ­ջեւ, իսկ նրան­ցից ոչ ան­հայտ պրո­ֆե­սոր, ՀՀ ­ԳԱԱ ար­տա­սահ­ման­յան ան­դամ Ռի­չարդ Հով­հան­նիս­յա­նը 5 սեպ­տեմ­բե­րին Ա­րեւմտ­յան Հա­յաս­տա­նի ու Կի­լի­կիա­յի մա­սին մի դա­սա­խո­սութ­յամբ հան­դես ե­կավ նաեւ Դա­մաս­կո­սում` տե­ղի ա­ռաջ­նոր­դա­նիստ ս. Սար­գիս ե­կե­ղե­ցու սրա­հում։ 

Գի­տա­ժո­ղո­վին մաս­նակ­ցե­ցին շուրջ 20 գիտ­նա­կան­ներ տար­բեր երկր­նե­րից, այդ թվում` ՀՀից (ՀՀ ­ԳԱԱ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան թան­գա­րան-ինս­տի­տու­տի տնօ­րեն` պա­լա­տա­կան պատ­մա­բան Հայկ Դե­մո­յա­նը) եւ Թուր­քիա­յից։ Ի դեպ, զգա­լի էր հատ­կա­պես թուրք մաս­նա­կից­նե­րի հա­րա­բե­րա­կան տե­սա­կե­տից մեծ քա­նա­կը` զե­կու­ցող­նե­րի թվի 1/3-ը։ Այս ման­րու­քը հարկ է ի մտի ու­նե­նալ ա­վե­լի լավ հաս­կա­նա­լու հա­մար սույն մի­ջո­ցառ­ման բուն նպա­տա­կը, ո­րի մա­սին կխո­սենք քիչ ան­դին։ 

Մինչ այդ` մի քա­նի նույն­քան կա­րե­ւոր նկա­տա­ռե­լի ման­րուք­ներ։ 

Գի­տա­ժո­ղո­վը կազ­մա­կերպ­վել էր շատ հապ­ճեպ, ըն­դա­մե­նը 2 շա­բաթ­վա ըն­թաց­քում։ Այդ մա­սին նույ­նիսկ տեղ­յակ չէր նույն հա­մալ­սա­րա­նում “Էթ­նի­կա­կան հա­կա­մար­տութ­յուն­նե­րի կար­գա­վո­րում” եւ “Ցե­ղաս­պա­նա­գի­տութ­յուն” նյու­թե­րը դա­սա­խո­սող դոկ­տոր Օ­հան­նես Գեոքջ­յա­նը (որն, ի դեպ, ողջ Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քից միակն է, ով ստո­րագ­րել է ռի­չարդ­հով­հան­նիս­յա­նա­կան խմբակ­ցութ­յան տխրահռ­չակ բո­ղո­քա­գիր-վերջ­նա­գի­րը ա­մե­րի­կա­հայ ու­սա­նո­ղա­կան միութ­յուն­նե­րի եւ Հայ ազ­գայ­նա­կան հա­մախմ­բու­մի հա­րու­ցած ար­դա­րա­ցի ընդվզ­ման դեմ)։ Վեր­ջինս դա ի­մա­ցել էր …­ ԱՄՆ-ի Մի­չի­գա­նի Դիր­բոռ­նի հա­յա­գի­տա­կան հե­տա­զո­տութ­յուն­նե­րի կենտ­րո­նի տնօ­րեն Ա­րա Սանջ­յա­նից (նույն­պես հա­կա­հայ­կա­կան հա­յա­գի­տութ­յան կար­կա­ռուն ներ­կա­յա­ցու­ցիչ)։ Ա­վե­լին, մին­չեւ գի­տա­ժո­ղո­վի նա­խըն­թաց 2-3 օ­րե­րը, նրա­նում հնչե­լիք զե­կու­ցում­նե­րը չէին ներ­կա­յաց­վել քննար­կում­նե­րի ղե­կա­վար­նե­րին` դրանց պատ­շաճ կեր­պով պատ­րաստ­վե­լու հա­մար։ Հե­տաքրք­րա­կան է, որ Հայ­կազ­յան հա­մալ­սա­րա­նից գի­տա­ժո­ղո­վի կազ­մա­կեր­պա­կան հար­ցե­րով զբաղ­վում էր հա­մալ­սա­րա­նի ու­սա­նո­ղա­կան հար­ցե­րի պա­տաս­խա­նա­տու Անդ­րա­նիկ Դա­քես­յա­նը, ո­րի պաշ­տո­նի հետ այս մի­ջո­ցա­ռու­մը հե­ռա­վոր առն­չութ­յուն իսկ չու­նի։ Հիշ­յալ ան­ձը օ­գոս­տո­սի վեր­ջին օ­րե­րին ո­գի ի բռին աշ­խա­տում էր (հատ­կա­պես հե­ռա­խո­սա­զան­գե­րով) ա­պա­հո­վե­լու լի­բա­նա­նա­հայ մտա­վո­րա­կա­նութ­յան ներ­կա­յութ­յու­նը գի­տա­ժո­ղո­վին, ին­չը նրան չհա­ջող­վեց, քա­նի որ ե­թե մի կող­մից կա­յին ար­գե­լա­կիչ հան­գա­մանք­ներ (ար­ձա­կուր­դով երկ­րից բա­ցա­կա­յութ­յուն, այլ պայ­մա­նա­վոր­վա­ծութ­յուն­ներ եւ այլն), մյուս կող­մից, սեպ­տեմ­բե­րի 1-ի ՀՀ-­Թուր­քիա (սխալ է դրանք հայ-թուր­քա­կան հայ­տա­րա­րել) դա­վա­ճա­նա­կան ար­ձա­նագ­րութ­յուն­նե­րի հրա­պա­րա­կու­մը գի­տա­ժո­ղո­վի բա­ցու­մից հաշ­ված ժա­մեր ա­ռաջ` այդ մտա­վո­րա­կան­նե­րից խե­լա­միտ­նե­րի ու քիչ-շատ ար­ժա­նա­պատ­վութ­յու­նը պահ­պա­նած­նե­րի մոտ կաս­կած ա­ռա­ջաց­րեց գի­տա­ժո­ղո­վի այդ­քան հապ­ճեպ կազ­մա­կերպ­ման ու անց­կաց­ման բուն նպա­տա­կի վե­րա­բեր­յալ։

Եվ նրանք ի­րա­վա­ցի էին։ 

Եվս մեկ ման­րուք. ի տար­բե­րութ­յուն շատ երկր­նե­րի, Լի­բա­նա­նում սեպ­տեմ­բե­րի սկիզ­բը հա­մար­վում է ա­մառ­նա­յին ար­ձա­կուրդ­նե­րի շրջան, երբ երկ­րից մեծ մա­սամբ բա­ցա­կա­յում են մտա­վո­րա­կան ու­ժե­րը։ Ե­թե գի­տա­ժո­ղո­վի հայ­տա­րար­ված կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րի իս­կա­կան նպա­տա­կը բա­վա­րար ներ­կա­յութ­յուն ա­պա­հո­վելն էր, ա­պա նրանք այդ­քան հի­մար չէին չի­մա­նա­լու այս տար­րա­կան ճշմար­տութ­յու­նը, մա­նա­վանդ որ հենց ի­րենք են ան­մի­ջա­կա­նո­րեն առնչ­վում կրթա­կան ու ա­կա­դե­մա­կան ո­լորտ­նե­րի հետ։ 

Ար­ժե նշել նաեւ, թե հայ ա­վե­տա­րա­նա­կան հա­մայնքն ընդ­հան­րա­պես, իսկ հիշ­յալ հա­մալ­սա­րա­նը մաս­նա­վո­րա­պես, հայ­կա­կան մի­ջա­վայ­րում հա­մար­վում են ա­մե­րիկ­յան ազ­դե­ցութ­յան գոր­ծա­կալ­ներ (խո­րա­պես հար­գե­լով Գեր­սամ Ա­հա­րոն­յա­նի, Եր­վանդ Քա­սու­նու եւ նման ազ­գայ­նա­կան հայ ա­վե­տա­րա­նա­կան մտա­վո­րա­կան­նե­րի բա­ցա­ռութ­յուն­նե­րը)։ Հիշ­յալ հա­մալ­սա­րա­նում էլ այդ ազ­դե­ցութ­յան տա­րած­ման մեջ էա­կան դեր են խա­ղում հա­մալ­սա­րա­նի նա­խա­գահ վե­րա­պատ­վե­լի դոկ­տոր Պոլ Հայ­դոստ­յանն ու հու­մա­նի­տար ֆա­կուլ­տե­տի դե­կան տի­կին Ար­դա Էկ­մեկ­չին, որ նաեւ նիս­տե­րից մե­կի քննարկ­ման զե­կու­ցա­բերն էր։ Զե­կու­ցա­բեր­նե­րից էր նաեւ ոչ ան­հայտ ՀՅԴ ­Հայ դա­տի գրա­սեն­յա­կի պա­տաս­խա­նա­տուն Կի­րո Մա­նո­յա­նը, ո­րին, չգի­տես ին­չո՞ւ, կու­սակ­ցութ­յու­նը այդ պաշ­տո­նում շա­րու­նա­կում է պահ­պա­նել, երբ ՀՅԴ ­Հայ դա­տի նա­խա­ձեռ­նութ­յուն­նե­րը մե­կի մյու­սի հե­տե­ւից շռնդա­լից ձա­խո­ղութ­յան են մատն­վում (դե՛հ, Դաշ­նակ­ցութ­յու­նը ե՞րբ­ է ըն­դու­նել, թե ինք կա­րող է եր­բե­ւէ սխալ­վել)… 

Գի­տա­ժո­ղո­վին զե­կու­ցում­նե­րով հան­դես ե­կան ա­րաբ պատ­մա­բան­ներ Մու­համ­մադ Ռի­ֆաթ ալ-Ի­մա­մը (Ե­գիպ­տոս) եւ Ժան Շա­րա­ֆը (Լի­բա­նան), ա­րեւմտ­յան երկր­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ Վիլ­յամ Շա­բա­սը, Ալֆ­րեդ դո Զա­յա­սը, Ռո­ջեր Սմի­թը, Հեն­րի Տեր­րիոն, ՀՅԴ “Ար­մին­յըն ո­ւիք­լի” անգ­լե­րեն շա­բա­թա­թեր­թի (ԱՄՆ) խմբա­գիր Խա­չիկ Մու­րադ­յա­նը, թուր­քեր Ու­ղուր Ուն­գեո­րը, Ռա­գիբ Զա­րա­քո­լուն, Ջեյ­հան Բայ­րակ­դա­րը եւ Թա­ներ Աք­չա­մը (վեր­ջի­նիս բա­ցա­կա­յութ­յան պատ­ճա­ռով զե­կու­ցու­մը կար­դաց Ար­դա Էկ­մեկ­չին), քուրդ կին դոկ­տո­րանտ Բիլ­գին Ա­յա­թան։ Ու­շագ­րավ է, որ վեր­ջին դա­սա­խո­սութ­յու­նը վե­րա­պահ­վել էր ա­կա­դե­մի­կոս Ռի­չարդ Հով­հան­նիս­յա­նին, որ խո­սեց Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան ժա­ռան­գութ­յան հա­մաշ­խար­հայ­նաց­ման (գլո­բա­լի­զա­ցիա) մա­սին։ 

Գի­տա­ժո­ղո­վի փակ­ման նիս­տին, վեր. Հայ­դոստ­յա­նը հայ­տա­րա­րեց, թե գի­տա­ժո­ղովն ան­ցել է բարձր մա­կար­դա­կով եւ հա­ջո­ղութ­յուն է ար­ձա­նագ­րել։ Սա լիո­վին հաս­կա­նա­լի կլի­նի` ե­թե ե­րե­ւան ենք հա­նում գի­տա­ժո­ղո­վի անց­կաց­ման բուն նպա­տա­կը, քա­նի որ ներ­կա­նե­րի մե­ծա­գույն մա­սի կար­ծի­քով` զե­կու­ցում­նե­րի մա­կար­դա­կը ե­ղել է բա­վա­կա­նին ցածր, եւ մի­ջո­ցա­ռու­մը “ծի­տիկ” (ռու­սե­րե­նով` “գա­լոչ­կա”) դնե­լու նպա­տակ է հե­տապն­դել հայտ­նա­պես ։ 

Բո­լոր վե­րո­հիշ­յալ փաս­տե­րի հա­մադ­րու­մը մեզ բե­րում է այն ա­ներկ­բա­յե­լի եզ­րա­կա­ցութ­յան, թե “Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը եւ մի­ջազ­գա­յին օ­րեն­քը” գի­տա­ժո­ղո­վը սեպ­տեմ­բե­րի 1-ի ար­ձա­նագ­րութ­յուն­նե­րում հի­շա­տակ­ված հայ-թուր­քա­կան պատ­մա­կան քննար­կում­նե­րի անհ­րա­ժեշ­տութ­յան վե­րա­բեր­յալ կե­տի ա­ռա­ջին մի­ջո­ցա­ռումն էր, երբ այդ ար­ձա­նագ­րութ­յուն­նե­րի վրա­յի թա­նա­քը դեռ չէր իսկ հասց­րել չո­րա­նալ։ Այլ խոս­քով` Բեյ­րու­թում սկսվեց այն, ինչ ո­րոշ բար­դութ­յուն­նե­րի էր հան­դի­պել Ե­րե­ւա­նում` շնոր­հիվ հայ ազ­գայ­նա­կան­նե­րի ու քիչ-շատ ի­րենց ազ­գա­յին ար­ժա­նա­պատ­վութ­յա­նը նա­խան­ձախն­դիր մնա­ցած պատ­մա­բան­նե­րի ու­ժեղ ընդ­դի­մութ­յան։ 

Հե­տաքրք­րա­կան է, որ հայ-թուր­քա­կան գոր­ծըն­թա­ցի դեմ օր­նի­բուն բղա­վող ՀՅԴ-ն հան­դես է գա­լիս նման մի­ջո­ցառ­ման հա­մա­կազ­մա­կերպ­չի հան­գա­ման­քով։ Այս փաս­տը կա­րող է զար­մաց­նել միայն միա­միտ­նե­րին, քա­նի որ ՀՅԴ-ն ին­քը վա­ղուց է …­ ընդգրկ­ված այդ գոր­ծըն­թա­ցում։ Հի­շեց­նենք, որ ապ­րի­լի 22-23-ի փաս­տա­թուղ­թը ստո­րագր­վեց, երբ ՀՅԴ-ն մաս էր կազ­մում իշ­խա­նա­կան հա­մա­ձայ­նութ­յան (կոա­լի­ցիա) ու գրա­վոր տես­քով պա­տաս­խա­նատ­վութ­յուն կրում հա­մա­ձայ­նա­կան դա­շին­քի բո­լոր (շեշ­տում ենք` ԲՈ­ԼՈՐ) գոր­ծե­րի հա­մար (5 օր ետք դա­շին­քից դուրս գա­լը ՀՅԴ­-ի պա­տաս­խա­նատ­վութ­յու­նը մա­զա­չափ իսկ չի պա­կա­սեց­նում)։ Մյուս կող­մից, մին­չեւ ս.թ. ապ­րի­լի վեր­ջը, ՀՅԴ-ն շուրջ 10 տա­րի մաս էր կազ­մում ՀՀ­ իշ­խա­նութ­յան, հե­տե­ւա­բար, կա՛մ­ այն է, որ նա չէր կռա­հում, թե իշ­խա­նութ­յան մեջ իր գոր­ծըն­կեր­նե­րը ի՞նչ­ են ա­նում իր թի­կուն­քում (այլ խոս­քով` հան­րա­պե­տա­կան­նե­րը դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րին դրել են … ­վա­րուն­գի տեղ), կա՛մ­ էլ դա­վադ­րութ­յան մաս­նա­կից են` հա­կա­ռակ ի­րենց գո­ռում-գո­չում­նե­րի։ 2 դեպ­քում էլ վար է ընկ­նում իբ­րեւ թե ազ­գայ­նա­կան ՀՅԴ­-ի մեր­կութ­յու­նը ծած­կող թզի տե­րե­ւը… 

Ու­շագ­րավ է նաեւ պրոֆ. Ռ. Հով­հան­նիս­յա­նի հրա­պա­րա­կա­յին ե­լույ­թը Սի­րիա­յի մայ­րա­քա­ղա­քում։ Ինչ­պես հայտ­նի է, Սի­րիա­յում նման ո­րե­ւէ մի­ջո­ցա­ռում կա­րե­լի չէ կազ­մա­կեր­պել ա­ռանց իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի նախ­նա­կան թույլտ­վութ­յան։ Սա նշա­նա­կում է, որ սի­րիա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը եւս ներդ­րում են կա­տա­րում հայ-թուր­քա­կան գոր­ծըն­թա­ցում, ինչ­պես այդ մա­սին Ե­րե­ւա­նում հայ­տա­րա­րեց երկ­րի նա­խա­գահ Բաշ­շար Ա­սա­դը մի քա­նի ա­միս ա­ռաջ Ե­րե­ւան իր պաշ­տո­նա­կան այ­ցի ըն­թաց­քում։ Դա տե­ղա­վոր­վում է նաեւ ԱՄՆ-ի հետ Սի­րիա­յի լար­ված հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի թու­լաց­ման ներ­կա­յումս նկատ­վող մի­տում­նե­րի մեջ։ Այ­սինքն` հայ­կա­կան գոր­ծո­նը հեր­թա­կան ան­գամ իբ­րեւ ման­րադ­րամ գոր­ծած­վում է աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան մեծ խա­ղե­րի սե­ղա­նի վրա։   

Ըն­թեր­ցո­ղի ու­շադ­րութ­յու­նը հրա­վի­րում ենք այն փաս­տի վրա, որ ՀՀ-­Թուր­քիա հիշ­յալ ար­ձա­նագ­րութ­յուն­նե­րում ակ­նար­կութ­յուն իսկ չկա, թե հայ-թուր­քա­կան պատ­մա­գի­տա­կան քննար­կում­նե­րը անց­կաց­վե­լու են Թուր­քիա­յո՞ւմ, ՀՀո՞ւմ ­թե՞ այ­լուր։ 

Այս առ­թիվ հի­շեց­նենք, որ ա­րեւմտ­յան ազ­դե­ցութ­յան գոր­ծա­կալ Կով­կաս­յան ինս­տի­տուտն ու նրա տնօ­րեն, հա­յոց լե­զուն ա­տող Ա­լեք­սանդր Իս­կան­դար­յա­նը անց­յալ տար­վա օ­գոս­տո­սին Ստամ­բու­լում հասց­րե­ցին նման քննար­կում կազ­մա­կեր­պել` մի քա­նի վրա­ցու, աբ­խա­զի եւ օ­սե­թի մաս­նակ­ցութ­յամբ քո­ղա­ծած­կե­լով այդ մի­ջո­ցառ­ման բուն նպա­տա­կը, մի­ջո­ցա­ռում, ո­րը կազ­մա­կերպ­վել էր շվեյ­ցա­րա­կան փո­ղե­րով ու հո­վա­նա­վո­րութ­յամբ, իսկ ինչ­պես հայտ­նի է, հայ-թուր­քա­կան այս խայ­տա­ռակ գոր­ծըն­թա­ցում Շվեյ­ցա­րիան կա­տա­րում է ա­ռա­ջին ջու­թա­կի նվա­գը` ա­մե­րի­կա­ցի դի­րի­ժո­րի ցպիկ­նե­րի շար­ժում­նե­րի հա­մա­ձայն… Ա­վե­լորդ չէ նշել նաեւ, որ ստամ­բուլ­յան այս խառ­նա­ժո­ղո­վի նյու­թե­րը Կով­կաս­յան ինս­տի­տու­տը Ե­րե­ւա­նում հրա­տա­րա­կեց ռու­սե­րե­նով եւ անգ­լե­րե­նով, նյու­թեր, ո­րոն­ցից գո­նե մե­կի մեջ (հայ-թուր­քա­կան գոր­ծըն­թա­ցում աշ­խույժ ընդգրկ­ված Այ­բարս Գեորգ­յուլ­յո­ւի ե­լույ­թում) Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան ի­րո­ղութ­յու­նը կաս­կա­ծի տակ է առն­վում եւ նույ­նիսկ ու­րաց­վում։ Մի խոս­քով` ՀՀ­ իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի հան­ցա­վոր լռութ­յան պայ­ման­նե­րում, ՀՀում լույս է տե­սել եւ ա­նար­գել տա­րած­վել Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յունն ու­րա­ցող հրա­տա­րա­կութ­յուն։ Սրա­նից ա­վե­լի ստո­րութ­յուն կա­րե­լի՞ է ե­րե­ւա­կա­յել…

Այս զազ­րե­լի գոր­ծըն­թա­ցի կար­կա­ռուն աշ­խա­տա­կից­նե­րից է նաեւ պրո­ֆե­սոր ու ա­կա­դե­մի­կոս Ռի­չարդ Հով­հան­նիս­յա­նը, ո­րը պար­զա­պես կա­տա­րում է ԱՄՆ պե­տա­կան բա­ժան­մուն­քի ցուց­մունք­նե­րը։ Դե՛հ­ ինչ, նա այ­պա­նե­լի չէ այն­քան, որ­քան ՀՀ­ իշ­խա­նութ­յուն­ներն ու “ազ­գա­յին” ա­կա­դե­միա­յի ղե­կա­վա­րութ­յու­նը։ Մար­դը ԱՄՆ քա­ղա­քա­ցի է եւ հա­վա­տար­մո­րեն կա­տա­րում է ի­րեն տրված հանձ­նա­րա­րութ­յուն­նե­րը` հա­յոց պատ­մութ­յան խե­ղաթ­յու­րում, հա­յութ­յան ազ­գա­յին դեմ­քե­րը վար­կա­բե­կող­նե­րի հետ գոր­ծակ­ցութ­յուն, հայ-թուր­քա­կան հաշ­տեց­ման գծով ե­ռան­դուն աշ­խա­տանք­ներ եւ այլն։ 

Մնում է հար­ցե­րի հար­ցը` հիշ­յալ ազ­գու­րաց­ներն ու օ­տա­րի գոր­ծա­կալ­նե­րը շա­րու­նա­կե­լո՞ւ­ են հար­գանք ու պա­տիվ վա­յե­լել ՀՀ­ ո­րոշ իշ­խա­նա­վոր­նե­րի եւ տիտ­ղո­սա­կիր գիտ­նա­կան­նե­րի մոտ։ Ե­թե ա­յո՛, մեզ մնում է հաս­տա­տել դառն ճշմար­տութ­յու­նը` Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­յու­նը հայ­կա­կան պե­տութ­յուն չէ՛։

 Գե­ւորգ Յա­զըճ­յան

(պատ­մա­կան գի­տութ­յուն­նե­րի թեկ­նա­ծու)            

Հ. Գ. — Ի դեպ, գի­տա­ժո­ղո­վի ետ­նա­պաս­տա­ռում, հրա­վի­րա­տոմ­սում եւ մյուս նյու­թե­րում հիմ­նո­վին բա­ցա­կա­յում էր հա­յոց լե­զուն, մինչ­դեռ տեղ էին գտել, ի­հար­կե անգ­լե­րե­նի կող­քին, ու­րիշ օ­տար լե­զու­ներ, նույ­նիսկ ա­րա­բե­րե­նը։ Հայ­տա­րա­րա­ված կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րը` “հայ­կա­կան” Հայ­կազ­յան հա­մալ­սա­րանն ու “հայ­կա­կան” կու­սակ­ցութ­յուն ՀՅԴ-ն (Հայ դա­տի գրա­սեն­յակ­նե­րը վեր­ջի­նիս մե­նաշ­նորհն են) ե­րե­ւի ա­մո­թի տար­րա­կան զգա­ցու­մից իսկ զուրկ են… Ա­ռանց հա­յոց լեզ­վի ի­րա­վունք­նե­րի պաշտ­պա­նութ­յան` կեղ­ծա­վո­րութ­յուն է խո­սել հա­յոց ի­րա­վունք­նե­րի, ա­ռա­ջին հեր­թին` հա­յոց հո­ղա­յին ի­րա­վունք­նե­րի հե­տապնդ­ման մա­սին…

 

Հ. Գ. — “Լուսանցք“-ի կողմից

Հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի ծի­րում հա­յա­գի­տութ­յան շուրջ խար­դա­վանք­նե­րը միան­շա­նակ տե­ղա­վոր­վում են հա­յութ­յա­նը սե­փա­կան ա­կուն­քից կտրե­լու, հի­շո­ղութ­յու­նը խա­թա­րե­լու, ճշմար­տութ­յու­նը չի­մա­նա­լու թուրք-սիո­նա­կան ծրագ­րե­րում: Հա­յա­գի­տութ­յան ո­լոր­տում ծա­խու հայ եւ օ­տար “գիտ­նա­կան­նե­րի” մա­սին մենք պար­բե­րա­բար գրել ենք, ներ­կա­յաց­րել ենք հա­կա­գի­տա­կան ու հա­կա­հայ­կա­կան տե­սութ­յուն­նե­րը: Այս ա­ռու­մով մեր թշնա­մու ջրա­ղա­ցին ջուր լցնող­նե­րի շար­քում է ա­մե­րի­կա­հայ “պատ­մա­բան” Ռի­չարդ Հով­հան­նիս­յա­նը: Նրան փաս­տո­րեն դերն է վե­րա­պահ­ված ոչ միայն հա­յա­գի­տութ­յու­նը ա­պա­կա­նե­լու հա­մար, այ­լեւ` հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուևննե­րում ա­մե­րիկ­յան քա­րո­զը ա­պա­հո­վե­լու նպա­տա­կով: Հասկ­նա­լի է, որ հատ­կա­պես սփյուռ­քա­հա­յե­րը Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յան ճա­նաչ­ման հար­ցում մեծ աշ­խա­տանք են կա­տա­րում եւ նրանք ա­ռա­վե­լա­պես պի­տի դեմ լի­նեն հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի ծա­վալ­մա­նը, հատ­կա­պես, երբ ա­ռա­ջարկ­ված փաս­տա­թուղ­թը վտան­գում է մեր ազ­գա­յին շա­հը: Ուս­տի Ռի­չարդ Հով­հան­նիս­յա­նին նոր դեր են տվել Ա­րեւ­մուտ­քի տե­րե­րը` սփյուռ­քում կազ­մա­կեր­պել գի­տա­ժո­ղով­ներ ու այլ մի­ջո­ցա­ռում­ներ, ո­րոն­ցում նկա­տե­լի, թե անն­կատ ա­ռաջ տա­նել հայ-թուր­քա­կան եղ­բայ­րութ­յան գա­ղա­փա­րը: Այս հար­ցում նրան տա­րօ­րի­նա­կո­րեն ա­ջակ­ցում են դրսի դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րը:

ԱՄՆ-ում “Աս­պա­րեզ”-ը, իսկ Լի­բա­նա­նում “Ազ­դակ”-ը դար­ձել են ռի­չարդ­հով­հան­նիս­յան­նե­րի ամ­բիոն­նե­րը: ՀՅԴ-ն Հա­յաս­տա­նում քա­րոզ է ա­նում հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րին դեմ լի­նե­լու, իսկ սփյուռ­քում ա­նում է լրիվ հա­կա­ռա­կը…  Շատ նման է 1900-ա­կան թվա­կան­նե­րի սկզբին Թուր­քիա­յում ե­րիտ­թուր­քե­րի հետ ախ­պե­րութ­յուն ա­նում իսկ հա­յութ­յան մեջ ազ­գա­յին ե­րե­ւա­լուն… ինչն ա­վարտ­վեց Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նութ­յամբ: Հի­մա ռի­չարդ­հով­հան­նիս­յան­նե­րի նպա­տակն է հա­յութ­յա­նը եւ աշ­խար­հին ցույց տալ իբր սփյուռ­քա­հա­յե­րը դեմ չեն հայ-թուր­քա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի հաս­տատ­մա­նը եւ ՀՀ­-ի իշ­խա­նութ­յուն­նե­րին կանգ­նեց­նեն փաս­տի ա­ռաջ, թե սփյուռ­քը կողմ է, դուք էլ կողմ ե­ղեք… Հա­յութ­յու­նը (սփյուռ­քա­հա­յութ­յու­նը) դեռ ռի­չարդ­հով­հան­նիս­յան­նե­րի կամ հա­յաս­տան­ցի վախվ­խո­րած ա­կա­դե­միա­կան պատ­մա­բան­նե­րի շրջա­պա­տի հա­յե­րը չեն միայն եւ դա դեռ կզգաց­վի… Իսկ ՀՅԴ­-ին խոր­հորդ կտանք վերջ տալ իր խար­դախ խա­ղե­րին եւ միան­գա­մից ան­դա­մագր­վե­լով ՀԱԿ-ի կազ­մում սթրվեր իր ի­րա­կան տե­ղում ու զբաղ­վեր իր սին խա­ղե­րով, որն ար­դեն վտան­գա­վոր չէր լի­նի ազ­գի հա­մար: 

“Լուսանցք” Թիվ 116, սեպտեմբերի 11 — 17, 2009թ.

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s


%d bloggers like this: